Պետրոս Դուրյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պետրոս Դուրյան

Պետրոս Աբրահամի Դուրյան (Զըմպայան) (1851 թ. մայիսի 20 (հունիսի 1), Սկյուտար, Կ. Պոլիս – 1872 թ. հունվարի 21 (փետրվարի 1), Կ.Պոլիս), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։

Կյանքը[խմբագրել]

Ծնվել է 1851 թվականի մայիսի 20-ին Կոստանդնոպոլսի Սկյուտար թաղամասում։ Հայրը դարբին էր։ Ավարտել է Սկյուտարի ճեմարանը (1867)։ Եղել է դեղագործի աշակերտ, գրագիր, տնային ուսուցիչ, դերասան։ Ինքնակենսագրականում Դուրյանը ասում է,որ «հայրը օրական հաց ճարող, բայց պատվավոր երկաթագրծ մ՚ Է»։Նյութական անապահով վիճակը վաղ հասակից նրան մտահոգում է կենսական պայանների բարելավման հեգսերով։Գրել է բանաստեղծություններ, դրամաներ, զբաղվել է հրապարախոսությամբ (եղել է «Օրագիր ծլին Աւարայրւո» թերթի օգնական խմբագիր), կատարել թարգմանություններ (Վիկտոր Հյուգո, «Թագավորը զվարճանում է», Շեքսպիր, «Մակբեթ» և այլն)։ 1869–ին և 1871–ին «Օրագիր ծլին Աւարայրւո», «Մեղու», «Եփրատ», «Մամուլ» պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության զգալի մասը (երգիծական ոտանավորներ, «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակությունք Հայոց» ողբերգությունները, թարգմանություններ, բազմաթիվ նամակներ) չեն պահպանվել։1871 թ. սկզբին թոքախտ հիվանդությամբ բանաստեղծը գամվեց անկողնում և այլևս վեր կենալ չկարողացավ:

Թատերախաղերը[խմբագրել]

Դուրյանի թատերախաղերը նպաստել են հայ դրամատուրգիայի զարգացմանը։ Դուրյանը գրել է «Տարագիր Սիպերիա» այլաբանական ողբերգությունը,«Թրքուհին», «Վարդ և Շուշան կամ Հովիվք Մասյաց» (1867) հովվերգական մելոդրաման, ապա՝ «Սև հողեր կամ Հետին գիշեր Արարատյան» (1868), «Արտաշես աշխարհակալ» (1869), «Անկումն Արշակունի հարստության» (1870), «Ասպատակությունք պարսկաց ի Հայս կամ Ավերումն Անի մայրաքաղաքին Բագրատունյաց» (1870) պատմական ողբերգությունները։ Անդրադարձել է հայոց պատմության այն անցքերին, երբ ժողովուրդն ազատագրական պայքարի է ելել օտար հրոսակների դեմ։ Նա 19-րդ դարի հայ առաջին գրողն է, որ պատմական անցյալը պատկերելիս արտահայտել է ժողովրդի բողոքն ու ատելությունը թագավորների ու նախարարների հանդեպ։

Դրամաները[խմբագրել]

