Վարդանանք (պատմավեպ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox book.png
Վարդանանք
Battle of Avarayr.jpg
Վարդանանք, հեղինակ՝ Գրիգոր Խանջյան
Հեղինակ Դերենիկ Դեմիրճյան
Լեզու Հայերեն, թարգմանվել է՝ ռուսերեն, վրացերեն, ուկրաիներեն, ֆրանսերեն
Ժանր Պատմական վեպ
Հրատարակչություն Լույս
Հրատարակման օր 1943
Էջեր 1002

«Վարդանանք», հայ անվանի գրող Դերենիկ Դեմիրճյանի պատմավեպ։ Հայ գրականության նշանավոր ստեղծագործություններից է։ Այն գրվել է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին, որպեսզի բարձր պահի ռազմաճակատում գտնվող հայ զինվորների մարտական ոգին։

Հեղինակը գրքում ներկայացնում է Հայաստանը 5-րդ դարում` հիմնականում պատմելով 451 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերի մասին, երբ հայ ժողովուրդը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ ապստամբեց և Ավարայրի դաշտում հերոսաբար կռվեց պարսիկների դեմ, որոնք, տիրելով Հայաստանին, ուզում էին հայ ժողովրդին պարտադրել իրենց հավատը։[1]

Մամիկոնյանների դրոշը

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել]

Վեպը հայոց պատմության մեջ շրջադարձային նշանակություն ունեցող` 5-րդ դարի ազգային պատմության, փիլիսոփայության, քաղաքական ու կրոնադավանաբանական դիրքորոշման ընդհանրացումն է։ Հեղինակն այս վեպը գրելու գաղափարի շուրջ երկար է մտածել։ Նա սկզբնական շրջանում ցանկանում էր գրել 5-րդ դարի մասին՝ «Մեսրոպ Մաշտոց», «Վարդանանք», «Վահանանց պատերազմ», սակայն երբ բռնկվեց Հայրենական մեծ պատերազմը Դերենիկ Դեմիրճյանը փոխեց իր մտադրությունը և սկզբում գրեց «Վարդանանք»։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Հայաստանում տիրող իրավիճակը կարծես-թե նույնն էր ինչ-որ 451 թվականին։

Aquote1.png Գրել պատմական-հայրենասիրական(միայն) վեպ, չեմ կամենում։ Եթե չպիտի լինի վեպում որևէ նոր բան, չարժե գրելը։ Ես կարծում եմ, որ ամեն ազգային նշանակություն ունեցող վեպ պիտի համաշխարհային, համամարդկային մի բան ունենա: Դա միայն իրավունք ունի ազգային լինելու, կամ արժե միայն այդպիսի ազգային գրականություն ունենալ ... Aquote2.png
Aquote1.png Եվ ես երգեցի-ուժեղ, թե թույլ` հոգ չէ(не беда!)-Վարդանանց երգը, որ ես նվիրաբերում եմ բոլոր ազատագրված, ազատագրվող և ազատագրության դաշտին ոտը դնելուն սպասող բոլոր ժողովուրդներին... Aquote2.png

Սկզբնաղբուրներ[խմբագրել]

Վեպի սկզբնաղբյուրներն են 5-րդ դարի պատմիչներ Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» և Ղազար Փարպեցու «Պատմութիւն հայոց» երկերը։

Պատմական շրջան[խմբագրել]

Դերենիկ Դեմիրճյանը նկարագրում է 5-րդ դարում Հայաստանում տեղի ունեցող իրադարձությունները, երբ պարսից Հազկերտ II թագավորի հարկահանները ծանրացրել էին Հայաստանի վիճակը, և ցանկանում էին Հայաստանում հաստատել Զրադաշտականություն։ Նկարագրում է Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանին և նրա կողմնակիցներին (Վարդանանց)։ Նկարագրում է դավաճան Վասակ Սյունուն, նրա կողմնակիցներին՝ վասակյանց։ Առավել պատկերավոր նկարագրվում է 451 թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում Տղմուտ գետի մոտ տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտը։ Ճակատամարտում հայկական զորքը բարոյական հաղթանակ է տանում, չնայած թշնամու զորքերի գերակշռության։

Պատասխան թուղթը ուղղված արյաց տերությանը[խմբագրել]

