Հակոբ Օշական

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հակոբ Օշական
Nuvola single chevron right.svgԱյս հոդվածը արևմտահայ գրող Հակոբ Օշականի մասին է։ Այլ գործածությունների համար, այցելեք Օշական (այլ կիրառումներ)։


Հակոբ Օշական (1883-1948) - արևմտահայ հայտնի գրող, ուսուցիչ և մանկավարժ։

Հակոբ Օշականը 1921թ. Պոլսում Խոնարհները խորագրի տակ հավաքում ու հրատարակում է հինգ պատմվածք՝ գրված 1902-1921թթ.։ Այս հիմքի վրա աշակերտները հետագայում հրատարակում են առավել ընդարձակ մի ժողովածու, որտեղ նույն խորագրի տակ հավաքվում են 1902-1924թթ. գրված պատմվածքները և Շահպազը վիպակը*։ Խոնարհներն իր մեջ ամփոփում է փաստորեն Օշականի վիպային գրությունները մինչև մեծ վեպերին անցնելը և խորքի մեջ կրում հետագա մեծ վեպերի մանրապատկերը, այս իմաստով՝ ծրագիրը՝ սյուժեներ, թեմաներ, կոնֆլիկտներ, վիպային որոշ մոտեցում, կառուցման յուրահատկություններ և այլն։ Հետագայում Օշականը, իր գրականության մասին խոսելիս, Խոնարհների և մեծ վեպերի միջև տեղակայում է նաև վիպակները՝ Խորհուրդներու մեհյանը, Երբ պզտիկ էին, Կայսերական հաղթերգություն և այլն՝ դրանք գնահատելով ոչ միայն ժանրի մեջ, այլև իր իսկ գրականության մեջ ունեցած դերակատարությամբ։ Վիպակները, ըստ Օշականի, պայմանավորում են վիպային “փոքր” գործերի անցումը մեծ գործերի, իսկ անցումը Օշականի համար միշտ նշանակում է “ընդլայնում”։ Այս կերպ իսկ Օշականը, փաստորեն, Խոնարհները նկատում է վիպային մեծ գործերից տարբեր, առանձնացող, բայց ոչ մեկուսի։ Ժողովածուում միայն Շահպազը վիպակն է, որ առավել ընդլայնված է թվում պատմվածքների համեմատությամբ՝ նույն թեմայի մեջ։

Խոնարհներում երկու հանգույցներ են դրվում, որոնց ծավալումն ենք տեսնում հետագա տարիների վիպային գործերում, անգամ Համապատկեր արևմտահայ գրականության մեջ։ Առաջինը՝ մարդկային որոշակի տեսակի, այն, որ նա կոչում է քոքուր, և երկրորդը՝ վիպելու կերպի, այսինքն՝ խոսելու, պատմելու հանգույցներն են։ Խորքի մեջ Օշականի մոտ սյուժեները, պատումները ձևավորվում են այս երկու հանգույցների հնարավոր անհնարին հանդիպումներից։

Քոքուրները գյուղի կիսախենթ կամ խենթ, ի ծնե կամ արկածով ֆիզիկական խնդիրներ ունեցող մարդիկ են, որոնք ապրում են մյուս մարդկանց հետ և մեկուսի, ինչպես ասենք՝ Տոգսանը, Համարը, Պաղտոն։ Այս կերպարները ամենաառաջին պատմվածքներից են գալիս և մատնանշում են, որ քոքուրները մեկուսի են իրենց արտաքինի մեջ ունեցած “պակասության” պատճառով, և մյուս կողմից, որ քոքուրները հայտնի են իրենց ծուլությամբ, կյանքի մեջ որևէ բան չանելու հետևողականությամբ, միայն թե, եթե որևէ բան անելը պետք չէ որևէ կնոջ, որոնց հանդեպ զգացումներ, թերևս զգայություններ ունեն նրանք։ Նոր բան ասած չենք լինի, եթե ասենք, որ կինը, սեռայինը, կրքերի աշխարհը Օշականի գրականության ոչ միայն հիմնական թեման են, այլև ստեղծիչ պայմանը։ Այս մասին էջերով խոսում է հենց Օշականը Օշականի մասին խոսելիս[1]։ Վիպային գործերի ընդլայնումը որոշակի իմաստով այս թեմայի ծավալումն է։

