Հայերը Բրազիլիայում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-բրազիլական հարաբերություններ
Բրազիլիա և Հայաստան

Բրազիլիա

Հայաստան

Հայերը Բրազիլիայում (պորտ.՝ Armênio-brasileiro), խոշոր հայկական համայնք Բրազիլիայի Հանրապետությունում։

Պատմություն[խմբագրել]

Հայերը Բրազիլիայում հաստատվել են 19-րդ դարի 2-րդ կեսից։ 1895 թվականին Բրազիլիայում բնակվել է շուրջ 100 հայ։ 1920-ական թվականներին Բրազիլիա են գաղթել հայերի ավելի ստվար խմբեր, որոնք բնակություն են հաստատել հիմնականում Սան Պաուլո քաղաքում։

Ստեղծվել են հասարակական-քաղաքական և մշակութային կազմակերպություններ, եկեղեցական և կրթական հաստատություններ, հայրենակցական, երիտասարդական և տիկնանց միություններ։ 1927 թվականին հիմնվել է համայնքի ազգային կյանքը կազմակերպող մարմին` Հայ գաղութային միությունը, 1928 թվականին` առաջին դպրոցը, 1935 թվականին` հայկական առաջին եկեղեցին։

Համայնքի պատմության երկրորդ փուլն ընդգրկում է 1950-1960-ական թվականները, երբ հայերը Բրազիլիա են տեղափոխվել Թուրքիայից, Լիբանանից և Սիրիայից, Եգիպտոսից, Ֆրանսիայից և այլ երկրներից։

Երրորդ փուլում, որն ընդգրկում է 1960-ական թվականներից մինչև մեր օրերն ընկած ժամանակահատվածը, բրազիլահայ համայնքում համալրում չի եղել։ Երկրի բնակչության աճի բարձր տեմպերը և տնտեսական դժվարությունները ստիպել են իշխանություններին սահմանափակել արտասահմանյան քաղաքացիների ներգաղթը։

2009 թվականի տվյալներով` Բրազիլիայում բնակվում է շուրջ 40 հազար հայ, ովքեր հիմնականում (մոտ 20 հազար) կենտրոնացված են Սան Պաուլոյում և շրջակա քաղաքներում (Օզասկու, Պրեզիդենտե ԱլտինոՌիո դե Ժանեյրոյում ապրում է մոտ 2000, Բրազիլիայի հյուսիս արևելյան Սեարա նահանգի մայրաքաղաք Ֆորտալեզայում` շուրջ 500 հայ։ Փոքրաթիվ հայեր ապրում են նաև Սան Պաուլո նահանգի Սան Ժոզե Դո Ռիո Պրետո, Կամպինաս, Մարիլիա, Լինս, Ժաու, Սանտոս գավառներում և քաղաքներում, Մատո Գրոսո նահանգում, Պարանայի մայրաքաղաք Կուրիտիբայում, Սանտա Կատարինա նահանգում և Պորտո Ալեգրեյում։ Բրազիլահայ համայնքը ղեկավարվում է իր կանոնադրությամբ, համայնքի ազգային-հոգևոր կյանքը կազմակերպում են եկեղեցական, կուսակցական, հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային, կրթական, մարզական կազմակերպությունները։

Գործում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Բրազիլիայի թեմը, (կազմավորվել է 1983 թվականին, առաջնորդանիստը` Սան Պաուլոյի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, առաջնորդը` Տեր Նարեկ վարդապետ Բերբերյանը)։ Գործում են Հայ Ավետարանական և Հայ Կաթողիկե եկեղեցիներ, Օզասկուի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին, «Դուրյան» ազգային ամենօրյա վարժարանը, հայկական ծերանոց, «Արարատ» հիվանդանոցը, «Վահագն Մինասյանի» անվան երգչախումբը։ Հրատարակվում են հայկական «Սիփան» եռամսյա պարբերականը և համայնքային կազմակերպությունների տեղեկատուները։ Գործում է «Արմենիա Վիվա» հայկական ռադիոժամը։

1964 թվականին Սան Պաուլոյի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում հիմնվել է հայկական ուսումնասիրությունների ամբիոն (հիմնադիր` պրոֆեսոր Եսայի Գռուզյան, ներկայիս ղեկավար` Լուսինե Եղիազարյան)։

