Նաիրի Զարյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Picto infobox auteur.png
Նաիրի Զարյան

Նաիրի Զարյան.jpg

Ծնվել է 1900 թ., դեկտեմբերի 31 (1900-12-31)
Խառակոնիս, Վանի վիլայեթ
Մահացել է հուլիսի 11, 1969 (68 տարեկան)
Երևան
Մասնագիտություն բանաստեղծ
արձակագիր
թատերագիր
հրապարակագիր
թարգմանիչ
Ազգություն հայ
Ալմա մատեր Երևանի պետական համալսարան
Լենինգրադի արվեստագիտության պետական ակադեմիա

Նաիրի Զարյանը (Հայաստան Եղիազարյան) (1900, 31 դեկտեմբերի, Խառակոնիս, Վանի վիլայեթ - 1969, հուլիսի 11, Երևան), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, հրապարակագիր և թարգմանիչ։ Հայաստանի Գրողների Միության վարչության նախագահ (1944-1946)։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Զարյանը ծնվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 31-ին, Արևմտյան Հայաստանի Վանի վիլայեթի Խառակոնիս գյուղում։ Այդ գյուղը հայտնի է որպես Նահապետ Քուչակի ծննդավայր։ Ծանր է եղել նրա մանկությունը։ 1915 թվականին, թուրքական յաթաղանից հալածված, հազարավոր հայրենակիցների հետ միասին, Զարյանը գաղթում է Արևելյան Հայաստան, ապաստան է գտնում Երևանի և Դիլիջանի որբանոցներում։ Որբանոցներում նա մնում է մինչև 1921 թվականը և այնտեղ էլ ստանում միջնակարգ կրթություն։ Ավարտել է Երևանի թեմական դպրոցը, 1927 թվականին` Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուտետը, 1933 թվականին՝ Լենինգրադի արվեստագիտության պետական ակադեմիայի գրական բաժնի ասպիրանտուրան: 1951-1958 թթ. եղել է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգմավոր, Խաղաղության պաշտպանության հայկական կոմիտեի նախագահ։

Գրական գործունեություն[խմբագրել]

1926-ին լույս է տեսել Զարյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Ջրանցքի կապույտ երկրում»։ Քաղաքացիական պատերազմին ու Հայաստանում տեղի ունեցող սոցիալական վերափոխումներին են նվիրված «Հրանուշը» (1925), «Նոյեմբերյան օրերին»(1926), «Ռուշանի քարափը» (1930), «Սաքո Միկինյան» (1935) պոեմները, «Հացավան» (1937, վերամշկ.՝ 1949, բեմ.՝ 1980) վեպը։

1920-1930-ական թվականներին Նաիրի Զարյանը եղել է մի շարք պարբերականների պատասխանատու քարտուղար և խմբագիր։ Դրանցից կարելի է հիշատակել «Գրական դիրքերում», «Գրական սերունդ» ամսագրերը։

Գրական առաջին քայլերը արել է որբանոցում, 1918 թվականին տպագրվել է առաջին բանաստեղծությունը, իսկ 1969-ին՝ վերջին գիրքը։ Զարյանին հռչակ բերեցին նրա մի շարք լավագույն բանաստեղծությունները, «Ռուշանի քարափը» (1930) պոեմը և «Հացավան» (1937-1947) վեպը, իսկ Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին նրա ստեղծագործությունները հայրենասիրական կրակ վառեցին ընթերցողների սրտում, օգնեցին ապրել ու հաղթել թշնամուն։

1941-1945 թվականներին Զարյանը հրատարակեց «Մարտակոչ» (1941), «Շիրակաց հոգով», «Վրեժ» (1942) և «Լսեք դարեր» (1942) ժողովածուները։ Այդ շրջանի գործերից են «Ձայն հայրենական» պոեմը (1943) և «Արա Գեղեցիկ» դիցավեպական ողբերությունը (1944 թ.), որը պատմում է հայոց թագավոր Արա Գեղեցիկի և Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի պայքարի մասին։ Արա Գեղեցիկը, մերժելով իր հայրենիքը նվաճել ցանկացող Շամիրամի սերը, կռվի է ելնում նրա բանակի դեմ և հերոսաբար զոհվում։

Զարյանի դրամատիկական երկերից ուշագրավ են «Աղբյուրի մոտ» (1948) և «Փորձադաշտ» (1950) կատակերգությունները, որոնք գրված են ետպատերազմյան տարիներին։ Նրա ճանաչված գործերից է նաև «Հայերեն» բանաստեղծությունը գրված հայրենասիրական զգացումով։

1944-1946 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողնորի միության վարչության նախագահը։ Հետագայում ընտրվել է Հայաստանի Գերագույն խորհուրդի անդամ, վարել հանրային եռանդուն գործունեություն։ Նրա կյանքում հիշարժան էր հանդիպում Եղիշե Չարենցի հետ, որն էլ նրա Հայաստան Եղիազարյան անունը փոխեց զրնգուն ու հնչեղ Նաիրի Զարյանի։

Հայկական թատրոնը բեմադրել է նրա Է «Արա Գեղեցիկ», «Այրող դիմակ», «Աղբյուրի մոտ», «Փորձադաշտ», «Արտավազդ և Կլեոպատրա դրամաները»: 1980 թվականին Երևանի Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատոնը բեմադրել է Զարյանի «Հացավանը»[1]:

Պարգևներ[խմբագրել]

1935 թվականի հունվարին «Ստալին» բանաստեղծության համար արժանացել է պետական բարձրագույն պարգևի՝ Լենինի շքանշանի։

Երկեր[խմբագրել]

  • Ջրանցքի կապույտ երկրում, բանաստեղծությունների ժողովածու, 1926:
  • Հրանուշը, 1925:
  • Նոյեմբերյան օրերին, պոեմ, 1926:
  • Ռուշանի քարափը, պոեմ, 1930:
  • Սաքո Միկինյան, պոեմ, 1935:
  • Հացավան, վեպ, 1937, վերամշկված՝ 1949:
  • Մարտակոչ, 1941:
  • Վրեժ, 1942:
  • Շիկացած հոգով, 1943:
  • Լսեք, դարեր, 1943:
  • Ձայն հայրենական, պոեմ, 1943։
  • Արա Գեղեցիկ, ողբերգություն, 1946:
  • Պարոն Պետրոսն ու իր նախարարները, վեպ, 1958:
  • Երկրորդ կյանք, հուշագրության գիրք, 1982:
  • Տնամերձ այգի, 1947:
  • Աղբյուրի մոտ, 1950:
  • Փորձադաշտ, 1953:
  • Արտավազդ և Կլեոպատրա, ողբերգություն-պոեմ, 1968:
  • Սասնա Դավիթը, վերապատում, 1966:
  • Սպասում եմ քեզ, բանաստեղծությունների ժողովածու, 1968:

Գրականություն[խմբագրել]

  • Սուրեն Աղաբաբյան, Նաիրի Զարյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 220 էջ։
  • Սուրեն Աղաբաբյան, Նաիրի Զարյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1954, 132 էջ։
  • Սովետահայ գրականության պատմություն, երկրորդ հատոր (1941-1964, հատորում զետեղված է «Նաիրի Զարյան» հոդվածը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 655 էջ։
  • Դարոնյան Ս., Նաիրի Զարյան։ Կյանքը և գործունեությունը, Ե., 1982։
  • Սաֆարյան Վ., Նաիրի Զարյան։ Կյանքը և գործունեությունը, Ե., 1985։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005։ 
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