Aquote1.png «Հովսեփ Կաթողիկոսը մեծամեծներից մինչև փոքրերը միաբանյալներով հանդերձ, մեծ Հազարապետիդ արյաց և անարյաց, Միհրներսեհիդ, շատ խաղաղասեր մտքով ողջույն է հղում ամենամեծ Սպարապետիդ արյաց։ Եթե մի փոքր մի կողմ նետեիր քո իշխանության փքել մեծացնելը և ընկերաբար պայքար մտնեիր, գիտեմ, որ ուրիշ անգամ ամեն բանով դու շատ իմաստուն ես։ Աշխարհս նյութեղեն է, և նյութերը տարբեր-տարբեր և իրարու հետ հակառակ. մեկ է այս հակառակորդների ըստեղծողը, որ սրանց իրար է բերում, սիրելությամբ հաշտեցնում։ Մեղմացնում է կրակի ջերմությունը օդի հովությամբ, օդի դժնդակ խստությունը՝ կրակի արծարծմամբ, նույնպես և մանրամաղ փոշիացած հողը՝ ջրի սալահատակ պնդացած հողի կպչելով։ Այս ահվատից չեն կարող խախտել մեզ ո՛չ հրեշտակ, ո՛չ մարդիկ, ո՛չ հուր, սուր։ Այլևս դու այս ամեն բանի մասին մեզ մի հարցնիր, որովհետև ոչ թե մարդու հետ է մեր հավատի ուխտը, որ խաբվենք իբրև երեխաներ, այլ անխզելի է աստծո հետ, որ չի կարելի քանդել և հեռու նետել ո՛չ այժմ և ո՛չ ապա, և ո՛չ հավիտյանս, և ո՛չ հավիտենից հավիտյանս։»։
— Հայաստանի մեծամեծներից պարսիկներին(Վարդանանք(պատմավեպ) , Երևան, «Լույս», 1987, էջ 165-167)
Aquote2.png


Վեպի հերոսներ[խմբագրել]

  • Վարդան Մամիկոնյան - հայոց սպարապետ
  • Համազասպ Մամիկոնյան - սպարապետի եղբայրը, սեպուհ
  • Զահրակ Մամիկոնյան - սպարապետի որդին
  • Շուշանիկ Մամիկոնյան - սպարապետի դուստրը
  • Մամիկոնյան Մեծ տիկին - սպարապետի մայրը
  • Մամիկոնյան տիկին - սպարապետի կինը
  • Դավիթ - Մամիկոնյանների սեպուհը
  • Արծվի - սպարապետի թիկնապահը
  • Ատոմ Գնունի - Գնունյաց իշխան
  • Արտակ Մոկաց - Մոկաց իշխան
  • Անահիտ - Արտակ Մոկացի կինը, ռշտունյաց Գեդեոն սեպուհի դուստրը
  • Գադիշո Խորխոռունի - Խորխոռունյաց իշխան
  • Խորեն Խորխոռունի - Գադիշոյի եղբայրը
  • Վասակ Սյունի - Սյունաց իշխան, Հայաստանի մարզպան
  • Փառանձեմ - Վասակի կինը, Սյունաց իշխանուհի
  • Բաբիկ - մարզպանի որդին
  • Ներսիկ - մարզպանի որդին
  • Ձվիկ - Փառանձեմի օգնականը
  • Գեդեոն - ռշտունյաց սեպուհ
  • Աստղիկ - Գեդեոնի դուստրը
  • Արշամ - հարյուրապետ
  • Տաճատ Գթնունի - իշխան
  • Ներսես Քաջբերունի - իշխան
  • Հովսեփ Ա Հողոցմեցի - հայոց կաթողիկոս
  • Արտակ Ռշտունի - Ռշտունյաց իշխան
  • Վահան Ամատունի - Հազարապետ, Ամատունյաց իշխան
  • Ներշապուհ Արծրունի - Արծրունյաց տեր
  • Վեհմիր - մոգպետ
  • Միհրներսեհ - Պարսից հազարապետ
  • Արամայիդի - Միհրներսեհի կինը
  • Դենշապուհ - մոգապետ
  • Վարազվաղան - հայ, ցանկանում էր դառնալ մարզպան
  • Վարազդուխտ - Վարազվաղանի զարմուհին, Վասակի կողմնակիցը
  • Վախթանգ - պարսից իշխան
  • Արշավիր Արշարունյաց - իշխան
  • Վահևունյաց Գյուտ - իշխան
  • Կոդակ - Վասակի ծառան
  • Մուշկան Նիսալավուրտ - Ավարայրի ճակատամարտում պարսկական զորքի գերագույն հրամանատար
  • Վզուրկ - պարսից հրամանատար
  • Արսեն Ընծայոց - հայոց այրուձիի իշխաններից
  • Գարեգին Սրվանձտյա - հայ իշխան, այրուձիի հրամանատար
  • Աշուշա - վրաց բդեշխ
  • Վազգեն - վրաց իշխան
  • Բակուր - վրաց իշխան
  • Եզնիկ Կողբացի - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
  • Եղիշե - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
  • Ղևոնդ Երեց - հոգևորական, ճակատամարտի մասնակից
«Ավարայրի ճակատամարտ», 1482 թ., Ականց անապատ, գործ Կարապետ Բերկրեցու

Հայ շինականներ[խմբագրել]