Հետագայում հայտնվում են պատմվածքներ, որտեղ քոքուրությունը դադարում է ֆիզիկական հատկանիշներով պայմանավորված լինելուց. հայտնվում է նոր ձևակերպում՝ “հոգով քոքուրներ”։ Տոպիճը, Մաղաքը, Մադմուազել Եվան, Խենթ-Սողմենը արտաքին գեղեցկության ու հմայքի հետևում, իրենց հոգու մեջ քոքուրներ են։ Նրանք կյանքում հաջողակ, հասարակության մեջ որոշակի դիրք, հարստություն ունեցողներ են, մասն են որոշակի հանրության։ “Խոնրահները” շարքն է մարդոց, որոնք ընկերութեան մը պատկանելու տարրական իսկ բարիքէն զուրկ ծնան ու ապրեցան”[2],- բնութագրում է նրանց Օշականը՝ անմիջապես ավելացնելով՝ “Անոնք, զիրենք հեղինակողին նման, զարտուղիներ են, որով կը զանցեն միջին հասարակութեան մը ախորժանքները”։ Անմիջապես դրվում է տարբերակման հարցը, “հասարակութեան միջին ախորժանքէն” տարբեր, զարտուղի, խոտորված կերպարներ, որոնք չեն պատկանում որևէ հանրության։ Օշականը այս խոտորումը, չպատկանելը տեղակայում է ճակատագրի մեջ՝ “զուրկ ծնան”, որով քոքուրությունը զրկվում է ընտրությամբ բացատրելի լինելուց։ Այն կա ի սկզբանե և կարող է ի հայտ գալ որոշ փորձառությամբ՝ Մաղաքի, Խենթ-Սողմենի և մյուսների դեպքում։

Սակայն, ե՞րբ է սկսվում խոտորումը։ Ժողովածուի առաջին պատմվածքից մինչև վիպակ քոքուրների խոտորումը սկսվում է որևէ կնոջ հայտնվելուց կամ, որ ավելի բնորոշ է, մտապատկերում կին ունենալու հեռանկարից։ Կինը ըղձանք է, սևռում, “արկած մը”, որը տանում է քոքուրանալու։ Բայց այս ընդհանուր բնորոշման մեջ էլ արկածը ճյուղավորվում է, եզակիանում և տարբեր պատմվածքներում պատմության, քանի որ այս տարիներին Օշականը գրում էր պատմություններ, հետագայում է, որ խախտվում է այս օրինաչափությունը, հանգուցալուծումը տարբեր է։ Եթե խմբավորենք, ապա մի խումբ են կազմում այն արկածները, որոնք ծավալվում են ուրիշ մեկի կողմից արված խոստումի հիմքի վրա։ Խոստացողները սովորաբար որոշակի հասարակական դիրք ունեցող մարդիկ են՝ աղաներ, տերտերներ, հարուստներ, “ամբողջ” մարդիկ, որոնց մոտ ծառայում են քոքուրները։ Այս պատմվածքներում հանգուցալուծումը և ողբերգությունը գալիս է խոստումի խախտումով, ինչպես ասենք “Աղբարիկ”ը պատմվածքում, որտեղ տերտերը խոստանում է Աղբարիկին ամուսնացնել նրա մտապատկերում հայտնված կնոջ հետ։ Խոստացվածի հեռանկարը Աղբարիկին, որ մյուս քոքուրների հետ ապրում էր եկեղեցու բակում, ծույլ արարածին մղում է փոխելու իր կյանքը, որպեսզի խոստացված կինը իրենը լինի։ Առևտուր է անում, հարստանում, ամուսնության հեռանկարով տուն ու սենյակ կահավորում։ Խոստումը դառնում է մի տեսակ հատումի, պատմություն ստեղծելու սկիզբ, և որի խախտումով ավարտվում է պատմությունը՝ քոքուրին վերադարձնելով եկեղեցու բակ, որտեղից որ հեռացել էր։ Կամ “Տոպիճը” պատմվածքում նույն հիմքի վրա, բայց այլ ավարտով՝ Տոպիճի մահով։ Պետք է նկատի ունենալ, որ խոստումի խախտումն այս դեպքում տանում է հնարավոր պատմության խափանման։ Պատմվածքների մյուս խմբում պատմությունը ստեղծվում է մտապատկերում ունեցածի և իրականում եղածի հանդիպման հիմքի վրա։ Ասենք՝ “Թյուրքմենին աղջիկը” պատմվածքում Ակոն հանկարծ տեսնում է ջրում լողացող Նազլուին և մոռանալով հովվությունը ամեն օր վազում է տեսնելու նրան լողանալիս՝ ցրիվ տալով ու կորցնելով իր ոչխարները։ Պատմությունը սկսվում է հանդիպումից, որը ծավալվում է, միչև որ հոր մահակի հարվածով ընդհատվում է այն. Ակոն կուրանում է ու շարունակում ապրել մյուս քոքուրների հետ՝ վերանվանվելով Աշըխ։ Այս պատմվածքներում քոքուրները իրենք են պատմում պատմությունները, և ամեն օր գրեթե, կարծես թե երկրորդ հատումով, պատմությունները պատմելով, ուզում են վերակենդանացնել ավարտված պատմությունը։ Կան նաև պատմվածքներ, որտեղ պատմությունը հենց պատմության հատումն է ի սկզբանե, չգոյությունը, ինչպես “Առաջին արցունքը”, “Պառավին անեծքը” գործերում, որտեղ պատմությունը չի սկսվում, քանի որ արգելք կա պատմություն սկսելու։ Ի դեպ, և սա հատկանշական է, Օշականի մոտ միշտ պատմվածքները սկսվում են արգելքից։ Կա մի բան՝ գյուղը, մարդիկ, ծնողները, օրենքները, բարքերը, որոնք արգելք են, արգելում են պատմությունը, առկախում են սկզբնավորումը, հատում են ընթացքը դեռ չսկսված։ Երկրորդ հատումը նույնպես, եթե սկսվում է ընթացքը, գրեթե միշտ արգելակվում է՝ խոստումի խախտումով կամ ուժի կիրարկումով։ Եվ պատմությունը հասնում է մինչև հատումը՝ չհատելով խոստումի խախտումով կամ բռնությամբ ընդհատված պատմությունը։ Երկու գործեր կան միայն՝ “Խենթ-Սողմեն” և “Շահպազ”, երբ երկրորդ հատում տեղի չի ունենում և սա հատկանշական է։ Այս երկու գործերում, սակայն, ծավալումը չի արտաքնանում, երբեք որևէ մեկը չի հասկանում ոչ Խենթ-Սողմենի, ոչ էլ Շահպազի արտաքին փթթումները. պատմությունը ծավալվում է ներսում՝ միայն իրենց համար, այն չի պատմվում, այլ ապրվում է, գործածելու համար Օշականի բառը։

