Արամազդ

Արամազդ
Դիցաբանություն՝	Հայկական դիցաբանություն
Սեռ՝	Արական
Այլ մշակույթներում՝	Զևս, Յուպիտեր, Ահուրամազդա
Վայր՝	Մեծ Հայք
Զբաղմունք՝	գերագույն աստված, աստվածների հայր
Ծագում՝	պարսկական Ահուրամազդայից
Զավակներ՝	Անահիտ, Աստղիկ, Նանե, Վահագն, Միհր և այլն

Արամազդ, Հին Հայաստանի գերագույն աստված՝ երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստվածների հայրը։ Նա կոչվում էր «Մեծ և արի Արամազդ», որի գլխավոր սրբավայրը գտնվում էր Հին Հայաստանի պաշտամունքային կենտրոններից մեկում՝ Անի-Կամախում։ Այնտեղ էին գտնվում հայոց Արշակունի թագավորների տոհմական դամբարաններն ու գանձերը։ Համապատասխանում է իրանական Ահուրամազդային և հունական Զևսին։

Ընդհանուր բնութագիր

Ինչպես վկայում են Ագաթանգեղոսի և Մովսես Խորենացու պատմությունները, Հայաստանում պանթեոնի գլուխ կանգնած էր Արամազդը, իբրև գերագույն աստված, ով ըստ դիցաբանության բոլոր աստվածների հայրն էր, երկնքի և երկրի արարիչը:

Այլ դիցաբանություններ

Սովորաբար, երբ մեր նախնիները հեթանոսական այս աստծուն հիշատակում են որպես հունական աստված, նրան կոչում են «Դիոս»: Այս անունը մոտ է բուն «Աստված» նշանակող հունարեն «Թեոս» և լատիներեն «Դեուս» անվանումներին: Երբեմն այդ մասին են վկայում կատարված թարգմանությունները: Սկզբնական շրջանում հայերը համակարծիք էին պարսկական կրոնական հավատալիքներին, սակայն երբ ընդունեցին հունական աստվածներին, պատկերացումներն էլ խառնվեցին ուհելլենացան: Արամազդի անունից պարզ երևում է, որ նա համապատասխանում է իրանական «Ահուրա Մազդա»-յին: Սակայն Արամազդը չի նույնանում «Ահուրա Մազդա»-յի հետ: Բարի բնություն ունենալով հանդերձ, Արամազդը կարող էր նաև պատժել: Այստեղ չենք տեսնում իրանական կրոնին հատուկ՝ չար և բարի աստվածների երկվությունը, քանի որ Ահուրա Մազդայի հակոտնյա՝ չարի աստված «Ահրիման»-ը կամ նրա զուգահեռը հայերի կողմից չէր պաշտվում:

Պաշտամունք

Արամազդի գլխավոր մեհյանը գտնվում էր Մեծ Հայքի Բարձր Հայքի Դարանաղյաց գավառում՝ Երզնկայի մոտ գտնվող Անի ամրոցում, ուր գտնվում էին նաև հայոց Արշակունի թագավորների դամբարաններն ու գանձերը: Արտաշես Ա-ն հույների այդ ամենամեծ աստծո շքեղ կերպարանքը՝ «Օլիմպիական պատկերը», այսինքն՝ իր գերագույն գահի՝ Օլիմպոսի վրայից հսկաներին շանթահար անելիս քանդակված, իսկական արիությամբ իջեցրեց և ուղարկեց Հայաստան: Նրա որդին՝ Տիգրանը, այն կանգնեցրեց Անիում, մինչդեռ մյուս աստվածներին սփռեց այլ տեղերում և քուրմերին էլ նշանակեց որպես իրենց դիցահոր պաշտամունքավար: Արամազդին նվիրված տաճարներ եղել են Վասպուրականի Անձևացյաց գավառում: Հայաստանում Արամազդի մեհյան այլևս ոչ մի վայրում չի հիշատակվում, բացառությամբ Արամազդի տան, որ գտնվում էր Պաշատ լեռան մոտ:

Ընտանիք

Հին հունական առասպելները իրենց գերագույն աստծուն շատ զավակներ են ընծայում: Մինչդեռ, մեր դիցաբանության մեջ հայտնի են ընդամենը Արամազդի մի որդին՝ Միհրը և երկու դիցուհիները՝ Անահիտն ու Նանեն: Հեթանոսական մյուս աստվածների ծնողները չեն հիշատակվում և ենթադրվում է, որ նրանք էլ լինեն Արամազդի զավակները: Իսկ աստվածների մայրը կամ Արամազդի կինը բնավ չի հիշատակվում:

Այլ

Արամազդը բնութագրվում էր «մեծ» և «արի» մակդիրներով և համարվում էր «արարիչ երկնի և երկրի», «հայր դիցն ամենայնի», այսինքն՝ բոլոր աստվածների հայր, լիություն և պարարտություն պարգևող: Արամազդի պատվին տոնը կատարվում էր Ամանորին (Նավասարդ), երբ տեղի էին ունենում նավասարդյան խաղերը: Արամազդին զոհաբերում էին սպիտակաթույր կենդանիներ (ցուլ, նոխազ, ձի, ջորի): Արամազդ կոչվել է հայոց հեթանոսական տոմարի ամիսների 15-րդ օրը:

Օգտագործված գրականություն

1. ,Դիցաբանական բառարան», Մ.Ն.Բոտվիննիկ, Մ.Ա.Կագոն, Մ.Բ.Ռաբինովիչ, Բ.Պ.Սելեցկի, թարգմ` Ս.Մ.Կրկյաշարյան - Երևան, Լույս, 1985թ., 264 էջ
2. Ագաթանգեղոս - «Պատմություն հայոց», Երևան - 1983
3. «Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը»
4. Հովհան Մամիկոնյան - «Տարոնի պատմություն», Երևան – 1989
5. Մովսես Խորենացի – «Հայոց պատմություն», Երևան – 1983

Լրացուցիչ գրականություն

1. Գագիկ Արծրունի - «Դիցարան Հայոց», Երևան – 2003
2. Ղևոնդ Ալիշան - «Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք հայոց», Վենետիկ – 1895
3. Սարգիս Հարությունյան - «Հին հայոց հավատալիքները, կրոնը, պաշտամունքն ու դիցարանը», Երևան – 2001
4. «Հայ ժողովրդի պատմություն» (ակադեմիական հրատարակություն), հ. 1, Երևան 1971