Շուշի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Շուշի
Զինանշան
Զինանշան
Ghazanchetsots Cathedral 01.jpg
Շուշիի Ղազանչեցոց մայր տաճարը
39°45′00″ հս. լ. 46°45′00″ ավ. ե. / 39.75° հս. լ. 46.75° աե. ե.
Երկիր Արցախ Արցախ
Այլ անվանումներ Փանախաբադ
Բարձր. ծովի մակ-ից 1368 մ
Բնակչություն 4.100[1] մարդ (2009)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն շուշեցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 47 (7)
##Շուշի (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png
Մայիսի 6-ին առաջինը բերդաքաղաք մտած հայկական Տ-72 տանկը, այժմ Շուշիի ազատագրման հուշարձանն է հանդիսանում։

Շուշի[2], քաղաք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Համարվում է Լեռնային Ղարաբաղի նախկին մայրաքաղաքը և մինչև 20-րդ դարի սկիզբը կարևոր դեր է խաղացել ինչպես Արցախի, այնպես էլ ողջ Անդրկովկասի մշակութային և տնտեսական կյանքում։ Ավերվել է և հայաթափվել է 1920-ին, ազատագրվել է 1992 թվական մայիսի 9-ին։ Ներկայում Շուշին հայտարարված է պատմաճարտարապետական արգելոց և մասնակի վերականգնվում է։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Շուշին ընկած է Իրանական բարձրավանդակը Անդրկովկասին, Հայաստանի երկու կարևոր երկրամասերը՝ Զանգեզուրն ու Արցախը միացնող ճանապարհների հանգուցակետում,Արցախյան լեռնաշղթայի արևելյան մասում՝ հյուսիսային լայնության 390 46՜ և արևելյան երկայնության 460 56՜ միջև գտնվող ոչ ծավալուն, դժվար մատչելի սարահարթի վրա (այն ունի շուրջ 6900 մ երկարություն)։ Շուշիից հարավ-արևելյք՝ Հունոտի անդնդախոր և նեղ կիրճով հոսում է Կարկառ գետի վտակ Շուշինկան (Շօշի), իսկ արևմուտք՝ ավելի պակաս խորության ձորով, Ղայբալլի վտակը։ Այդ երկու գետակների միացումից գոյանում է Կարկառ գետը։ Հարավարևմտյան ամենաբարձրադիր (1570 մ) ժայռից ոչ մեծ անկյունով Շուշիի մակերևույթը իջնում է դեպի հյուսիս-արևելք, ապա ամենացածրադիր (1300 մ) մասում միանգամից կախվում Հունոտի կիրճի վրա։ Արևմտյան հատվածը նման է մի վիթխարի ամֆիթատրոնի, իսկ արևելյան մասը համեմատաբար հարթ է։ Սարահարթի գրեթե կենտրոնով ձգվում է մեղմ մակերես ունեցող բլրաշարքը, որը դարձեալ ցածրանում է դեպի արևելք։ Քաղաքի մակերեսը կտրտված է երեք ձորերով։ Բնականից թույլ պաշտպանված հատվածներում այսօր էլ երևում են նախկինում բավականին հզոր և շուրջ 3390 մ երկարություն ունեցող ամրոցի պատերի և հզոր բուրգ-աշտարակների հատվածները։ Անդնդախոր կիրճերով և ամրակուռ ու բարձր պարիսպներով շրջափակված լինելու հետևանքով Շուշին դարձել է մերձկասպայն տափաստաններից դեպի Հայկական բարձրավանդակի մուտքը փակող հզոր միջնաբերդ։ Շրջապատված լինելով միջին բարձրությամբ կանաչ ու անտառոտ լեռներով,որոնցից ամենաբարձրը՝ Մեծ Քիրսն ունի 2725 մ բարձրություն,Շուշին երբեմն ենթակա է հզոր քամիների ազդեցությանը։ Քաղաքն ունի մաքուր և առողջարար օդ։ Բնակավայրից 18 կմ հեռու գտնվում է Ճաղատասարի (Թթու ջուր) լեռնանցքը (2100 մ),որի վրայով անցնում է Ստեփանակերտ-Երևան A 317 մայրուղին։