Փաստորեն, քոքուրները բոլորն էլ երկատում են ապրում, որով գործ ենք ունենում առավել բարդ մի իրողության հետ, քան այն պարզապես ողբերգական, ցավալի բնորոշելը։ Երկատումով, ես-ի բազմապատկումով կերպարը դադարում է ամբողջություն լինելուց և սկսվում է ես-ի ոչ-ինչ-ացումը։ Քոքուրներն այս առումով առավել բարդ կերպարներ են, քան Օշականից առաջ արևմտահայ գրականության մեջ հասարակությունից արտաքսված կամ մեկուսի ապրող կերպարները՝ Զոհրապի, Բաշալյանի, Թլկատինցու, Երուխանի և այլն։ Ես-ի երկատումով կերպարը մտնում է ինքնագիտակցման, ուրիշով իրեն տեսնելու փուլ։ (Այս առումով, Օշականի քոքուրները հալածվածների, որբերի (Զ. Որբունու վիպաշարի ընդհանուր խորագիրը որոշակի տեսակի վավերցումն է, և կամ Հր. Զարդարյանի կերպարները)։ Ես-ի երկատումով ինքն իր գիտակցությունը դարձող կերպարը փաստորեն անկախանում է հեղինակից, քանի որ ինքը կարող է վերստեղծել իրեն գործի մեջ։ Օշականին շատ սիրելի գրողներից մեկի՝ Դոստոևսկու Կարամազով եղբայրներ գործում հենց սա է խնդրականացվում, այն, որ կարամազովությունը չի գիտակցվում որպես մեկություն, այլ բազմակիություն, որը ընկալելի է միայն եղբայրների տարբերության գիտակցումով ու այդ տարբերության միջով, թերևս միջոցով, եկող ինքնագիտակցումը՝ որպես կարամազովություն։