Վեպում նաև մեծ տեղ է հատկացվում շինականներին։ Դրանցից առավել արժանահիշատակ են ներքևում հիշատակվածները, քանի որ ակտիվ մասնակցություն են ցուցաբերել ճակատամարտի ժամանակ ժողովրդական գնդերի կազմում։

  • Սահակ - շինական, ում պարսիկ մեծամեծերը այլանդակեցին
  • Խանդութ - ճակատամարտի ժամանակ հայ գեղջկուհիների առաջնորդը
  • Առաքել - շինականների առաջնորդը ճակատամարտի ժամանակ
  • Սենեքերիմ ավագ - հայ շինական
  • Հակոբոս զինվոր - շինական
  • Պողոս - շինական
  • Հովհաննես Կարապետ - շինական
  • Օհան հայրիկ - շինական
  • Սողոմոն - շինական
  • Արթեն քեռի - ռշտունցի հայ շինական

Վեպում նկարագրվող ճակատամարտեր[խմբագրել]

  • 449 թվական-Անգղ ամրոցի ճակատամարտ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Անգղ ամրոցի ճակատամարտ (449)


  • 451 թվական-Ավարայրի ճակատամարտ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ավարայրի ճակատամարտ


Հատվածներ[խմբագրել]

Aquote1.png – Մենք ունենք շատ մարտական զորավարներ, բայց Վարդան սպասալար չունենք։ Չէր կարելի այդպիսի զորականի բանտարկել…– ցավեց Զորա զորավարը։

Ընթրիքը կարճ տևեց, որովհետև հյուրերը հոգնած էին։ Զորավարը արձակեց նրանց և բարեմաղթեց խաղաղ քուն։
Գիշերը մի առժամ խաղաղ էր։ Սակայն լուսադեմին պարսից գալարափողը տագնապ հնչեցրեց։ Հարևան ճամբարներում պարսիկ զորքը ոտքի ելավ։ Գարեգինը վազեց Զորա զորավարի մոտ։
– Քուշանները հարձակման են պատրաստվում,– ասաց Զորա զորավարը,– գնում ենք մարտի։
– Անշուշտ, նաև մե՞նք պիտի գանք,– հարցրեց Գարեգինը։
– Ո՛չ։ Դուք հանգստանում եք մի քանի օր։
Պարսից զորքը, երկու թևի զատվելով, գնաց ճակատի գիծը։ Ճամբարում մնաց միայն հայոց այրուձին։
– Կարգին մարդ է երևում այս Զորան,– նկատեց Արսենը,– թերևս ազնիվ պատերազմ տանի մեզ…
Առավոտյան ճեպագնաց եկավ Զորա զորավարից՝ շտապ արշավով ճակատ հասնել. տագնապ է։ Գարեգին իշխանը կանչեց իշխան հրամանատարներին և կտակեց մահվան դեպքում այրուձին ղեկավարողների հաջորդությունը՝ Արսեն Ընծայնոց, Տաճատ Գնթունի, Ներսեհ Քաջբերունի, Արշամ հարյուրապետ։ Այրուձին հասավ ճակատ։ Անծայր անապատ, ոչ մի նշան թշնամու։ Խաղաղություն, ինչպես նախաստեղծման օրերում։ Ավազի մեռած ալիքներ և ամայի հորիզոն։

— Զրույց քուշանների հետ(Վարդանանք(պատմավեպ), Երևան, «Լույս», 1987)
Aquote2.png


Հատվածներ, որտեղ բարոյախրատական մաս կա[խմբագրել]

Aquote1.png «Հուսով եմ, լավ իմացաք, ինչ-որ վճռեցինք։ Կրկնում եմ. չհարուցել հավատքի վիճաբանություն իրար մեջ և պարսից արքայի հետ։ Տեղը չէ իմաստասիրության։ Առավելապես դադարեցնել կալվածական վեերը, մրցումը տիրագլխության նախարարության հետ։ Թողեք երկպառակտությունը։ Սկսեցեք քարոզը միաբանության։ Արհավիրքը վեր կացավ և սաստկագին։»։
— Վարդան Մամիկոնյան(Վարդանանք(պատմավեպ), Երևան, «Լույս», 1987, էջ 9)
Aquote2.png


Aquote1.png «Սպարապետ, անձի համար չեն արվի, բայց հայրենիքի համար կան շատ բաներ, որ կարվեն։ Երեք ժողովուրդ մեզ են նայում փրկության։ Նրանց փրկության համար ամեն բան կարելի է զոհել։ Ապրենք, ապրեցնենք։»։
— Ներշապուհ Արծրունի(Վարդանանք(պատմավեպ), Երևան, «Լույս», 1987, էջ 419)
Aquote2.png