Հրաժարվելով պատմա–հայրենասիրական ողբերգության թեմայից՝ 1871-ին գրել է «Թատրոն կամ Թշվառներ» դրաման, Գ.Սունդուկյանից և Հ.Պարոնյանից անկախ հանգել արդիական թեմայի անհրաժեշտության գաղափարին։ Հասարակական կյանքում տեսնելով աղքատացում ու թշվառություն՝ ցույց է տվել դրանց բարոյական–հոգեկան ծանր հետևանքները։ Դուրյանը հայ գրականության մեջ ստեղծել է ռոմանտիկական դրամային բնորոշ նմուշներ, հաղթահարել կլասիցիզմի կապանքներին ու պայմանականությունները։ Նրա դրամաները, բացառությամբ «Տարագիր ի Սիպերիա»–ի և «Թատրոն կամ Թշվառներ»–ի, հեղինակի կենդանության օրոք բեմադրվել են «Թանրոն Օսմանիե»–ում և մեծ մեծ հաջողություն ունեցել։ Դուրյանը ժանրի ավանդական սկզբունքների հետևորդը չեղավ։Նա համարձակորեն օգտվեց ստեղծագործական ազատությունից և էական նորամուծությունների կարատեց պատմական դրամայի գեղարվեստական կառուցվածքւոմ։Ի տարբերություն կլասիկական դրամայ,Դուրյանը չի հերոսականացնում հայոց պատմությունը։ Նրա պատմական դրամաները չեն ավարտվում հաղթանակի ցնծությամբ, նրա սյուժեները վերաբերում են հայոց պատմության ողբերգական իրադարձություններին։Դուրյանը հետամուտ էր հայոց դժբախտության պատճառների հայտնաբերմանը և պատմության ճակատագրական հանգամանքների դիտակետից վերլուծում է վերնախավերի ու պալատական միջավայրում տիրող բարքերը։Դուրյանի կարծիքով չի կարող միաբան լինել մի ժողովուրդ, որի վերնախավը բարոյազուրկ է ու անձնասեր, քանի որ յուրաքանչյուր ազգի ուժը նրա միասնության մեջ է։«Միությաքմբ և քաջությամբ-միությունը, միությունն է ազգի մը զենքն ու կյանքը... Հայեր, երկնից երեսը հույս չփնտրեք, մեր հույսը թող ըլլա մեր սիրտը և մեր սուրը»,- այս է «Սև հողեր» դրամայի գաղափարը։ Դուրյանի համոզմամաբ հայրենիքի հզորությունը ժողովրդի մեջ է, և հայրենասիրության իսկական կրողը ժողովուրդն է՝ հայրենի հող ու ջրի տերը։Դուրյանը հայրենասիրությունը համարում է սուրբ գաղափար։Ներկայացնելով հայոց պատմության անկումները՝Դուրյանը չի հանգում հոռետեսկան եզրակացության։

Քնարերգությունը[խմբագրել]

Պոտրոս Դուրյանի պոեզիան մարդկային հոգու բռնկումների մի անկրկնելի մատյան է ։Եվ անձնականորեն մի այնքան կենսագրական են այդ բռնկումները, որ գրեթե անհնարին է սահման գծել բանաստեղծի և իր «քնարական հերոսի» միջև։Դուրյանի ընկալմամբ «բնության հանճարը և մարդկության ոգին» բաղկանում են չորս տարրերից՝Վսեմը, Բարին, Ճշմարիտը և Գեղեցիկը։ Այս տարրերի միասնության մեջ է բանաստեդղծի պոետական իդեալը։Նա հայ նոր քնարերգության առաջին խոշոր սիրերգակն է։ Նրա սիրային տաղերում («Ի՜ցիվ թե», «Պետք է մեռնի՜լ», «Սիրեցի քեզ») առկա են դիմանկարային շատ մանրամասներ, բայց բանաստեղծի համար էականը արտաքինը չէ, այլ ապրումները, հոգեբանությունը։ Դուրյանի ընկալմամբ բնության գեղեցկությունները կրավորական են, բնությունը ձգտում է նմանվել կույսի, ներշնչվում է նրանցից («Նե», «Զնե պատում», «Մանիշակ», «Ներա հետ»)։ Նա մերժված սիրո երգիչ է («Հծծյունք», «Սիրել», «Դրժել»), բայց անկարող է ապրել առանց սիրո։ «Պատանի Դուրյանը, – գրել է Վ.Բրուսովը,– մնում է հայ պոեզիայի պատմության մեջ որպես վառ, հրաշեկ շտրիխ. ի թիվս մյուս, ավելի հանդարտ բանաստեղծների, նա ցույց տվեց, թե ինչ է նշանակում ստեղծագործության մեջ «ավյունը», անմիջական ապրումների ուժը... Սրանում է Դուրյանի ստեղծագործության պատմական ոնշանակությունը...» Հայ նոր քնարերգության մեջ Դուրյանը սկզբնավորել է մարդու մեջ մարդկայինը պահպանելու և զարգացնելու թեման։ «Լճակ», «Ի՜նճ կըսեն» բանաստեղծություններում դատապարտել է անտարբեր միջավայրը, բողոքել նրա անմարդկայնության դեմ։ Նրա քնարական հերոսը սիրում է կյանքը, սակայն աշխարհում «անապակ սեր», «ազատ օդ» և ազատություն չգտնելով, փարվում է գերեզմանին։ Մահվան և գերեզմանի գաղափարները Դուրյանի ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս որպես ներկայի դեմ բողոքի կրքոտ ու տառապալի արտահայտություններ («Հեծեծեմումք»)։ Այդ տառապանքը ողբերգական է դառնում նշանավոր «Տրտունջք»–ում։ Բանաստեղծը կարեկցում է բոլոր նրանց, ովքեր «վսեմ երազներ» ունեն, բայց որոնց բաժին էր ընկել «սև ճակատագիրը»։ Մարդու և կյանքր նկատմամբ ունեցած սերը ստիպում է բանաստեղծին ընդվզել աստծու դեմ։ Դուրյանը մարդկության համար տենչում էր մի ուրիշ աշխարհ և երազում. «Ա՜հ, երբ պիտի ջնջվի աշխարհիս վրայեն թագը, փառքը և միայն եղբայրությունը իր մանիշակներովը մարդոնց ճակատը պիտի պճնե փոխանակ դափնիի...», «Ե՛րբ տիեզերք համեղբայրության վառարան մը պիտի ըլլա»։

