Պաղտասար Դպիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պաղտասար Դպիրի «Տաղեր» գրքի շապիկ

Գրիգորեան, Կեսարեան, Կոստանդնուպոլսեցի, առաւելապէս յայտնի է որպէս Պաղտասար Դպիր (Յունիս 7, 1683 - 1768, Յունուար 30, Կ.Պոլիս), հայ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական, հրատարակիչ, ազգային և կրթական լուսաւորման շարժման գործիչ, եղած է նախակենդանացման շրջանի առաջնորդ դէմքերէն։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Բաղդասար Դպիրի կենսագրութիւնը գրի չէ առնուած, հակառակ որ ան եղած է կարևոր գործիչ մը։ Այդ պատճառաւ իր մասին կենսագրական տեղեկութիւնները քիչ են։ Գ. Լևոնեան կը հաղորդէ որ Բաղդասար Դպիրի ծնողները, Գրիգորն ու Թուրվանդը, Կեսարիայէն կը գաղթեն Կոստանդնուպոլիս, ուր ան կը ծնի։ Ան իր նախնական ուսումը կը ստացանայ տեղական դպրոցներէ ներս, և կ'աշակերտէ Էջմիածնայ Կաթողիկիսի նուիրակ՝ Աստուածատուր Եպիսկոպոս Ջուղայեցիի [1]։ 1741-ին Բաղդասար Դպիր կը նշանակուի Գումգափույի դպրանոցի տեսուչ։ Իր աշակերտներէն շատեր կ'ըլլան ապագայի երևելի դէմքեր, գրողներ և առաջնորդներ, ինչպէս Էջմիածնայ Կաթողիկոս՝ Սիմէոն Երևանցին (գհ. 1763-1780), և բանաստեղծ Պետրոս Ղափանցին։

Լեզուաբանութիւն[խմբագրել]

Հայկական բանաստեղծութիւնը վաղ միջնադարուն կը գրուէր գրաբարով։ 12-րդ դարէն սկսեալ գրաբարը աստիճանաբար կը դադրի գործածութենէ և կը զիջի խօսակցական լեզուին՝ միջին հայերէնին։ 18-րդ դարուն կը սկսի նոր շարժում մը, վերակենդանացնելու համար գրաբարը, ոչ թէ եկեղեցական մտայնութիւնը վերականգնելու նպատակով, այլ որովհետև այն ծանր պայմանները որոնց մէջ կ'ապրէր հայ ժողովուրդը թրքական և պարսկական տիրապետութիւններու երկարատև ժամանակաշրջանին, մեծապէս տկարացուցած էին հայ միտքը և լեզուն, և զանոնք հասցուցած անկման եզրին։ Այս շրջանին հայ երևելի դէմքեր միջոցը կը գտնան հայ մշակոյթը վերակենդանացնելու գրաբարի ընդմէջէն [2]։

Բաղդասար Դպիր, ինչպէս նաև Պետրոս Ղափանցին, Գրիգոր Օշականցին, Սիմէոն Երևանցին և ուրիշ մշակութային գործիչներ, կը հաւատան այս գաղափարին, և կ'աշխատին վերականգնելու և օգտագործելու գրաբարը իբր գրական լեզու։ Անոնք կ'ուզեն նոր գրականութիւնը կապել հինին, գործօն կիրառութեամբ միաւորել միջնադարեան գրականութեան հարուստ աւանդութեան հետ [3]։ Կը փորձեն պարզեցուած և դիւրըմբռնելի գրաբար հայերէնը մատչելի դարձնել հասարակ ժողովուրդին՝ առանց զիչելու աշխարհաբարին [1]։

Բաղդասար Դպիր իր երգերը կը գրէ գրաբարով, սակայն այնքան պարզ և մատչելի լեզուով որ գրեթէ կը հասնի աշխարհաբարի ըմբռնելիութեան։ Լեզուն մաքուր է և չի գործածեր թրքերէն և պարսկերէն բառեր։ Անոնց մէջ չի զգացուիր նոյնիսկ Պոլսոյ բարբառի ազդեցութիւնը։ Այս վերջինը ի յայտ կ'ելլէ անոր աշխարհաբար գրութիւններու մէջ, որ ուրիշ բարբառներու նման կը պարունակէր մեծ թիւով օտար բառեր։ Օրինակի համար հետևեալ պարբերութիւնը իր «Գիրք Քերականութեան» գիրքի յառաջաբանէն [4]։