Aquote1.png «Մի՛ խոսիր այդպես, հայր սուրբ, խոսքերդ տկար են, սակայն գործդ կորովի։ Կապրես և կտեսնես ազատությունը։»։
— Ղևոնդ Երեց(Վարդանանք(պատմավեպ), Երևան, «Լույս», 1987, էջ 866)
Aquote2.png


Եղիշեն Ավարայրի ճակատամարտի մասին[խմբագրել]

Aquote1.png «Մահ ոչ իմացեալ մահ, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն»։ Aquote2.png

[2]

Aquote1.png « Քրիստոնէութիւնը ոչ թէ հագուստ էր հայոց համար, այլ մաշկի գոյն»։ Aquote2.png

[3]

Վեպում առկա հայրենասիրական ոգին[խմբագրել]

Վարդան Մամիկոնյանի արձանը Երևանում

Դերենիկ Դեմիրճյանն իր վեպում դրել է ամենավեհ գաղափարը՝ հայրենասիրությունը։ Նա ընթերցասեր հասարակությանն ուսուցանում է հայրենասիրություն և խիզախություն։ Հեղինակն արտահայտում է իր սերը դեպի հայրենիքը։ Նա սպարապետի և Զոհրակի օրինակով (մարտի դաշտում սպարապետի հանձնարարությունը կատարելիս որդին՝ Զոհրակը, մահանում է) ցույց է տալիս, որ ամեն բանից առավել գերադասելի է հայրենիքը։ Այս գաղափարը հարազատ է նաև Մուրացանին, ով իր «Գևորգ Մարզպետունի» վեպում նույն գաղափարն առաջ է քաշում Մարզպետունու և նրա որդի Գոռի օրինակով։ Վեպը հարուստ է հերոսական տեսարաններով։ Ամենավառ տեսարանը, թերևս, շինական Սահակի և պարսիկների կռիվն է. Սահակը իր ամբողջ ուժով պայքարում է նրանց դեմ, թեպետ և նրան այլանդակում են։ Հերոսական է Վարդան Մամիկոնյանի մահվան տեսարանը, երբ նա մտնում է պարսիկների զորքի մեջ, որտեղ էլ նա մահանում է։ Սա էլ հենց վեպի ամենատխուր և միևնույն ժամանակ ամենալուսավոր կետն է։ Վարդան Մամիկոնյան զորավարն իր մահով սուգ է բերում ողջ Հայաստան աշխարհին, սակայն լույս է բացվում դեպի նոր՝ քրիստոնեական կյանք։

Գրաքննադատություն[խմբագրել]

Ավետիք Իսահակյանը վեպի մասին գրել է.

Aquote1.png Վեպը բնութագրվում է ռազմական կրակով, յուրաքանչյուր էջից վրնջում են նժույգները, կորովի երիտասարդները պատրաստ են կռվել և զոհվել հայրենիքի համար... Aquote2.png


Հրատարակչություն[խմբագրել]

Հայերեն[խմբագրել]

  • Վարդանանք (վեպ), գիրք առաջին, Ե., Հայպետհրատ, 1943, 458 էջ, տպ. 4.000։[4]
  • Վարդանանք (վեպ), գիրք երկրորդ, Ե., Հայպետհրատ, 1946, 550 էջ, տպ. 6.000[4]
  • Վարդանանք (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1951, 722 էջ, տպ. 10.000[4]
  • Վարդանանք (վեպ), Ե., ձայպետհրատ, 1954, 712 էջ, տպ. 10.000։[4]
  • Վարդանանք (վեպ), հատոր առաջին, Կահիրե, 1956, 440 էջ[4]
  • Վարդանանք (վեպ), հատոր երկրորդ, Կահիրե, 1956, 544 էջ[4]
  • Վարդանանք (վեպ), գիրք 1, Ե., «Հայաստան», 1968, 444 էջ, տպ. 50.000[4]
  • Վարդանանք (վեպ), գիրք 2, Ե., «Հայաստան», 1968, 559 էջ, տպ. 50.000[4]
  • Վարդանանք (վեպ), Ե., «Լույս», 1987, 1002 էջ, տպ. 70.000

Ռուսերեն[խմբագրել]

Վրացերեն[խմբագրել]

Ուկրաիներեն[խմբագրել]

Ֆրանսերեն[խմբագրել]

Վարդանանք (վեպ), Փարիզ, 1963[4]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Վարդանանք (վեպ), Դերենիկ Դեմիրճյան, Ե., «Հայաստան», 1987, 1002 էջ,

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Դերենիկ Դեմիրճյանի (findarmenia) կայքում
  2. (1974) խմբ․ Փառանձեմ Վարդունի: Մտերիմ Խոսքեր։ «Հայաստան» Հրատարակչություն, 156։ 
  3. (2010) խմբ․ Ռաֆայէլ Համբարձումեան: Հանգանակ հայ ինքնութեան։ Ամարաս Հրատարակչություն, 56։ 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 [1]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]