Սան Պաուլո նահանգի պատգամավուների պալատը ավելի քան 15 տարի առաջ ճանաչել է Հայոց Ցեղասպանությունը և Ապրիլի 24-ը հռչակել որպես «Հարգանքի օր 1915 թվականիի Ցեղասպանության 1,5 միլիոն զոհերի հիշատակին»։ 2003 թվականին Սան Պաուլոյում նահանգային պատգամավորների պալատի մուտքի հարակից տարածքում կանգնացվել է հայ-բրազիլական բարեկամությունը խորհրդանշող խաչքար։ 2007 թվականին Օզասկո քաղաքի գլխավոր հրապարակներից մեկում կանգնեցվել է Օզասկո և Գյումրի քույր քաղաքները խորհրդանշող խաչքար։

Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքի Ավագանու անդամ (2004), այնուհետև փոխնախագահ (2008) Ստեփան Ներսիսյանի նախաձեռնությամբ Ռիո դե Ժանեյրոյում ապրիլի 24-ը հռչակվել է որպես «Եղեռնի հիշատակին հայ ժողովդին հարգանքի տուրքի և զորակցության օր»։

Համայնքն իր մասնակցությունն է բերել համազգային ձեռնարկումներին, կազմակերպել օգնություն գաղթականներին ու որբերին, օժանդակել 1946-1947 թվականների հայրենադարձությանը, 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո զգալի օգնություն տրամադրել աղետի գոտուն։

Սան Պաուլոյի քաղաքային հրապարակներից մեկը կրում է «Արմենիա» անունը։ 1966 թվականին «Արմենիա» հրապարակում տեղի հայ համայնքի հովանավորությամբ տեղադրվել է Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշակոթող։ 1995 թվականից «Արմենիա» անունն է կրում նաև Սան Պաուլոյի մետրոյի կայարաններից մեկը, որի գլխավոր երկու մուտքերի մոտ տեղադրվել են խաչքար-հուշարձաններ` հետևյալ արձանագրությամբ. «Այս կայարանը վերակոչվում է «Արմենիա»` ի պատիվ ժողովրդի, որը եկավ այս երկիր` վերապրելով դարիս առաջին Ցեղասպանությունը, իր ջանասիրությամբ, տաղանդով ու ապրելու կամքով եղավ Բրազիլիայի գիտակից քաղաքացին և նպաստեց այս երկրի մշակույթին, ճարտարվեստին ու բարօրությանը»։ Սան Պաուլոյում կա նաև «Արմենիա» անվամբ կամուրջ, պարտեզ, տեղացի մեծահարուստ Լևոն Աբովյանի, «Քսաջիքյան» և «Հայ նահատակների» անվան փողոցներ։

Հայտնի բրազիլահայեր[խմբագրել]

  • Արասի Բալաբանյան, դերասանուհի, հեռուստասերիալների աստղ[1]
  • Պեդրո Պետրոսյան, քաղաքական գործիչ
  • Ֆիլիպ Կարտալյան, երգիչ, դերասան
  • Ստեփան Ներսիսյան, քաղաքական գործիչ
  • Անտոնիո ԿԱնդիր, պրֆեսոր, տնտեսագետ, քաղաքագետ
  • Մարսելո ԿԻրեմիթջյան, ֆուտբոլիստ
  • Ֆաբիո Մաշերեջյան, ֆուտբոլիստ

Բրազիլիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանություն[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետության և Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի փետրվարի 17-ին։ 1998 թվականի մարտից Սան Պաուլոյում գործում էր ՀՀ գլխավոր հյուպատոսությունը։ Բրազիլիայի դեսպանությունը Հայաստանում գործում է 2006 թվականի օգոստոսից։ 2011 թվականին ԲԴՀ մայրաքաղաք Բրազիլիայում հիմնադրվեց ՀՀ դեսպանությունը։

Նստավայրը՝ Բրազիլիա, Բրազիլիա
Աշխատանքային օրեր և ժամեր՝ երկուշաբթիից՝ ուրբաթ, 09։00 – 18։00
Բրազիլիայի դաշնային Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպանն է Ն.Գ. պարոն Աշոտ Գալոյանը[2], հյուպատոս՝ Հակոբ Սարգսյան։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png