Շուշին գտնվում է Ստեփանակերտից ընդամենը 10 կմ հարավ, A 317 մայրուղու վրա, որը Ստեփանակերտը կապում է Գորիս քաղաքի հետ։ Քաղաքը հիմնված է շրջապատի վրա իշխող դիրք ունեցող ժայռահարթի վրա, ծովի մակարդակից 1500 մ բարձրությամբ։ Բերդաքաղաքը ունի կարևոր ռազմական նշանակություն։ Շուշիում իրականացված հնագիտական պեղումները վկայում են, որ այն բնակեցված է եղել մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում։ 1823 թ. Ռուսաստանի կազմում, եղել է Ղարաբաղի երկրամասի վարչական կենտրոնը։ 1840թ. Շուշին դարձել է Շուշիի գավառի վարչական կենտրոնը, 1868թ. նույն կարգավիճակով մտել է Եղիսաբեթպոլիսյան նահանգի կազմի մեջ։ 19 րդ դարի երկրորդ կեսին և 20 րդ դարի սկիզբին Շուշին նույնանուն գավառի վարչական կենտրոնն էր, որը պատկանում էր Եղիսաբեթպոլիս նահանգին, ուներ քաղաքային դումա, քաղաքագլուխ, գավառապետ, ոստիկանատուն, հաշտարար դատարան, փոխադարձ վարկի դրամատուն, գանձարան, փոստ-հեռագրատուն, զորանոց և այլ հիմնարկներ։

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման չափավոր, առողջարանային է։ Հունվարին միջին ջերմաստիճանը +2,9 է, ապրիլին՝ +7,4, հուլիսին՝ +18,9, նոյեմբերին՝ +4,7 °C։ Նվազագույն գրանցված ջերմաստիճանը եղել է -19,5 °C։ Տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 640 մմ։

Պատմություն[խմբագրել]

Շուշին եղել է բնական անմատչելի ամրոց Արցախ նահանգի Վարանդա գավառում։ Քաղաքի մոտ կան հնադարյան գերեզամանատեղիներ, պեղվել են 9-12-րդ դարերի հայկական խաչքարեր և խեցեղեն։ 18-րդ դարի կեսին Վարանդայի իշխան Մելիք-Շահնազար Բ-ն, դավաճանելով Արցախի մելիքությունների միությանը, այն հանձնել է Ջևանշեր քոչվոր ցեղի առաջնորդ Փանահ Ալի խանին, որը հաստատվելով այստեղ հիմնել է բերդավան։ Արցախի մելիքները երկար ժամանակ արյունահեղ մարտեր են մղել զավթիչ խանի դեմ մինչև Ռուսական տիրապետության շրջանը։ Ռուս-պարսկական պատերազմների շրջանում Շուշին պաշարվել է պարսկական բանակի կողմից, սակայն հերոսական դիմադրություն է ցույց տվել։

1828-ից հետո Շուշին ապրել է ծաղկման շրջան, դառնալով կարևոր մշակութային և արհեստագործական կենտրոն։ Առևտրական կապեր է ունեցել Պարսկաստանի, Ռուսաստանի և եվրոպական երկրների հետ։ 19-րդ դարի վերջին 60.000 բնակչությամբ Թիֆլիսից հետո Անդրկովկասի երկրորդ քաղաքն էր ։ Մեծամասնություն կազմող հայերից բացի բնակվում էին նաև կովկասյան թաթարներ (ադրբեջանցիներ) և ռուսներ։ 1918-1920 թթ. Ղարաբաղի Ժողովրդական Կառավարության նստավայրն էր։ 1920-ի մարտի 22-ի գիշերը թուրք զորավար Նուրի Փաշայի և Խոսրով Սուլթանովի գլխավորությամբ ադրբեջանական բանակը ավերել են քաղաքի հայկական մասը[3], այդ թվում շուրջ 7.000 շինություն, և կոտորել հայ բնակչությանը[4]։ 1923 թ. նոր մայրաքաղաք է հայտարարվել Ստեփանակերտը, իսկ Շուշին այլևս չի վերականգնվել։ Խորհրդային շրջանում այն գրեթե բացառապես ադրբեջանցիներով բնակեցված մի քաղաք էր ԼՂԻՄ-ում։

