Հերակլես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հերակլես
(Ἡρακλῆς)
Canova ErcoleLica 1.jpg
'
Դիցաբանություն՝ Հին հունական
Սեռ՝ Արական
Հայր՝ Զևս
Մայր՝ Ալկմենե
Ամուսին: Դեյանիրա
Կապված հասկացողություններ՝ Հերակլեսի 12 սխրագործություններ
Կապված կերպարներ՝ Իոլայոս
Ատրիբուտներ՝ մահակ, առյուծի մորթի
Բնորոշ գծեր՝ ուժ

Հերակլես[1] (հին հուն.՝ Ἡρακλῆς , լատ.՝ Herculēs, Հերկուլես) հունական դիցարանի[2] հերոս, Զևս աստծո և Ամփիտրիոնի կին Ալկմենեի որդին։[3] Ի ծնե անունը եղել է Ալկիդես, որի մասին բազմիցս հիշատակվում է «Իլիականում»։

Հերակլեսի բազմաթիվ լեգենդներից առավել հայտնի են 12 սխրանքները, որոնք նա գործել է միկենյան արքա Եվրիսթևսի մոտ ծառայելիս։

Հերակլեսի պաշտամունքը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում Հունաստանում, որտեղից հույն գաղութաբնակների միջոցով տարածում գտավ նաև Իտալիայում, որտեղ Հերակլեսին անվանում էին Հերկուլես։ Հյուսիսային կիսագնդի երկնքում կարելի է տեսնել Հերկուլես համաստեղությունը։

Լեգենդներ Հերակլեսի մասին[խմբագրել]

Ծնունդը և մանկությունը[խմբագրել]

Մանուկ Հերակլեսը խեղդում է օձերին. Մ.թ. 2-րդ դար

Ալկմենեյին Հերակլեսով հղիացներլու համար Զևսը ընդունել է Ալկմենեի ամուսնու կերպարանքը։ Զևսը կանգնեցրել էր արևը և նրանց գիշերը տևել էր երեք զօր ու գիշեր։ Գուշակ Տիրեսիոսը Ամփիտրոնին պատմում է տեղի ունեցածի մասին։

Հերակլեսի ծննդյան գիշերը Հերան Զևսին ստիպեց երդվել, որ Պերսևսի սերնդից նա, ով կծնվի առաջին, կդառնա գերագույն թագավոր։ Հերակլեսը պատկանում էր պերսեիդների տոհմին, բայց Հերան Ալկմենեի ծննդաբերությունը ուշացրեց և արդյունքում առաջինը (վաղածին) լույս աշխարհ եկավ Հերակլեսի հորեղբոր որդին` Էվրիսֆեյը` Սֆենելի և Նիկիպիի որդին։

Զևսը Հերայի հետ պայման էր կնքել, որ Հերակլեսն իր ողջ կյանքի ընթացքում չէ, որ պետք է գտնվի Էվրիսֆեյի իշխանության տակ։ Էվրիֆեյի առաջդրանքով տասը սխրանք կատարելուց հետո հերակլեսը ոչ միայն կազատվի վերջինիս իշխանությունից, այլև կդառնա անմահ։

Հերակլեսի հովանավոր Աթենասը խաբեությամբ Հերային ստիպում է կրծքով կերակրել Հերակլեսին։ Նորածինը աստվածուհուն ցավ է պատճառում և աստվածուհին երախային պոկում է իր կրծքից։ Ժայթքած կաթի շիթը վերածվում է Ծիր Կաթինի։

Նախանձ Հերան երկու օձ է ուղղարկում մանուկին սպանելու համար։ Մանուկ Հերակլեսը խեղդում է նրանց։ Մանուկ Հերակլեսի լեգենդի մասին առաջինն անդրադարձել է անգամ կարելի է հանդիպել Պինդարոսի մոտ։[4]

Պատանեկությունը[խմբագրել]

Անիբալե Կարաչի. «Հերակլեսի ընտրությունը»

Փոքր տարիքում եղել է դափնոֆոր և Ապոլլոնին որպես ընծա բերել է Իսմենայի եռաժանին։[5]

Ամփիտրոնը իր տղաների ուսուցման համար հրավիրում է լավագույն ուսուցիչներին` Կաստորին (թուր), Ավտոլիկոսին (ըմբշամարտ), Էվրիտոսին (աղեղ)։ Հերակլեսը պատահաբար քնարով սպանում է Լինոսին` Օրփեոսի եղբորը։ Դրա համար նա աքսորվում է անտառաշատ Կիֆերոն։

Հերակլեսին հանդիպում են երկու նիմփաներ (Արատավորություն և Առաքինություն), որոնք առաջարկում են ընտրություն կատարել վայելքներով լի հանգիստ ճանապարհի և աշխատանքի ու սխրանքների տատասկոտ ճանապարհի միջև։[6] Առաքինությունը հետևյալ խոսքերով կարողացավ Հերակլեսին համոզել հետևել իրեն.