«Գրոց բան հասկընալու համար սէր ունեցող փոքրիկ տիրացուներուն համար է այս փոքրիկ քերականութիւնս։ Որ թէ զայս կարդան և սորվին, զմեծ քերականութիւնն հեշտ կու հասկընան. և ով որ քերականութիւն չէ կարդացեր, անոր կարդացողութիւնն պակաս կը սեպվի ի մէջ կարդացողաց. ինչ ղատար շատ բան կարդացուած ու գիտցած ալ ըլլայալնէ։ Զէրէ սա՛ խօսքիս արմատը՝ եանի ասլը թէմէլը ո՞րն է, կամ թէ այս խօսքս քանի կերպ կըլլայ ըսես նէ, չի կրնար գիտնար. և երբ որ մէկ բանին ասլը թէմէլը չի գիտցըվինէ, պէլլիյէ որ այն բանը աղեկմը գիտցըված չըլլար։»

Քնարերգութիւն[խմբագրել]

Բաղդասար Դպիր մեծապէս կը նպաստէ հայ նոր բանաստեղծութեան զարգացման [5]։ Անոր քնարերգութիւնը իր նիւթերով ու ընդհանուր տրամադրութեամբ աւանդական է, սակայն ան կը պարունակէ ազատասիրութեան և ազատամտութեան թեմաները։ Ան կ'օգտագործէ ոչ թէ միայն սիրոյ գաղափարը, ինչպէս այդ շրջանի գուսանները, այլ նաև ընկերային, կրօնական և բարոյական նիւթեր [1]։ Լեզուի յղկուածութիւնը չի պարտադրեր զսպուածութիւն, այլ՝ իր ժամանակակիցներու նման ան կ'ըլլայ կրքոտ ու անկեղծ [3]։

Բաղդասար Դպիրի քնարերգութիւնը քննարկողները ուշադրութիւն կը դարձնեն «Առ Մամօնայն» խորագրով տաղին վրայ, որ իր ժամանակակից տաղերու բաղդատմամբ ինքնատիպ է։ Բաղդասար Դպիր կը բացայայտէ փողի և հարստութեան կործանարար իշխանութիւնը մարդու վրայ։ Ան Մամօնայի մասին կը գրէ ժողովրդական բարոյականութեան տեսակէտէն՝ որ կը մերժէ անոր սարսափելի աստուածութիւնը [3][6]։

Ուստի՞ ծընար, ո՛վ բռնաւոր,
Որ քեզ նըման, ո՛չ գոյ յերկրի,
Որ թէ չըտաս դու ձեռն ումեք,
Ո՛չ զօրանայ և ո՛չ բերկրի։
Թէ՛ թագաւորք և թէ՛ կայսերք
Քո օգնելոյդ են միշտ կարօտ,
Իսկ առանց քո՝ ե՛ն յոյժ տըկար,
Որպէս արջառ մի անարօտ։

Բաղդասար Դպիր ստեղծագործական որոշակի վերաբերմունք կը ցուցաբերէ հայ հին գուսանական ու եկեղեցական, ինչպէս նաև իր ժամանակակից արևելեան երգարուեստի նկատմամբ։ Աշխարհիկ, և յատկապէս սիրային երգերու համար ան կ'օգտագործէ ազգային՝ հայկական աւանդական, նոյնպէս ալ արևելեան մեղեդիներ [1][5]։

Անոր նշանաւոր տաղերէն «Ի Ննջմանէդ Արքայական Զարթիր» (1707) երգի մէջ կը զուգակցին նոր աշուղական ու հին եկեղեցական դասական երաժշտութեան մի քանի գիծեր [5]։ Այս երգը սիրային է, սակայն փոխաբերական առումով կարելի է զայն մեկնաբանել իբր իր ժողովուրդին հրաւէր՝ որ սթափի իր թմրութենէն և պայքարի օտար տիրապետութեան դէմ [1]։

Իր քնարերգական ժառանգութեան ամենակարևոր և ամենաարժեքաւոր մասերէն է «Տաղիկներ Սիրոյ և Կարօտանաց» խորագրուած շարքը [7]։ Անոր «Տաղարան Փոքրիկ Պաղտասար Դպրի Ասացեալ Զանազան Գունով» (1723) գիրքը յաւելումներով և վերաքաղներով լոյս կը տեսնէ եօթ անգամ [8]։

Բաղդասար Դպիր գրած է նաև հայատառ թրքերէն բանաստեղծութիւններ [5]։

Դաստիարակչութիւն[խմբագրել]