Օշականը բազմաթիվ անգամներ գրում է, որ իր կերպարները վավերական կերպարներ են, բոլորին հանդիպել է իրենց գյուղում, զրուցել նրանց հետ և որ բոլոր պատմությունները վավերական պատմություններ են։ Համապատկերի իրեն նվիրված հատորի գրեթե կեսը Օշականի հետ պատահած վավերական պատմություններն են, որոնք հիշում է այս կամ այն առիթով։ Վավերական պատմությունները գրականության մեջ չեն մտնում. ապրված պատմությունն ինքնին վավերական է, քանի որ պատահել է մի օր մի տեղ աշխարհում։ Օշականի մոտ կարծես թե անընդհատ կասկածը կա դրանց վավերականության։ Երբ որ ապավինելով հիշողությանը կամ պատասխանելով իրեն ուղղված քննադատություններին՝ կրկնում է, որ այդ մարդկանց հանդիպել է իրենց գյուղում կամ այլուր. քոքուրների դեպքում ասում է, որ ապրել է նրանց հետ, լսել նրանց պատմությունները։ Օշականը մի տեսակ այդ պատմությունները լսող ականջն է, և դրանք թղթի վրա փոխադրողը։ “Օշական գրել սկսած է ոչ իբր բարքերու հաւաքիչ (Պերճ Պռոշյանց, Շիրվանզատէ), այլ՝ իբրև արուեստագէտ մը, որ մարդկային տրաման միայն ունի փառասիրութեան զսպանակ, ինչպէս յանգումի կէտ։ Այնպէս՝ ինչպէս կան այդ մարդերը այդ վիպակներուն մէջ, հեռու չեն սակայն հայ գիւղին ընդհանուր բարեխառնութենէն”[3]։ Ուրեմն, Օշականի համար արվեստագետը և հավաքիչը, թող որ “բարքերու հավաքիչը”, տարբեր են, իսկ արվեստագետի համար մարդկային ողբերգությունն է ստեղծիչ հանգամանքը, ամեն դեպքում։ Պատմություններ լսող ականջն այս դեպքում պատմությունները փոխադրողը չէ թղթի վրա կամ գրականության մեջ, այլ այդ պատմությունների խորքում ապրող ողբերգությունները լսելի դարձնելը, թերևս։ Այս դեպքում, քանի որ այլ տեղ այլ բան կարող է լինել, Օշականի համար գրականությունը ես-ի երկատումից ծնված ողբերգությունը լսելի դարձնելու հնարավորություն է, ինչպես նաև գրականության իսկ խնդիրը այդ ողբերգությամբ զբաղվելն է, իբրև հանգումի կետ։ (Որքանո՞վ է այն առնչվում օշականյան իրավության հետ, այլ հարց է, ինչպես նաև այլ է իրավության ու վավերականության առնչության հարցը)։ Օշականի համար, փաստորեն կերպարի երկատումով եկող բարդությունը ընկակելի չէ որպես հեղինակի ու կերպարի միջև որոշակիորեն անկախացող հարաբերությունների հարց։ Քիչ այն կողմ կարդում ենք. “Կորքի իր Les vagabondsը գրած, Մօփասան իր նորմանները յօրինած ատեն, թերևս կը սպասարկէին կեանքէն քիչիկ մը վեր մտադրութիւններու։ Երուխանի խոնարհները թերևս (եթէ զեղչենք իրապաշտ մտահոգութիւնը պատկերացման) և Միքայէլ Կիւրճեանի ժողովրդական տիպարները մօտիկ են Օշականի տուածներուն։ Բայց միշտ գրականին կը սպասարկեն։ Օշական իր քոքուրները գրեց քոքուրներու համար։ Հակառակ անոր, որ բոլորն ալ հասարակաց ունին շատ մը կողմեր, ու հոգեյատակ՝ մէկ ու նոյն ցաւը, այդ քոքուրները չեն նմանիր իրարու, կը պահեն իրենց անձնականութիւնը, քանի որ կեանքին զանազանութիւնը պարտադիր է բոլոր դասերուն համար”։ Անշուշտ։ Քոքուրությունը ընդհանրություն է բոլորի համար, բայց քոքուրներից յուրաքանչյուրը Պաղտո է, Ակո, Սողմեն, Շահպազ և այլն։ Մեջբերված հատվածում այնքան էլ հստակ չէ սակայն, թե ինչ է նկատի ունենում Օշականը, երբ գրում է. “Օշական իր քոքուրները գրեց քոքուրներու համար”։ Այս հաստատումը քոքուրների ծնունդից մոտ երեք տասնամյակ հետո է եղել և կարող ենք թույլ տալ մեզ հավաստումը բացատրել Օշականի այլ մոտեցումներով, օրինակ այն, որ գրականությամբ Օշականը փորձեց փրկել վերջին խլյակները՝ վերհառնեցնելով նրանց գրականության մեջ։ Սակայն, այս դեպքում խնդիրը այս չէ։

Քոքուրների մոտ խոսելը միշտ կապվում է ցանկանալու հետ։ Նրանք նախադասություններ են սկսում ասել, երբ մտապատկերում հայտնվում է կինը։ Նախադասություն արտաբերելը կնոջը գնալու ընթացքի մեջ է միայն հնարավոր։ Արտաբերվածները սակայն ամենանախնական նախադասություններն են, որոնցով քոքուրները մի տեսակ խախտում են արգելքը, մտնում այլ իրականություն, սկսվում է պատմությունը։ Այստեղից սկսած այն, ինչ ունենք որպես քոքուրների պատմություններ, լսող ականջն է պատմում, որը, ինչպես տեսանք, այդ պատմությունների մեջ բարքերը հավաքողը չէ, այլ “մարդկային տրաման” լսողը։ Օշականը “վավերականորեն” փոխադրո՞ւմ է լսածը, այն իմաստով, որ քոքուրների պատմություները ներսում ապրվող ողբերգություններ են, որոնք իրենք արտաքնացնել չեն կարող. իրենց արտաբերածները նախնական նախադասություններ են։ Երկու պատմվածք կա միայն՝ “Թյուրքմենին աղջիկը” և “Համբույրի մը պատմությունը”, որտեղ եկեղեցու բակում ապրող քոքուրները պատմում են իրենց քոքուրացման փորձառությունը։ Այս արարքով քոքուրները մտնում են փորձառության երկրորդ փուլ։ Փաստորեն, Օշականը չի բացառում, որ քոքուրները կարողանում են կամ կարող են պատմել իրենց փորձառությունը։ Իրենք ունեն իրենց փորձառությունը պատմելու խորհրդանշական տեղ, հավաքատեղ թերևս՝ եկեղեցու բակը։ Եվ այդ պատմությունները պատմում են մյուս քոքուրներին։ Եկեղեցու բակը խոստովանության տեղն է, զգացումները արտաքնացնելու վայրը։ Միայն թե խոստովանությունը փակ մրմնջոց չէ առ Աստված, այլ մյուսներին, իր նմաններին իր փորձառությունը պատմելու ձև։ Ոչ տաճարի ներսում, այլ բակում գրեթե ամեն երեկո կրկնվող այս արարողությունը հիշեցնում է արվեստային որոշակի արարողակարգ։ Քոքուրների պատմությունները սեռի, մեղքի փորձառություններ են ու դրանք իրենց նմաններին պատմելը հեռու է քավության համար խոստովանություն լինելուց։ Դրանք մտնում են որոշակի հանդիսանքի մեջ։