Այն, ինչ աշխարհի մեջ վերաբերվում է օգտակարին և փառավորին, աստվածները մարդկանց չեն տալիս առանց աշխատանքի և հոգատարության։ Եթե ուզում ես աստվածները քո նկատմամբ լինեն գթասիրտ, ապա պետք է մեծարես աստվածներին։ Ուզում ես սիրված լինել մարդկանց կողմից, պետք է բարի լինես մարդկանց հանդեպ։ Ուզում ես հարգանք վայելել մի ինչ-որ քաղաքում, պետք է քաղաքին օգուտ բերես։ Ուզում ես քո արժանապատվությամբ հիացմունք հարուցել ողջ Էլլադային, ապա պետք է ջանաս բարի գործեր անել Էլլադայում։

Երբ Հերակլեսը պատրաստվում էր որսի դուրս գալ առյուծի վրա, արքա Ֆեսպիոսը 50 օր ջերմ ընդունելություն ցույց տվեց Հերակլեսին և ամեն մի գիշեր իր աղջիկներից մեկին ուղղարկում էր Հերակլեսի մոտ, որոնք հետո 50 որդիներ ծնեցին։[7] Մի այլ վարկածի համաձայն Հերակլեսը բոլոր 50 աղջիկների հետ կենակցել է մի գիշերվա ընթացքում,[8] բացի մի աղջկանից, որը չի ցանկացել Հերակլեսին։ Հերակլեսը նրան իր տաճարում որպես քրմուհի է պահել, որի հետևանքով վերջինս դատապարտված էր մինչ մահ կույս մնալ։ Մի այլ վարկածի համաձայն էլ նա կենակցել է բոլորի հետ և, ընդ որում, ամենատարեցը և ամենափոքրը երկվորյակներ են լույս աշխարհ բերել։[9] Գրիգոր Նազիանզացին հեգնանքով ասում է, որ Հերակլեսն այդ գիշեր արել է իր «տասներեքերորդ սխրանքը»[10]

Հերակլեսը առյուծին սպանում է Կիֆերոնի լեռներում և դրանից հետո նա միշտ կրում է առյուծի մորթին։

Պատանի հերոսը հաղթում է Էրգինի Օրխոմենոս թագավորին, որին թեբեացիները տուրք էին վճարում։ Այս մենամարտի ժամանակ մահանում է Ամփիտրոնը։ Հերակլեսը կտրում է Օրխոմենոսի բանբերների քթերը, որի պատճառով է Թեբեում կանգնեցվում է Հերակլես Ռինոկոլուստի (Քթեր կտրողի) արձանը։[11] Օրխոմենացիներին հաղթելու կապակցությամ Արտեմիսի տաճարում կանգնեցվում է մարմարյա առյուծի արձանը։[12]

Թեբեի արքա Կրեոնը Հերակլեսին կնության է տալիս իր աղջկան` Մեգերային։ Հերայի կողմից ուղղարկված խելագարության մոլուցքի ժամանակ Հերակլեսը սպանում է իր և իր եղբոր` Իփիկլեսի երեխաներին։ Արածի հատուցման համար, դելֆիական գուշակի խոսքերով, հերակլեսը է պետք է տաս սխրանք կատարեր Եվրիսթևսի մոտ ծառայելով։

Երբ Հերակլեսը Դելֆի եկավ, Կսենոկլեա քրմուհին Իֆիտի սպանության համար հրաժարվեց գուշակություն կատարել։ [13] Այդ ժամանակ Հերակլեսը եռոտանին դուրս բերեց տաճարից, իսկ ապա վերադարձրեց։ Կա պատմություն, որի համաձայն Հերակլեսը և Ապոլլոնը գժտվել են եռոտանիու համար, իսկ երբ հաշտվել են միմյանց հետ, նրանք միասին կառուցել են Լոկոնիկում գտնվող Գիտիոն քաղաքը։ Դելֆիում նույնիսկ Հերակլեսի և Ապոլոնի պայքարին նվիրված քանդակների շարք կար։ Լետոն և Արտեմիսը հանգստացնում են Ապոլլոնին, իսկ Աթենասը սատարում է Հերակլեսին։[14] Եռոտանու պայքարը Հերակլեսի և Ապոլլոնի միջև մոտավոր կերպով նկարագրված է Օլիմպոսի մոտ մ.թ.ա. 720 թ.-ի բարձաքանդակում։[15] Տարբերակներից մեկում Զևն է հաշտեցրել նրանց։[13] Շատ հազվագյուտ տարբերակների համաձայն, Հերակլեսը եռոտանին տերել է Ֆենեյ (Արկադիա)։[16]