Բաղդասար Դպիրի դաստիարակչական ժառանգը տպաւորիչ է։ 1741 թուականին Յակոբ Նալեան Պատրիարքը զայն կը նշանակէ Գումգափույի դպրոցի տեսուչ։ Անոր գործունէութեան շրջանին դպրանոցը մեծապէս կը ծաղկի [1][5]։ Բաղդասար Դպիր երկար տարիներ կը դասաւանդէ մայրենի լեզուի քերականութիւն, երաժշտութիւն և այլ նիւթեր։ 1736-1760 թուականներուն ան կը կազմէ և կը հրատարակէ հայերէն լեզուի ուսուցման դասագիրքերու շարք մը՝ գրաբար ու աշխարհաբար լեզուներով, որոնք շուրջ դար մը կը դասաւանդուին հայկական դպրոցներէն ներս [5]։

Բաղդասար Դպիրի ամենակարևոր դաստիարակչական գործերէն են «Պարզաբանութիւն Քերականութեան Կարճառօտ և Դիւրիմաց» (1736), «Հատոր Երկրորդ Քերականութեան. Կիրառութիւն Մասանցն Բանին որ է Շարունակումն Իրեարս Ըստ Քերթողացն» (1736), «Օրինակք Բարևագրաց» (1752), աշխարհաբար լեզուով պատրաստուած դասական հայերէնի քերականութեան գիրք՝ «Գիրք Քերականութեան» (1760), «Համառօտ Մեկնաբանութիւն Տրամաբանութեան» (1822), «Ժամանակագրութիւն» (հրտ. 1951), և «Համառօտութիւն Պատմութեան Մովսէս Խորենացւոյ» (անտիպ)։

Անոր լեզուաբանական աշխատանքներէն մեզի հասած է «Ցանկ Գիրք Նոր Կտակարանին» երկը (1753) [7]։

Տպագրութիւն[խմբագրել]

18-րդ դարէն սկսեալ Կոստանդնուպոլսոյ տպագրատուները շատ գնահատելի դեր կը խաղան հայ մշակոյթի տարածման մէջ [9]։ Բաղդասար Դպիր 1720-1760 տարիներուն մեծապէս կը նպաստէ հայ գրական-հրատարակչական աշխատանքներուն։ Ան կը կազմէ հայագիտական գիրքերու գիտա-համեմատական բնագրեր։ Կը խմբագրէ պատմական, փիլիսոփայական և աստուածաբանական գիրքեր [5]։ Յաճախ ի՛նք կը պատրաստէ հրատարակուելիք գիրքի տէքստը, ընտրելով ձեռագիր օրինակներ, զանոնք համեմատելով իրար հետ, սրբագրելով նախկին հրատարակութիւններու սխալներն ու աղաւաղումները տպագրութեան յանձնելէ առաջ [8]։

Իր հսկողութեան տակ լոյս կը տեսնեն հայ դասական գրողներու բազմաթիւ գործեր, որոնցմէ շատերը կը տպուին առաջին անգամ ըլլալով։ Ասոնցմէ են՝ Զենոբ Գլակի «Գիրք Պատմութեան Երկրին Տարօնոյ» (1719), «Գիրք Որ Կոչի Հարանց Վարք» (1720), Առաքել Սիւնեցու «Ադամագիրք» (1721), Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան» (1726), Սիմէոն Ջուղայեցիի «Գիրք Տրամաբանութեան» (1728), Գրիգոր Տաթևացիի «Գիրք Հարցմանց» (1729) և Դավիթ Անհաղթի «Գիրք Սահմանաց» (1731) աշխատութիւնները [5]։

Աղբիւրներ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Hacikyan, Agop; Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, and Nourhan Ouzounian (2005)։ The Heritage of Armenian Literature, From the Eighteenth Century to Modern Times։ Detroit, MI: Wayne State University Press, p. 128։ ISBN 0-8143-3221-8։ 
  2. Հայրապետեան, Սրբուհի (1988)։ Հայ Հին Գրականութեան Պատմութիւն։ Անթիլիաս, Լիբանան: Տպարան Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան։ 
  3. 3,0 3,1 3,2 Մկրտչեան, Լեվոն (1986)։ Հայ Դասական Քնարերգութիւն։ Երևան: Սովետական Գրող։ 
  4. Աճառյան, Հրաչեա (1951)։ Հայոց Լեզվի Պատմութիւն, է. 456։ 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 (1976) Սովետական Հայկական Հանրագիտարան։ 
  6. Սովորենք Հայերեն
  7. 7,0 7,1 Ազգ
  8. 8,0 8,1 Առաքելյան, Առաքել (1975)։ Հայ Ժողովուրդի Մտաւոր Մշակույթի Զարգացման Պատմութիւն։ Երևան: «Հայաստան» Հրատարակչութիւն։ 
  9. Հայ էջ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վիքիդարանի պատկերանիշը
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Պաղտասար Դպիր