Դուրյանը վերականգնեց միջնադարյան քնարերգության հետ պատմականորեն խզված կապը, հրաժարվեց կլասիցիզմից, նկարագրությունից, բանաստեղծությանը հաղորդեց զգացմումքային խորություն, հոգեբանություն։ Նա խորը հետք է թողել հայ բանաստեղծության վրա։ Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն, ռուսերեն, իտալերեն, ռումիներեն, բուլղարերեն, հունարեն, հունգարերեն, պարսկերերեն, թուրքերեն։

Հայրենիքի պատկերը[խմբագրել]

Դուրյանից մեզ է հասել 39 բանաստեղծություն, որոնց 26-ը գրված են 1871–ին։ Հայրենասիրական մի քանի երգերում( «Վիշտք հայուն», «Իղճք առ Հայաստան»), նկարագրելով Հայաստանի ծանր վիճակը, Դուրյանը փրկության ելքը համարում էր լուսավորությունն ու միաբանությունը, կոչ էր անում դիմել ինքնապաշտպանության («Նոր սև օրեր»)։ Իրական աշխարհը, ըստ Դուրյանի,բանաստեղծական աշխարհի հակապատկերն է։Այն ձանձրալի է և չարությամբ անիծված։ Այստեղ ասպարեղ չունեն սերը, գեղեցիկը և աղոթքը։Այս հակաաշխարհում Դուրյանը գտավ հայրենիքի ճակատագիրը։ Դուրյանի բանաստեղծությունները, որոնց մեծ մասի քնարական հերոսը ինքը՝ հեղինակն է, ունեն հասարակական ու համամարդկային արժեք։ Որպես «Նոր սև օրեր» ընկալեց նա Հայաստանի պատկերը թուրքական մռայլ երկնակամարի տակ և երգեց «Վիշտք հայուն», որ ներարկում է հայ մարդուն ծննդյան առաջին օրվանից։ «Վիշտք հայուն», «Իղձք առ Հայաստան», «Երգ մարտին Վարդանանց», «Նվագ», «Նոր սև օրեր», «Իմ ցավը» բանաստեղծությունները ներծծված են ավերակված հայրենիքի և բռնադատված ժողովրդի ահավոր սարսուռներով։Բանաստեղծը նույնանում է հայրենիքին և իր ցավը գիտակցում լոկ հայրենիքի գաղափարով։

Բնության և սիրո պոեզիան[խմբագրել]