Լեոն իր «Գավառական հերոսներ» պատմվածքում գրել է. «...Այդտեղ հայերը քաղաքի մեծ մասն են գրավում, թուրքերը՝ փոքր մասը։ Երկու ազգերը ապրում են զատ-զատ, բոլորովին առանձնացած միմյանցից։ Թուրքը հայի մասին շատ և շատ բան գիտե, որովհետև թուրք է, ոչ ոքից վախ չունի, գալիս է արձակ-համարձակ հայի թաղն է շրջում։ Իսկ հայը թուրքի մասին, ասին ոչինչ չգիտե, որովհետև վախում է թուրքից և թուրքի թաղից, վախում է այդ թաղի ծուռումուռ փողոցներից և այդ փողոցներում թավալվող «թուրքի լակոտներից», որոնց անունով հայ մայրերը վախեցնում են իրանց երեխաներին։ Թուրքերի ահագին թաղը հայերի համար անծանոթ երկիր է։ Ես էլ, իբր հայ, թուրքերին չեմ ճանաչում և հայերի մասին եմ խոսում»։

Արցախյան ազատամարտի ընթացքում քաղաքը ադրբեջանցիների կողմից օգտագործվել է որպես ռազմական հենակետ։ 1991-1992 թթ. Շուշիից ինտենսիվ գնդակոծման է ենթարկվել Ստեփանակերտը և այլ հայկական բնակավայրեր, որին զոհ են գնացել հարյուրավոր մարդիկ[5]։ 1992 թ. մայիսի 9-ին ազատագրվել է Արցախի բանակի կողմից։

Ներկա դրությամբ Շուշիում բնակվում է 4.100 հայ, որոնց մի զգալի մասը փախստականներ են Սումգայիթ և Բաքու քաղաքներից[6]։ Քաղաքը պատերազմից զգալիորեն վնասվել է։ 2007 թ. հունիսի 11-ին ստեղծվել է քաղաքի նոր հատակագիծը։ Նախատեսվում է Շուշին մինչև 2020 թ. վերականգնել որպես Արցախի մշակութային կենտրոն[7]։

Բնակչությունը[խմբագրել]

18-րդ դարից սկսած մինչև 1920 թ․ Շուշիի բնակչությունը կազմում էին հիմնականում հայեր և շիա դավանության մահմեդականներ։ Այստեղ բնակություն են հաստատել Ագուլիսից, Նախիջևանից, Շահկերտից, Մեղրիից, Շոշ գյուղից և Արցախի այլ բնակավայրերից եկած հայեր, մեծամասամբ արհեստավորներ ու առևտրականներ։ Հայերն ապրել են քաղաքի վերին մասում, նրանց թաղերն ու եկեղեցիները կոչվում էին իրենց նախկին բնակավայրերի անուններով։ Տարբեր տեղերից վերաբնակեցված և առանձին թաղերով հաստատված հայերը կառավարվում էին առանձին թաղապետներով (քյանդխուդաներով)։

1821 թ. Շուշին ուներ 500 տուն հայ բնակիչ։Մեսրոբ Թաղիադյան,ճանապարհորդություն ի Հայս

Ժողովրդագրական աճ[խմբագրել]

Աղբյուր. Անգլերեն Վիքիպեդիայի Շուշի հոդվածը
Ծանոթ. Բնակչությունն ըստ հազարների

Տնտեսություն[խմբագրել]

Նախախորհրդային շրջան[խմբագրել]

18-19-րդ դարերում Շուշին առևտրական և արհեստագործական քաղաք էր։ Քաղաքի ամսական առևտրային շրջանառությունը կազմում էր 70-80 հազար ռուբլի[8]։

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Շուշին աչքի էր ընկնում արհեստների մեծ բազմազանությամբ։ Շուշիի մետաքսաթելը, բազմապիսի գործվածքները, արծաթյա, ոսկյա և փայտե եզակի իրերը, մեծարժեք գորգերն ու զանազան կենցաղային առարկաները շրջում էին աշխարհի շատ շուկաներում՝ Արևմտյան Եվրոպայում, Ռուսաստանում, Արևելքի երկրներում և ուրիշ վայրերում։ Շուշին (գավառի հետ միասին) արտադրում էր Անդրկովկասի մետաքսաթելի մեկ վեցերորդ մասը։

Քաղաքի համար եկամտի կարևոր աղբյուր էր մետաքսի թելի և գործվածքեղենի առևտուրը Եվրոպայի, Ռուսաստանի և Արևելքի երկրների հետ։ Այն ժամանակվա պաշտոնական տվյալների համաձայն, Շուշի գավառում 1848 թ․ արտադրվել է 5 հազար փութ մետաքսաթել։ Շուշի քաղաքում գործել է շերամապահական կայան։ Այլ արդունաբերական ձեռնարկություններն էին երեք մասնավոր տպարանները և 30 կիլովատ հզորությամբ Ղարաբաղի միակ էլեկտրակայանը[8]։

