Ռուս-թուրքական պատերազմ (1806-1812)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Ռուս-թուրքական պատերազմ (այլ կիրառումներ) 
Ռուս-պարսկական պատերազմ
1806-12
Ռուս-թուրքական պատերազմներ
Athosbattle.jpg
Թվական 1804-1813
Վայր Անդրկովկաս ու Հյուսիսային Կովկաս
Արդյունք Ռուսաստանի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Օսմանյան կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Հրամանատարներ
Սելիմ III
Մահմուդ II
Քոռ Յուսուֆ Զիյադուդդին փաշա
Քեչիբոյնուզու Իբրահիմ Հելմի փաշա
Ալեքսանդր Պրոզորովսկի
Պյոտր Բագրատիոն
Նիկոլայ Կամենսկի
Միխայիլ Կուտուզով
Դմիտրի Սենյավին

Ռուս-թուրքական պատերազմ, 1806-1812 թվականներին տեղի ունեցած ռազմական հակամարտություն Անդրկովկասում և Բալկանյան թերակղզում՝ Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ շարունակվում էր ռուս-պարսկական առաջին պատերազմը։

Պատերազմի առիթը հանդիսացավ Վալախիայի և Մոլդովայի վերակացուների պաշտոնանկ անելը։ Ըստ ռուս-թուրքական 1791 թվականի պայմանագրի՝ այդ տարածքների վերակացուների նշանակումն ու ազատումը պետք է կատարվեր Ռուսաստանի համաձայնությամբ։

Հայաստանը 19-րդ դարի սկզբին[խմբագրել]

Հայ ժողովուրդը ոտք դրեց 19-րդ դար՝ զրկված լինելով ազատ ու անկախ ապրելու հնարավորությունից։ Հայաստանը շարունակում էր գտնվել շահական Պարսկաստանի և սուլթանական Թուրքիայի տիրապետության տակ։

Արևելյան Հայաստանի հիմնական մասը ընդգրկված Էր Երևանի, Նախիջևանի, Գանձակի և Ղարաբաղի խանությունների մեջ, իսկ հյուսիսային որոշ շրջաններ (Լոռի, Տավուշ, Շիրակ, Ջավախք) ընդգրկված էին Վրացական թագավորության կազմում։

Արևմտյան Հայաստանի հիմնական մասն ընդգրկված էր Կարսի, Ախալցխայի, Էրզրումի, Վանի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի փաշայություններում (վիլայեթներում)։ Փաշայությունները բաժանվում էին գավառների (սանջակների), իսկ վերջիններս՝ գյուղերի։

Օսմանյան Թուրքիան և շահական Պարսկաստանը ավատատիրական հետամնաց երկրներ էին։ Ներքին խժդժությունները, կամայականություններն ու բռնությունները այդ պետությունների անբաժան ուղեկիցներն էին։ Ինչպես սուլթանն ու շահը ամբողջ երկրում, այնպես էլ փաշաներն ու խաները իրենց վարչական տարածքներում միահեծան իշխողներ էին։ Տնտեսությունը գտնվում էր հետամնաց վիճակում։ Տնտեսության հիմնական ճյուղը՝ գյուղատնտեսությունը, խիստ ցածր մակարդակի վրա էր։

Ծանր էր գյուղացիության դրությունը։ Աշխատավոր զանգվածների շահագործումը կատարվում էր գլխավորապես հարկահանությամբ։ Հարկերը գանձվում էին հողից, ջրից, արոտավայրերից օգտվելու համար։ Տասնհինգ տարեկանից բարձր յուրաքանչյուր տղամարդ տալիս էր գլխահարկ, ամեն մի ընտանիք՝ ծխահարկ։ Բազմաթիվ հարկեր էին վճարում նաև արհեստավորներն ու առևտրականները։ Գյուղացիները դրանք վճարում էին բնամթերքով, իսկ առևտրա-արհեստավորական դասը՝ դրամով։ Գյուղացիները կալվածատիրոջ համար կատարում էին նաև կոռ ու բեգար։ Նրանք պարտավոր էին վար ու ցանք անել տիրոջ համար, մասնակցել նրա տների, բերդերի, պարիսպների կառուցմանը, ճանապարհների և առուների շինարարությանը և այլն։

Պարսիկ խաների, հատկապես թուրք փաշաների տիրապետության տակ ուրիշ ժողովուրդների շարքում ծանր իրավական պայմաններում էր գտնվում նաև հայ ժողովուրդը։ Նա զուրկ էր կյանքի ու գույքի ապահովությունից, երկրի քաղաքացու տարրական իրավունքներից։ Հայ ժողովուրդը համարվում էր ռայա, այսինքն՝ հպատակ, իրավազուրկ շերտ։ Տնտեսական հարստահարություններից բացի, նա ենթարկվում էր նաև ազգային, կրոնական հալածանքների։ Նրա վկայությունը չէր անցնում դատարանում, նա իրավունք չուներ ձի հեծնել, զենք կրել, մուսուլմանի առաջ պարտավոր էր գլուխ խոնարհել, հագուստով տարբերվել նրանից։ Իր ազգային ծագման ու դավանանքի համար նա վճարում էր հատուկ հարկեր, որոնցից գլխավորը կոչվում էր խարաջ։ Հայ ժողովուրդը կրում էր ծանր հարվածներ, վիրավորում էին նրա ազգային արժանապատվությունն ու նվիրական զգացումները։ Այդ ամենը պայմաններ էր ստեղծում և խթանում թուրքական և պարսկական դաժան լուծը թոթափելու ձգտումը[1]։

Ռազմական գործողություններ[խմբագրել]

Battle of Athos 1807.jpg

Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն Բոնապարտի դրդումով 1806 թվականին Թուրքիան պատերազմ սկսեց Ռուսաստանի դեմ։ Օգտվելով թվական գերակշռությունից՝ թուրքական զորքերը Կարսի, Ախալքալաքի և Ախալցխայի ուղղությամբ հաջող հարձակումներ են կատարում։ Դժվարին կացություն էր ստեղծվում ռուսական փոքրաքանակ զորքերի և տեղի բնակչության համար։ 1807 թվականի ամռանը թուրքական զորքերը գլխավոր հրամանատար Յուսուֆ փաշայի գլխավորությամբ մի քանի անգամ հարձակման են դիմում, բայց հաջողության չեն հասնում։ Գլխավոր ճակատամարտը տեղի է ունենում 1807 թվականի հունիսին Գյումրիի մոտ։ Երկու կողմերն էլ 7 ժամ շարունակ լարված մարտեր էին մղում։ Թուրքերը թեպետ թվական գերակշռություն ունեին, բայց, չդիմանալով հակառակորդի հարվածներին, խուճապահար փախչում են դեպի Կարս։ Նրանք մարտի դաշտում թողնում են ավելի քան 1000 սպանված, իսկ Յուսուֆ փաշան հազիվ է փրկվում գերի ընկնելուց։

Բուխարեստի պայմանագիր[խմբագրել]

1811 թվականի մարտին ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար Կուտուզովը Դանուբի ձախ ափին շրջապատում է թուրքական զորքին։ Աննշան իրադարձություններով պատերազմը ձգձգվեց, և միայն 1812 թվականին Բուխարեստում հաշտություն կնքվեց, որով Բեսարաբիան և Աբխազիան անցան Ռուսաստանին, իսկ գրավված մյուս տարածքները վերադարձվեցին Թուրքիային։ Պայմանագրի կնքմանը աջակցեց Մոլդովայում բնակվող հայազգի նշանավոր գործիչ Մանուկ բեյը, որի պալատում էլ ստորագրվեց պայմանագիրը[2]։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]