Արամազդ

Արամազդ
Դիցաբանություն՝	Հայկական դիցաբանություն
Այլ մշակույթներում՝	Զևս, Յուպիտեր, Ահուրամազդա
Վայր՝	Մեծ Հայք
Զբաղմունք՝	գերագույն աստված, աստվածների հայր
Ծագում՝	պարսկական Ահուրամազդայից
Զավակներ՝	Անահիտ, Աստղիկ, Նանե, Վահագն, Միհր և այլն

Արամազդը հին հայերի գերագույն աստվածն էր՝ երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստվածների հայրը։ Նա կոչվում էր «Մեծ և արի Արամազդ», որի գլխավոր սրբավայրը գտնվում էր Հին Հայաստանի պաշտամունքային կենտրոններից մեկում՝ Անի-Կամախում։ Այնտեղ էին գտնվում հայոց Արշակունի թագավորների տոհմական դամբարաններն ու գանձերը։ Համապատասխանում է իրանական Ահուրամազդային և հունական Զևսին։

Ինչպես վկայում են Ագաթանգեղոսի և Խորենացու պատմությունները, Հայաստանում պանթեոնի գլուխ կանգնած էր Արամազդը, իբրև գերագույն աստված, բոլոր աստվածների հայրը, երկնքի և երկրի արարիչը, որը լիություն և բարօրություն է պարգևում աշխարհին և արիություն բաշխում մարդկանց: Սովորաբար, երբ մեր նախնիները հեթանոսական այս աստծուն հիշատակում են որպես հունական աստված, նրան կոչում են Դիոս:(* 1.) Այս անունը մոտ է բուն ՙԱստված ՚ նշանակող հունարեն Թեոս և լատիներեն Դեուս անվանումներին: Երբեմն այդ մասին են վկայում կատարված թարգմանությունները: Սկզբնական շրջանում հայերը համակարծիք էին պարսկական կրոնական հավատալիքներին, սակայն երբ ընդունեցին հունական աստվածներին, կարծիքներն էլ խառնվեցին ու հելլենացան: Արամազդի անունից պարզ երևում է, որ նա համապատասխանում է իրանական Ահուրա Մազդային: Սակայն Արամազդը չի նույնանում Ահուրա Մազդայի հետ: Բարի բնություն ունենալով հանդերձ, Արամազդը կարող էր նաև պատժել: Այստեղ չենք տեսնում իրանական կրոնին հատուկ՝ չար և բարի աստվածների երկվությունը, քանի որ Ահուրա Մազդայի հակոտնյա՝ չարի աստված Ահրիմանը կամ նրա զուգահեռը հայերի մեջ չէր պաշտվում: Արամազդի գլխավոր մեհյանը գտնվում էր բարձր Հայքի Դարանաղյաց գավառում ՝ Երզնկայի մոտ գտնվող Անի ամրոցում, ուր գտնվում էին նաև հայոց Արշակունի թագավորների դամբարաններն ու գանձերը:(* 1.) Արտաշես Ա-ն հույների այդ ամենամեծ աստծո շքեղ կերպարանքը՝ ՙՈլոմպիական պատկերը՚ , այսինքն՝ իր գերագույն գահի՝ Օլիմպոսի վրայից հսկաներին շանթահար անելիս քանդակված, իսկական արիությամբ իջեցրեց և ուղարկեց Հայաստան: Նրա որդին՝ Տիգրանը, այն կանգնեցրեց Անիում, մինչդեռ մյուս աստվածներին սփռեց այլ տեղերում և քուրմերին էլ նշանակեց որպես իրենց դիցահոր պաշտամունքավար: Արամազդին նվիրված տաճարներ եղել են Վասպուրականի Անձևացյաց գավառում: Հայաստանում Արամազդի մեհյան այլևս ոչ մի վայրում չի հիշատակվում, բացառությամբ Արամազդի տան, որ գտնվում էր Պաշատ լեռան մոտ: Հին հունական առասպելները իրենց գերագույն աստծուն շատ զավակներ են ընծայում: Մինչդեռ, մեր դիցաբանության մեջ հայտնի են ընդամենը Արամազդի մի որդին՝ Միհրը և երկու դիցուհիները՝ Անահիտն ու Նանեն: Հեթանոսական մյուս աստվածների ծնողները չեն հիշատակվում և ենթադրվում է, որ նրանք էլ լինեն Արամազդի զավակները: Իսկ աստվածների մայրը կամ Արամազդի կինը բնավ չի հիշատակվում: Արամազդը բնութագրվում էր ՙմեծ ՚ և ՙարի՚ մակդիրներով և համարվում էր ՙարարիչ երկնի և երկրի ՚ , ՙհայր դիցն ամենայնի՚, այսինքն՝ բոլոր աստվածների հայր, լիություն և պարարտություն պարգևող: Արամազդի պատվին տոնը կատարվում էր Ամանորին (Նավասարդ), երբ տեղի էին ունենում նավասարդյան խաղերը: Արամազդին զոհաբերում էին սպիտակաթույր կենդանիներ (ցուլ, նոխազ, ձի, ջորի): Արամազդ կոչվել է հայոց հեթանոսական տոմարի ամիսների 15-րդ օրը:

Գրականություն

• 1. «Դիցաբանական բառարան», Մ.Ն.Բոտվիննիկ, Մ.Ա.Կագոն, Մ.Բ.Ռաբինովիչ, Բ.Պ.Սելեցկի, թարգմ` Ս.Մ.Կրկյաշարյան - Երևան, Լույս, 1985թ., 264 էջ

Մատենագիրներ

• 1. Ագաթանգեղոս - ՙՊատմություն հայոց՚, Երեւան - 1983
• 2. ՙԱնանիա Շիրակացու մատենագրությունը՚
• 3. Հովհան Մամիկոնյան - ՙՏարոնի պատմություն՚, Երեւան – 1989
• 4. Մովսես Խորենացի – ՙՀայոց պատմություն՚, Երեւան – 1983

Ուսումնասիրություններ

• 5. Գագիկ Արծրունի - ՙ Դիցարան Հայոց՚, Երեւան – 2003
• 6. Ղեւոնդ Ալիշան - ՙՀին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք հայոց՚, Վենետիկ – 1895
• 7. Սարգիս Հարությունյան - ՙՀին հայոց հավատալիքները, կրոնը, պաշտամունքն ու դիցարանը՚, Երեւան – 2001
• 8. ՙՀայ ժողովրդի պատմություն՚ (ակադեմիական հրատարակություն), հ. 1, Երեւան 1971