“Թյուրքմենին աղջիկը” պատմվածքի քոքուր Ակոն հոր մահակի հարվածից հետո կուրանալով օտարվում է ու հայտնվում եկեղեցու բակում, մյուս քոքուրների կողքին և պատմում է իր վավերական պատմությունը։ Բայց պատմողը արդեն Ակոն չէ, այլ Աշըխը։ Հետաքրքիրն այն է, որ Օշականը հստակորեն գիտի, որ ես-ի երկատումով ծնվող մյուս ես/երը նույնը չեն և որ մյուս ես-ը առաջին ես-ի փորձառությունը պատմող լեզուն է կամ հսկող աչքը։ Աշըխի պատմած պատմության մեջ ինչն է վավերական, դժվար է ասել, քանի որ չգիտենք, թե ինչ է պատմում նա ամեն երեկո և հարյուրերորդանգամ։ Ի միջայլոց. Աշըխը ոչ առաջին և ոչ էլ վերջին անգամն է պատմում նույն պատմությունը և որ “ամենքն ալ գիտեն այդ պատմութիւնը, հազար անգամ լսած են, բայց նորէն կը սիրեն մտիկ ընել”։ Այս հազար անգամ նույն պատմությունը “մտիկ ընելը” արդեն իսկ արվեստային հանդիսանքի մեջ է, և հանդիսանքը ստեղծվում է Աշըխի պատմած պատմությամբ։ Խոսելու ու խոսքայինի շուրջ ստեղծվում է հանդիսանքը, հավաքվում հանրությունը[4]։ Հետաքրքիր է մեկ այլ բան։ Պատմվածքները, որտեղ քոքուրների հանրությունը կա արդեն, գրված են 1914 թվականին, այսինքն՝ “Մեհյան”-ի շրջանում, երբ հրապարակում էր արդեն արվեստի միջոցով ազգ ստեղծելու “Մեհյան”-ի ծրագիրը, որի նախաձեռնողներից մեկն էլ Օշականն էր։ Ակնհայտ ընդհանրություն կա այս պատմվածքների ու “Մեհյան”-ում թափառող մոտեցումների միջև, որոնք թերևս արժե առանձին նկատի առնել, ինչպես նաև այդ շրջանի Հակոբ Քյուֆեճյանի, որ դեռևս Օշական չէր, “Հարթենք”-ների կողքին այս պատմվածքները։ Բայց։ “Աշըխը քար լռութիւն մը կը պահէ սակայն ատենի մը համար, կը նորէ սիկարը, կոկորդը կը մաքրէ ուժով հազով մը ու կը սկսի”։ Այս նախադասությամբ ավարտվում է Աշըխի պատմելը սկսելու նախապատրաստությունը և հաջորդ հատվածը՝ “Ահա թէ ինչպէս կոյր եղած է ան…” և պատմությունը շարունակողը Օշականն է։ Նույն կերպ նաև “Համբույրի մը պատմությունը” պատմվածքում։ Փաստորեն, Օշականն ինքն է ստանձնում պատմելու քոքուրի վավերական պատմությունը։ Որևէ պատմվածքում չունենք դեպք, երբ քոքուրն է պատմում իր պատմությունը, թերևս ամենանախնական լեզվով, ոչ գրականությամբ։