Պիֆիան Ալկիդոսին տվել է «Հերակլես» («փառաբանված աստվածուհի Հերայով») անվանումը։ Դրանից հետո նա աշխարհին հայտնի է դառնում այդ անունով։ «Ալկիդես» նշանակում է «Ալեկեյի սերունդ» (Ալկեյը Ամփիտրոնի` Հերակլեսի խորթ հոր, հայրն էր)։ Ալկիդեսը մինչև իր անվանափոխությունը հայտնի էր նաև որպես Պալեմոնոս։

Հերակլեսի 12 սխրանքները[խմբագրել]

Պատճենում Լիսիպոսի բնորինակից. «Հերակլեսը և Նեմեյան առյուծը»
Անտուան Բարդել. «Հերակլեսը և Ստիմփալյան թռչունները»

Պիսանդր Հռոդոսացին իր «Հերակլես» պոեմում առաջինն է ներկայացրել հերոսի սխրանքների (հին հուն.՝ ἔργα «արարք» կամ πόνοι «աշխատանք», «չարչարանք») կանոնոկան սխեման։[17] Սխրանքների հերթականությունը բոլոր հեղինակների մոտ չէ, որ նույնն է։ Դելֆյան պատգամախոսը Հերակլեսին հրամայել էր սխրանք կատարել, բայց սխրանքներից երկուսը Եվրսթևսը չհաշվեց։ Արդյունքում Հերակլեսը ևս 2 սխրանք կատարեց և սխրանքների քանակը դարձավ 12։ 8 տարի և մեկ ամսվա ընթացքում Հերակլեսը կատարեց իր առաջին 10 սխրանքները,[18] իսկ 12 տարում բոլոր սխրանքները։[19]

  1. Նեմեյան առյուծի խեղդելը
  2. Լեռնելյան Հիդրայի սպանությունը
  3. Ստիմալյան թռչունների ոչնչացումը
  4. Կերինյան եղնիկի որսը
  5. Էրիմանթոսյան վարազի սանձահարումը
  6. Ավգյան ախոռների մաքրումը
  7. Կերտական ցուլի սանձահարումը
  8. Հաղթանակ Դիոմեդես արքայի նկատմամբ, որն օտարականներին նետում էր իր մարդակեր ձիերի առջև
  9. Ամազոնուհիների թագուհու Հիպոլիտայի գոտու առևանգումը
  10. Հերիոնի կովերի հափշտակությունը այն վերահսկող երեքգլխանի Գերիոնի հսկայի մոտից
  11. Հեսպերոհիների ոսկե խնձորների գողությունը
  12. Հադեսի պահակ Կերբերոսի հափշտակությունը

Այլ առասպելներ[խմբագրել]