Քաղաքը ոչ միայն արտահանում էր, այլև ներմուծում։ Շուշին Թավրիզից ստանում էր բամբակյա և մետաքսյա գործվածքեղեն, մահուդ, թավիշ, Բուխարայից և Բաղդադից՝ գառան մորթի (կարակուլ), Նիժնի Նովգորոդից ստանում էր ապակյա և հախճապակյա ամանեղեն, շաքար, մոմ, գյուղատնտեսական գործիքներ։ Շուշին տարբեր տեսակի ապրանքներ էր ներմուծում Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Հնդկաստանից և Հոնկոնգից։ Այս ամենը վաճառքի էր հանվում «Թոփխանի բազար» կոչվող հայտնի շուկայում և քաղաքի ճոխ խանութներում։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Քաղաքաշինություն[խմբագրել]

Շուշին հնագույն ժամանակներից հանդիսացել է հայկական բնակավայր։ Թուրքական ավազակախմբերի տիրապետության շրջանում՝ 1756-1806թթ., Շուշին ազգային ինքնատիպության դրոշմ չունեցող, փայտե ու հողե պատերով, անկանոն կառուցվածապատված գորշ բնակավայր էր։

19-րդ դարում կազմվել և իրականացվել է Շուշիի կառուցապատման 3 գլխավոր հատակագիծ, որոնք պահպանվում են Կենտրոնական պետական ռազմապատմական արխիվում, իսկ 4-րդ հատակագիծը 1912-ին կազմվել է քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ Ղոնդախսազյանի կողմից։ Առաջին հատակագիծը կազմելիս ռուս զինվորական ինժեներները հիմնականում ուշադրություն են դարձրել քաղաքի ռազմապաշտպանական կարողության ամրապնդման հարցերին։ Երկրորդ հատակագիծը կազմվել է 1837-ին, ուր պաշտպանական շինություններից զատ նախատեսվում էր նաև քաղաքաշինական հարցեր։ 1855-ին քաղաքի աննախադեպ աճի թելադրանքով կազմվեց նոր հատակագիծ[9]։

Մեսրոպ Թաղիադյանը իր «Ճանապարհորդութիւն ի հայս» աշխատության մեջ, նկարագրելով 1820-ական թվականներին Շուշիում ծավալված լայնաթափ շինարարությունը, գրում է.

Aquote1.png Ունէին եկեղեցիս երիս, զԱգուլեցւոց, զՂարաբաղցւոց, այլ քարակերտ ու զմեծ եկեղեցիս ի նորոյ շինեցին յայնժամ երկոքին եղբայրքն Թառումեանք՝ Զոհրաբ և Մարկոս[10]: Aquote2.png


1852 թ․ Շուշին ուներ 11 փողոց, 6 հրապարակ, 4 քարաշեն և 2 փայտաշեն կամուրջ, 5 իջևանատուն-հյուրանոց (քարվանսարա), 7 պանդոկ, 4 կաշեգործարան, 3 աղյուսագործարան, 3 ներկատուն, ոչ մեծ մետաքասագործական ֆաբրիկա, 3 տպարան, էլեկտրակայան, 376 խանութ, հիվանդանոց, 1856 երկհարկ և եռահարկ բնակելի տուն[8]։

Քաղաքի երկու դարպասները՝ Երևանյան և Եղիսաբեթպոլիսյան, 19-րդ դարի վերջում դեռևս կանգուն էին։ Թոփխանա հրապարակը գտնվում էր հայկական մասի կենտրոնում։ Թոփխանայում խաչաձևվում էին քաղաքի առևտրա-տնտեսական և հասարակական հարաբերությունները։

Շուշիի հին թաղամասերն էին՝ Ղումլուղի կամ Մելիքենց, Քամու ճեղացի, Խանձկենց, Կազարմեն, Վերին, Փոշտեն, Վանքեն, Աղբրին, Ներքին (Ներքին կամ Աղբրին թաղը նույնն է համարվում), Աղաբեկենց, Ագուլյաց, Ղազանչեցոց, Մեղրեցոց, Կյավուր ղալա, Հին հանգստարանի, Դաբաղներեն ձորի, Բաղունց հորերի, Տյուզեն։ Թուրքական մասում աչքի էին ընկնում գլխավոր մզկիթը, Մեհտի խանի բնակարանը, բաղնիքը (հայերն այնտեղ չէին հաճախում կեղտոտ լինելու պատճառով) և մի քանի թուրք հարուստների տներ։