Հիմա հարցը՝ ինչո՞ւ է Օշականը առկախում Աշըխի պատմելիքը և ինչո՞ւ պատմվածքի որևէ հատվածում չենք լսում Աշըխի ձայնը։ Արվեստի միջոցով ազգ ստեղծելու ծրագրին զուգահեռ, որտեղ հավաքական արարքի ու հավաքումի հարց կար, նույն թվականներին Օշականը իր պատմվածքներում առկախում է հավաքականության ներկայությունը՝ ինքը դառնալով այդ իրականությունը պատմող միակ ձայնը։ Կարծես թե քոքուրները նրան են տվել իրենց իրականությունը պատմելու իրավունքը։ Ինչպե՞ս է տեղի ունեցել այս փոխանցումը և ինչո՞ւ նման փոխանցում։ Մանավանդ այն դեպքում, երբ տեսանք արդեն, որ Օշականը հստակորեն գիտի, որ ես-ի երկատումով ծնվող մյուս ես-ը առաջինին պատմող լեզուն է։ Ու թերևս լեզուն բացվում է երկատումով, բազմապատկումով, ինչպես Աշըխի դեպքում։ Այս դեպքում ինչպե՞ս հասկանալ Օշականի հաստատումը՝ “Օշական իր քոքուրները գրեց քոքուրներու համար”։ Քոքուրներից մնացած ողբերգություննե՞րն է, որ Օշականը պատմում է որպես վավերական պատմություններ ու դրանով փրկում նրանց անհետանալուց, ընդհանուրի մեջ ձուլվելուց։ Արվեստագետը, այս դեպքում Օշականը, համընդհանուրի մեջ բացում է տարբերության սահմանը, այն սահմանը, որ արդեն իսկ կար այս կերպարների մեջ ի ծնե, տեսանք արդեն։ Օշականն իրեն դնում է այդ սահմանին որպես հեղինակ, որոշակի իշխանությամբ ու բրտությամբ։ Քանի որ իր մտքի մեջ կար այն, որ աշուղությունը գրականություն չէ։ Աշըխղությունը բանահյուսություն է, բերանացի միմյանց փոխանցվող պատմությունների տարածքում, որտեղ չկա հեղինակ, մինչդեռ գրականությունը ծնվում է հեղինակով։ Այս մոտեցման բազմաթիվ վկայությունները կան Համապատկեր արևմտահայ գրականության աշխատության մեջ, երբ Օշականը գրականության մեջ այս կամ այն իրողության հայտնվելը կապում է առանձին հեղինակների հայտնվելու հետ։ Բայց Օշականի ուզածը և նրա պատկերացումով իր արածը գրականություն չէ, այլ կյանքն է, եթե գրականությունն այս դեպքում նկատի առնենք որպես որոշակի ձև ու լեզվական համակարգ։ Այս էական հակասության մեջ է հղացվում Օշականի գրականությունը։ Զարմանալի չէ, որ Դոստոևսկու վեպերով հմայված Օշականը չհրաժարվեց իր՝ որպես հեղինակ խոսելուց՝ չփոխանցելով դա իր կերպարներին, այս դեպքում՝ քոքուրներին, հետագայում՝ վեպերի հերոսներին, քանի որ այնտեղ էլ հերոսների բերանով խոսողը գրեթե միշտ Օշականն է. Օշականն է , որ միշտ կա որպես տիրական ներկայություն։ Նա դա կբնորոշի որպես ինտելեկտուալ շքեղություն, որ չի կարող թույլ տալ իրեն, քանի որ իր տեսածն ու ապրածը գյուղն էր ու կրքերը։ Սակայն։ Հարցն այն է, որ հեղինակը հայտնվում է միշտ, երբ կա հիմնումի, նոր սկիզբ դնելու խնդիր։ Հեղինակի ծնունդն արդեն իսկ որոշակիորեն կապվում է իշխանական բրտության հետ, բոլորի անունից ինքը խոսելու հետ՝ որպես բոլորը։ Այս առումով Օշականը բացառություն չէ։ Քոքուրների նախնական խոսքերը դուրս են գրականությունից, հակառակ որ չգիտենք ինչ լեզվով և ինչպիսի պատմություն էր պատմում Աշըխն ամեն անգամ։ Օշականը իրեն դնում է որպես Աշըխի փոխանորդը և մտքում ուներ բանահյուսությունը գրականությամբ ընդմիջելու հարց, որով նա առկախում է Աշըխի խոսքը՝ նրանից վերցնելով միայն փորձառության հնարավորությունը։ Սրանք հարցեր են, որոնց հարկ է, որ անդրադառնանք ապագայում, քանի որ դրանք գրականության պատմություն գրելու համար հիմնարար հարցեր են։

Աշխատութիւններ[խմբագրել]

Հատորով հայերէն լոյս տեսած գործեր[խմբագրել]