Սերը և բնությունը անբաժանելի արժեքներ են։Բնությունը սեր է, սերը արթնանում է բնության շնչով, և բնությնուը գեղեդցիկ է , երբ սիրածի տեսիլքն ունի։Բնության և սիրո ներդաշնակության սքանչելի պատկեր է «Ներա հետ» բանաստեղծությունը։Սա մի գեղեցիկ հեքիաթ է, մի ամբողջ սիրավեպ, որ պատմում է սիրո առասպելը բնության զարմանահրաշ թավուտում։ Սիրո փիլիսոփայությունը Դուրյանի պոեզիայում գեղարվեստական կատարյալ արտահայտություն է գտել «Սիրել» և «Դրժել» բանաստեղծություններում։ Այդ բանաստեղծությունները ներքին միասնություն ունեն և կարող են հասկացվել համեմատության մեջ։ Որպես մտահաղացում՝ դա բանաստեղծական արվեստի իսկական գյուտ է թե՜ կառուցվածի տեսակետից։

Փիլիսոփայական խոհը[խմբագրել]

Պետրոս Դուրյանը խոհափիլիսոփայական խառնվածքի բանաստեղծ է։ Նրա բանաստեղծությունները փիլիսոփայական մեանխոսություններ են, որտեղ բնությունը և մարդը հանդես են գալիս որպես բանաստեղծի տիեզերական խոհերի բաղադրիչներ։Ամենուրեք խոհերի առաջ հայտնվում է բանաստեղծի եսը՝ տիեզերական մտքի իր դեգերումներով։Այդպիսի հոյակապ այլաբանություն է «Լճակ» բանաստեղծությունը։Լճի հատակում աստղերը չեն մեռնում, չեն թառամում ծաղիկները, և ամպերը չեն թրջվում նրա կապույտում։ Հոգեկան ապրումներն արտահայտելու համար Դուրյանը հաճախ է դիմում երկխոսության եղանակին, աստղերի, մանուշակի, կույսի, լճակի և բնության այլ երևույթների միջոցով արտահայտում իր հույզերը։ Կյանքի ու մահվան առեղծվածը շատ է զբաղեցրել Պետրոս Դուրյանին։ Կյանքի ու մահվան սահմանագծից սկիզբ է առնում անմահության գազտնիքը, որն, ըստ Դուրյանի, առնչվում է յուրաքնչյուր էակի գոյության իմաստի հետ։ Փիլիսոփայական այս խոհն է արտահայտում «Իմ մահը» բանաստեղծությունը։

Պետրոս Դուրյանը զարգացման նոր աստիճանի է բարձրացնում հայ պոեզիան։ Ամենից առաջ նա ընդլայնեց բանաստեղծության ներքին տարողությունը՝ հասցնելով այն փիլիսոփայական մեծ ընդհանրացումների։ Դուրյանը ընկալեց զգացմունքի պատմությունը, դիտեց նրա շարժումը ժամանակի ու տարածության մեջ։

1871 թ սկզբներին երևում են բանաստեղծի մահացու հիվանդության՝ թոքախտի աոաջին նշանները։ Սկզբում կյանքով լեցուն պատանին դրան ուշադրություն չէր դարձնում և շարունակում էր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ իր բարեկամներին ուղղել մի երկտող՝ «Մեկ պատառ թուղթերու վրա արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատվեն և անոնց արև տեսցնեն»։ Նրա լավագույն երգերի մեծ մասը ստեղծվել է հենց նույն թվականի ընթացքում։ «Բանաստեղծ մը մահվանն չը սոսկար,- գրում է նա այղ օրերին,- այն ատեն իրավունք ունեի ցավելու, երբ ամենքն անմահ ըլլային և ես միայն մահկանացու»։ Բայց որքան էլ բանաստեղծը չսարսափեր մահից, դաժան հիվանդությունը կատարում էր իր սև գործը։ Տարվա վերջին Դուրյանն արդեն գամված էր անկողնուն։ Իսկ հաջորդ 1872 թ հունվարի 21-ի գիշերը բանաստեղծը կնքում է իր մահկանացուն։ Նրա մահից հետո լույս է տեսնում նրա առաջին գիրքը։

Գրականություն Պետրոս Դուրյանի և նրա ստեղծագործության մասին[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