Խալդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խալդի աստվածը ՀՀ փոստային նամականիշի վրա

Խալդի - Ուրարտուի գերագույն և ռազմի աստվածը։ Պետության համադիցարանի աստվածությունները (կուռքերը) ենթադասվել են Խալդիից հետո։

Հիշատակություններ[խմբագրել]

Իշպուինի արքայի (իշխել է մ. թ. ա. շուրջ 824-810 թվականներին) կազմած հաշտից ցուցակում (արձանագրությունը պահպանվել է Վանի «Մհերի դուռ» կոչվող ժայռին) առաջին աստիճանում դասված է Խալդին, որին նվիրել են առավելագույն թվով զոհեր (17 եզ, 34 ոչխար, 6 ուլ)։ Խալդին նվիրել են բազմաթիվ տաճարներ, բայց նրա պաշտամունքի գլխավոր տաճարատեղին էր Արդինի (Մուսասիր) քաղաքը։ Ասորեստանի Սարգոն Բ թագավորի (մ. թ. ա. 722-705 թվականներ) արձանագրություններում այդ քաղաքը հիշատակվում է որպես Խալդիի «բնակարան», որտեղ դրված էին Խալդիի և նրա կնոջ՝ Արուբանի-Բագմաշտուի, ինչպես նաև Ուրարտուի թագավորների անդրիները։ Արին-Բերդ (Էրեբունի) հնավայրի Խալդիի տաճարի ավերակներում գտնվել է Խալդիի որմնանկարը, ուր նա պատկերված է մորուքավոր ռազմիկի կերպարանքով, կանգնած իր սրբազան արբանյակի՝ ահեղ առյուծի մեջքին։

Պաշտամունքը[խմբագրել]

Խալդիի գլխավոր տաճարում են կատարվել գերագույն արքայի օծման և թագադրման սրբազան ծեսերն ու արարողությունները։ Խալդիի անունով են սրբագործվել Ուրարտուի արքաների ռազմական և շինարարական բոլոր գործերը։ Իր գերակա և համապարտադիր պաշտամունքով Խալդին մարմնավորել է Ուրարտու պետության մեջ համախմբված Հայկական լեռնաշխարհի հիմնականում արյունակից ցեղերի կենտրոնացման գաղափարը։

Հնէաբանների կարծիքներ[խմբագրել]

Ավստրիացի արևելագետ Լեհման-Հաուպտը, ելնելով Ուրարտուի աստվածապետական բնույթից, կարծում էր, որ նրա մեջ միավորված խալդապաշտ ցեղերը իրենց ճանաչել են Խալդիի անունով՝ իբրև «Խալդի որդիներ» (այնպես, ինչպես նրանց ժամանակակից և դրացի ասորեստանցիները՝ Աշուր աստծո անունով)։ Իսկ խորհրդային լեզվաբան և հնագետ, ակադեմիկոս Ի. Մեշչանինովի կարծիքով Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ ժողովրդի «հայ» անունը Խալդիի անվան «խալ» հիմքի սոսկ հնչյունաբանական տարատեսակն է։ Այլ ուսումնասիրողների կարծիքով Խալդին իր դիցաբանական հյուսվածքով, ժամանակով և էությամբ նույնանում է հին հայոց Հայկ աստվածությանը։

Ուրարտական գլխավոր աստվածները[խմբագրել]

Անուն Պատկեր Նույնացում Ծագում Զոհաբերության ծավալ
Խալդի
Urartu God Chaldi.jpg
Ուրարտուի գերագույն և ռազմի աստվածը, նույնացվում է առյուծի հետ։ Ուրարտական աստված է, թեև պաշտել են նաև Ասորեստանում, սրբավայրը Արդինում էր։ 17 եզ, 34 ոչխար, 6 ուլ
Թեյշեբա
Urartu God Teshejba.jpg
Հողմի և անձրևի աստվածը, նույնացվում է ցուլի հետ։ Ծագումը կապված է Փոքր Ասիական Թեշուբ և Միջագետքի Ադադ աստվածների հետ։ 6 եզ, 12 ոչխար
Շիվինի
Urartu God Shivini.jpg
Արևի աստվածը, նույնացվում է թևավոր շրջանի հետ։ Ծագումը կապված է Ասորական Շամամ աստծու հետ։. 4 եզ, 8 ոչխար

Գրականություն[խմբագրել]

  • Мещанинов И. И., Древневанский бог Xald-Xaldin, «Восточные записки», 1927 том 1 (ռուսերեն)
  • Леман-Гаупт К. Ф.5 Вступительная лекция по истории и культуре. Тбилиси (ռուսերեն)