  1. Խոնարհները, Ա․ հատոր, հրատ․ «Կիլիկիա» գրավաճառանոցի թիւ 8 (Ա․ շարք, Մատենաշար Հայկաշէն, թիւ 3), Կ․Պոլիս, տպագր․ Արարատ, 1920, 122 էջ։
  2. Խորհուրդներու մեհեանը, հրատ․ «Լուսաղբիւր» գրադարան, Մատենաշար «Գողթան», թիւ 2, Կ․Պոլիս, տպագր․ Սանճագճեան, 1922, 128 էջ։
  3. Երբ պատանի են, հրատ․ Յ․Մ․ Սէթեան, թիւ 8 (Կ․Պոլիս, տպագր․ Յ․Մ․ Սէթեան, 1926), 123 էջ։
  4. Մնացորդաց, վէպ մեր ժամանակներէն։ Լոյս տեսած է երեք հատորով, Մատենաշար Յուսաբեր, թիւ 27, 28, 29, Գահիրէ։ Հատոր Առաջին, Արգանդի ճամբով, 1932, 557 էջ։ Հատոր Երկրորդ, Արիւնի Ճամբով, Ա․ մաս, երեք գիրք, 1933, 540 էջ։ Հատոր Երրորդ, Արիւնի Ճամբով, Բ․ մաս, երեք գիրք, 1934, 652 էջ։
  5. Ստեփանոս Սիւնեցի, քնարախաղ Միջին Դարէն, Փարիզ, տպագրութիւն Արաքս, 1938, վեց պատկեր, 128 էջ։
  6. Հայ գրականութիւն, ի յիշատակ Յակոբայ Աշըգեան Կեսարացւոյ 1819-1887, Երուսաղէմ, տպագր․ Սրբոց Յակոբեանց, ԻԴ+672 էջ։ Ա․ տպագրութիւն՝ 1942։ Բ․ տպագրութիւն, 1957։ Գ․ տպագրութիւն, 1966։ Երկրորդ և երրորդ տպագրութիւնը՝ նոյնպէս Երուսաղէմ։
  7. Երբ մեռնիլ գիտենք, Վարդանանք, Խորհուրդ հայ միջնադարէն, երեք արար։ Սրբոց Թարգմանչաց շրջանաւարտից միութիւն, Մատենաշար թիւ 1, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1944, 69 էջ։
  8. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Առաջին հատոր՝ Զարթօնքի սերունդ, Ա․-Բ․ գիրք, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1945, 366 էջ։
  9. Սփիւռքը և իրաւ բանաստեղծութիւնը (Վահան Թէքէեանի առիթով), Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1945, 111 էջ։
  10. Քաղհանք, հրատ․ Յոբելինական Յանձնաժողովոյ, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1946, ԻԵ+144 էջ։
  11. Վկայութիւն մը, Մատենաշար Նայիրի թիւ 2, Հալէպ, 1946, 127 էջ։
  12. Օրն օրերուն, Խորհուրդ (Մեր ժամանակներէն), երեք արար և մէկ պատգամ։ Սրբոց Թարգմանչաց շրջանաւարտից միութիւն, Մատենաշար թիւ 2, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1947, 81 էջ։
  13. Արևելահայ բանաստեղծութիւնը և Էջմիածին, Գարեգին Կաթողիկոս Յովսէփեան, Անթիլիաս, տպարան Կաթողիկոսութեան, 1948, Զ+208 էջ։
  14. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Հինգերորդ հատոր՝ Իրապաշտները, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1952, Գ+486 էջ։
  15. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Երկրորդ հատոր՝ Ռոմանթիքները, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1953, 446 էջ։
  16. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Երրորդ հատոր՝ Կրտսեր ռոմանթիքներ, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1954, 183 էջ։
  17. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Չորրորդ հատոր՝ Դէպի իրապաշտները, Երուսաղէմ, տպ․ Սրբոց Յակոբեանց, 1956, 523 էջ։
  18. Խոնարհները, հրատ․՝ Յ․ Օշականի աշակերտներուն, թիւ 1, Պէյրութ, տպ․ Անի, 1958, 371 էջ։
  19. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Վեցերորդ հատոր՝ Արուեստագէտ սերունդ, Եղիշէ Դուրեան, Դանիէլ Վարուժան, Զապէլ Եսայեան, Պէյրութ, տպ․ Համազգային, 1968, 357 էջ։
  20. Երկեր, հրատ․ Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի և Վերահրատարակութեան Հիմնադրամի Յանձնաժողովի, թիւ 9, Անթիլիաս, տպ․ Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1973, 535 էջ։ Խմբագիր՝ Պօղոս Սնապեան։
  21. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Եօթներորդ հատոր՝ Արուեստագէտ սերունդ, Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, 1979, Ժ+438 էջ։
  22. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Ութերորդ հատոր՝ Արուեստագէտ սերունդ, Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, 1980, 506 էջ։
  23. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Իններորդ հատոր՝ Արուեստագէտ սերունդ, Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, 1980, 534 էջ։
  24. Երկեր, Երևան, «Սովետական Գրող» հրատարակչութիւն, 1979, 488 էջ։ Խմբագիր՝ Ստեփան Կուրտիկեան, որ ստորագրած է յառաջաբանը։
  25. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, Տասներորդ հատոր՝ Արուեստագէտ սերունդ, Յակոբ Օշական, Խմբագիր՝ Վրդ․ Հերկելեան։ Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, 1982, ԻԴ+647 էջ։
  26. Կայսերական Յաղթերգութիւն։ Այս ընդհանուր վերնագրին տակ՝ հատորը կը պարունակէ ուրիշ երկու շարք՝ «Հինէն ու նորէն» և «Երբ պզտիկ են»։ 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 1, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 212 էջ։
  27. Մայրիներու շուքին տակ (Գրական զրոյց Յ․ Օշականի հետ), 100-ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 2, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 152 էջ։