Կրթություն[խմբագրել]

Առաջին կանոնավոր դպրոցը 1827 թ. հիմնադրել են 1823 թ. Շուշիում հաստատված Բազելի (Շվեյցարիա) «Ավետարանական քարոզչության ընկերության» ներկայացուցիչները։ Այստեղ սովորողների թիվը շուտով հասել է 130-ի։ Դասավանանդում էին հայոց, պարսից, ռուսաց և այլ լեզուներ։ Դպրոցը դրական ազդեցություն ունեցավ Շուշիում կրթական-դաստիարակչական գործի կազմակերպման վրա։

1838 թ. հունիսի 22-ին Արցախի թեմի առաջնորդ՝ Բաղդասար մետրոպոլիտը Շուշիում բացել է Ղարաբաղի հայոց թեմական հոգևոր դպրոցը։ Դպրոցի եկամուտի հիմնական աղբյուրը յուրաքանչյուր ծխականից գանձվող հատուկ տուրքն (20 կոպեկ) էր։ Թեմական դպրոցում դասավանդել են ապագա նշանավոր հայ գրողներ ու գրականագետներ՝ Հրաչյա Աճառյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Մ. Պլուզյանը, գրողներ Պերճ Պռոշյանը, Ղազարոս Աղայանը, Վրթանես Փափազյանը։

1881 թ. Շուշիում բացվել է ցարական պետական դպրոց՝ Շուշիի ռեալական ուսումնարանը, որտեղ դասավանդումը ռուսերեն լեզվով էր։ Ռեալական դպրոցի սովորողների մեծ մասը հայեր էին։ 1901-1908 թթ. մեծահարուստ Առաքելյանների միջոցներով կառուցվել է ռեալական դպրոցի եռահարկ շենքը, որն կանգուն է առայսօր։

Շուշիում գործել է նաև Մարիամյան օրիորդաց վարժարանը (1864-ից), Քաղաքային տղացոց դպրոցը (հիմնադրվել է 1875 թ., ուներ 300-350 սովորող, ուսման տևողությունը՝ 7 տարի), երեք պետական դպրոց, մոտ 200 աշակերտներով, որոնց մեծ մասը հայեր էին։ 19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում գործում էին մասնավոր և երկսեռ ծխական դպրոցներ թաղական եկեղեցիներին առընթեր։

Շուշիում էր գտնվում 1900-ական թթ. Ղարաբաղի միակ մանկատունը, որի 100 սաներից 70-ը արևմտահայ էին։ Գործում էր 2 մանկապարտեզ, նաև կարուձևի 2 դպրոց[11]։

Շուշիի դպրոցներ[խմբագրել]

Շուշիի դպրոցները մինչև ԽՍՀՄ կազմավորումը[խմբագրել]

Հայտնի շուշեցիներ[խմբագրել]

Գիտնականներ[խմբագրել]

Գրականության և արվեստի գործիչներ[խմբագրել]

Հասարակական գործիչներ[խմբագրել]

Զինվորական գործիչներ[խմբագրել]

Արմատներով Շուշիից[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 2005 թվականի ԼՂՀ մարդահաշիվ
  2. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 55։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  3. Conciliation Resources. Nagorny Karabakh: Chronology
  4. Massacres of Armenians in Shushi
  5. 'Jerusalem of Karabakh' at the heart of Armenia-Azerbaijan conflict
  6. Institute of War & Peace Reporting. Karabakh: A Tale of Two Cities
  7. Shoushi Revival Fund. Arts Revival: Plan to rebuild Shushi by returning to its roots as a center of culture
  8. 8,0 8,1 8,2 Գրիգորի Ա․ Հովհաննիսյան, «Սովետական իշխանության հաստատումը Լեռնային Ղարաբաղում»։ «Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն», Երևան 1971, էջ 14-17։
  9. Շահեն Մկրտչյան. «Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները», Երևան, 1985, էջ 217, 220, 221:
  10. Մեսրոպ Թաղիադյան. «Ճանապարհորդութիւն ի հայս», 1848, էջ 226:
  11. Շուշի վերածնդունդ հիմնադրամ, Շուշիի մասին. կրթօջախներ