  • 5-րդ սխրանքի ժամանակ պատահաբար լեռնելյան թույնով թունավորված նետով վիրավորում է իր ուսուցչին` կենտավրոս Քիրոնին։ Կենտավրոսը տանջանքներով մահանում է։
  • Զևսի համաձայնությամբ Հերակլեսն ազատում է Պրոմեթևս։ Դրա փոխարեն կենտավրոս Քիրոնը հրաժարվում է իր անմահությունից։
  • Հեսպերոհիների խնձորները ձեռք բերելու ճանապարհոդրության ժամանակ Հերակլեսն իր աղեղով սպառնացել է Հելիոսին և ծովը հատել անցել է Հելիոսի արկղի օգնությամբ։[20] Դրանից հետո նա աղեղով սպառնացել է Օվկիանոսին,[21] իսկ ապա վիրավորել է Հելիոսին։[22]
  • Պատումներից մեկի համաձայն, երբ Հերակլեսը գնում էր Հերիոնի կովեր հետևից, Հերակլեսն ուներ երկգլխանի շուն և բրոնզե կճուճ։[23]
  • 10-րդ սխրանքի ժամանակ Հերակլեսը Ջիբլարտարում կանգնեցնում է Հերակլեսյան սյուները։
  • Մասնակցել է Արգոնավորդների արշավին։[24] Տարբերակներից մեկի համաձայն եղել է արգոնավորդների առաջնորդը։[25] Ըստ Դիոնիսոս Միտելենացու և Դեմարատոսի, նա հասել է մինչև Կոլխիդա։[26] Հեղնիկաների մեծամասնությունն այն կարծիքին է, որ Հերակլեսը մնացել է Մագնեսիայի ափերին, ուր նա գնացել էր ջուր որոնելու,[27]կամ էլ ջարդել էր թիակը և անտառ էր գնացել նորի հետևից։[28] Պելիասի հուղարկավորության խաղերի ժամանակ նա հաղթել է պանկրատիոնում։[29]
  • Մարտնչել է եգիտոսական թագավոր Բուսարիսի հետ, որը զոհաբերում էր օտարերկրականներին։
  • Պայքարում և հաղթում է Անթեյին, որից հետո Անթեյի այրին` Տինգիսը Հերակլեսից որդի է ունենում և կնքում Սափակ անունով։
  • Պայքարում է իտալական հսկա Կակուսին։
  • Հադեսի թագավորության արշավի ժամանակ նա այնտեղից ազատում է Թեսեյին, Պիրոֆոյին և Ալկեստիդային` Ադմետուսի կնոջը[30]
  • Հրեշի ճանկերից փրկում է Հեսիոնային` Տրոյայի արքա Լաոմեդոնտի դստերը։ Պարգև չստանալու համար Հերակլեսը ավերում է տրոյան և սպանում է բոլոր թագաժառանգներին` կենդանի թողնելով միայն ամենակրտսերին` Պրիամոսին։
  • Աստվածների հետ միասին պայքարել է գիգանտների դեմ
  • Պայքարել է մահվան աստված Թանատոսի հետ և կյանքի է վերադարձրել իր ընկերոջ` Ադմետոսի կնոջը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 58։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.277-283, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.108-114; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 2 далее
  3. Гесиод. Теогония 943—944
  4. Пиндар. Немейские песни I 34-59; Примечания М. Л. Гаспарова в кн. Пиндар. Вакхилид. Оды. Фрагменты. М., 1980. С.436 со ссылкой на вазопись
  5. Павсаний. Описание Эллады IX 10, 4
  6. (Քսենոփոնտ. Հուշեր Սոկրատեսի մասին II 1, пересказ несохранившегося сочинения Продика) — автор не скрывает, что это просто аллегория, даже не миф — по его рассказу, Геракл ушел в пустынное место и сидел в раздумьях, и ему представилось, что он видит двух женщин: Порочность и Добродетель.
  7. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 4, 9-10.12; 7, 6.8; Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 29, 3
  8. Կլիմենտ Ալեքսանդրեցի. Պրոտրեպտիկոս 33, 4
  9. Պավսանիոս. Էլլադայի նկարագրությունը IX 27, 6
  10. Григорий Богослов. Собрание творений. Т.1. Мн., 2000. С.114, 146 (слово 4)
  11. Պավսանիոս. Էլլադայի նկարագրությունը IX 25, 4
  12. Պավսանիոս. Էլլադայի նկարագրությունը IX 17, 2
  13. 13,0 13,1 Գիգին. Լեգենդներ 32
  14. Պավսանիոս. Էլլադայի նկարագրությունը III 21, 8; VIII 37, 1; X 13, 7-8
  15. Иллюстрацию см. Кулишова. Дельфийский оракул. СПб, 2001, вклейка между с.352 и 353, илл.7
  16. Плутарх. Почему божество медлит с воздаянием 12
  17. Կաղապար:Книга:Боура С.М.: Героическая поэзия. — С. 751.
  18. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 5, 11; Примечания В. Г. Боруховича в кн. Аполлодор. Мифологическая библиотека. Л., 1972. С.152, о сроке по Фрэзеру
  19. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 4 ref> Лихт Г. Сексуальная жизнь в Древней Греции. М., 2003. С.372
  20. Титаномахия, фр.7 Ивлин-Уайт
  21. Ферекид у Афинея XI 470 // Примечания В. Г. Боруховича в кн. Аполлодор. Мифологическая библиотека. Л., 1972. С.151
  22. Климент. Протрептик 36, 2, по Паниасиду
  23. Первый Ватиканский мифограф I 67, 4
  24. Аполлоний Родосский. Аргонавтика I 121—129; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 9, 16; Валерий Флакк. Аргонавтика I 354; Гигин. Мифы 14 (с.27)
  25. Антонин Либерал. Метаморфозы 26, 1
  26. Схолии к Аполлонию Родосскому. Аргонавтика I 1289 // Вестник древней истории. 1947. № 3. С.287
  27. Гесиод. Свадьба Кеика, фр.263 М.-У.
  28. Первый Ватиканский мифограф I 49, 2
  29. Гигин. Мифы 273
  30. Кун Н. А. Мифы и легенды Древней Греции.-М.:АСТ,2006.с.179