  28. Սիւլէյման Էֆէնտի, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 9, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1985, 239 էջ։
  29. Քնարախաղեր, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 4, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 112 էջ։
  30. Մինչև ո՞ւր․․․, թատերգութիւն, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 5, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 96 էջ։
  31. Նամականի, Ա․ հատոր, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 6, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 128 էջ։
  32. Հրաշքը, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 7, Անթիլիաս, տպ․ Կաթողիկոսութեան, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 72 էջ։
  33. Երբ հիները կը կարդանք, 100ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 8, Պէյրութ, Ալթափրէս, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 1983, 128 էջ։
  34. Սասունցի Դաւիթ (քնարախաղ), Երաժշտութիւն՝ Շահան Պէրպէրեան, լոյս տեսած Նոր Եորկ, առանց թուականի (պիտի ըլլայ 1984), 40 էջ։ Խմբագիր՝ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեան։
  35. Սահակ Պարգևեան, վէպ, Անթիլիաս, Վահէ Սէթեան տպարան, 1985, 468 էջ։
  36. Երկնքի Ճամբով (Խաղ մը մեր ժամանակներէն, Դրուագ մը մեր տարագրութենէն), թատերգութիւն, Պէյրութ 1985, Գառնի Մատենաշար, թիւ 2, 136 էջ, խմբագիր՝ Վարուժան Ծ․ Վրդ․ Հերկելեան, Յառաջաբան՝ Էլօ Սարաճեան (էջ 5-11)։
  37. Յակոբ Օշական-Վահան Թէքէեան, ներածական և ծանօթագրութիւններ՝ Վաչէ Ղազարեանի կողմէ, հրատ․ Հ․Բ․Ը․ Միութեան Վահրամ Ապտալեան Մշակութային Հիմնադրամի, Պէյրութ, Հայ Տիպ-Քոմփիւկրաֆ, Թեքնոփրէս, 1985, 168 էջ։
  38. Մեր մատենագիրները (Վերլուծումներ), 100ամեակի հրատարակութիւն, Անթիլիաս, 1987, 120 էջ, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան։
  39. Մնացորդաց, վերահրատարակութիւն Պօղոս Սնապեանի խմբագրութեամբ, Տպարան Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, Անթիլիաս, 1988։ Ա․ հատոր՝ 551 էջ, Բ․ հատոր՝ 534 էջ, Գ․ հատոր՝ 624 էջ։
  40. Երեք թատերախաղեր, հրատ․ Համազգային Մշակութային Ընկերակցութեան, Սան Ֆրանսիսքօ, 1990, 676 էջ։ Կազմեց՝ Վահէ Օշական։ Գեղարուեստական սարքաւորում՝ Գուրգէն Գասապեան։
  41. Կեանքին պէս, Լոս Անճելըս, 1995, 284 էջ։ Տպարան Ապրիլ։ Պատրաստեց՝ Վահէ Օշական։
  42. Գրականութեան համար, Երևան, 1997, 94 էջ։ Գրիգոր Յակոբեանի աշխատասիրութեամբ։ Հրատ․՝ «Երեւան», Հայաստանի Ազգային Գրապալատ։
  43. Ծակ-Պտուկ, Հրատ․՝ Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի և Վերահրատարակման Հիմնադրամի Յանձնաժողովի, Տպ․ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, Անթիլիաս, 1996։
  44. Հարիւր մէկ Տարուան, հրատ․՝ Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի, Տպ․ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, Անթիլիաս, 1997, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան։
  45. Ա․ Աստուած կ՚իջնէ, Բ․ Երբ մեռնիլ գիտենք, 50-ամեակի հրատարակութիւն, թիւ 2, Համազգային Վահէ Սէթեան Տպարան, Պէյրութ, 1998, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, 96 էջ։
  46. Մոռցուած բաներ, 50-ամեակի հրատարակութիւն թիւ 2, խմբ․՝ Պօղոս Սնապեան, Համազգային Վահէ Սէթեան Տպարան, Պէյրութ, 1998, 133 էջ։
  47. Սերմնացան, 50-ամեակի հրատարակութիւն թիւ 1, Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան, Պէյրութ, 1998, 160 էջ, խմբագիր՝ Պօղոս Սնապեան։
  48. Երկեր, հրատարակութիւն «Գէորգ Մելիտինեցի» Գրական մրցանակի, թիւ 35, խմբագիր՝ Պօղոս Սնապեան, տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Պէյրութ, 1998, 616 էջ։
  49. Հարիւր մէկ տարուան։ Հաճի Ապտուլլահ, խմբագիր՝ Գրիգոր Յակոբեան, Երևան, Ապոլոն հրատարակչութիւն, 2000։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հ. Օշական, Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, հ. 10, Անթիլիաս, Լիբանան, 1982։
  2. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, հ. 10, էջ 134։
  3. Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան, հ. 10, էջ 110։
  4. Այս մասին տե՛ս Жан-Люк Нанси, Непроизводимое сообщество, Москва, 2009։ Այս գրքի վերջին հատվածը թարգմանված է նաև հայերեն, տե՛ս Ժան-Լիւք Նանսի, Ընդհատուած առասպելը, “Կամ” հանդէս, Լոս Անճելես, թիւ 6, 2005, թարգմանութիւնը՝ Մարկ Նշանեանի և Րաֆֆի Աճեմեանի։

Գրականություն Հ. Օշականի և նրա ստեղծագործության մասին[խմբագրել]

  • Կիմ Աղաբեկյան, Հակոբ Օշական. (ստեղծագործական աշխարհի արահետներում), Երևան, 2006։

Հղումներ[խմբագրել]