Շուշի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Շուշի
Զինանշան
Զինանշան
Ghazanchetsots Cathedral 01.jpg
Շուշիի Ղազանչեցոց մայր տաճարը
39°45′00″ հս. լ. 46°45′00″ ավ. ե. / 39.75° հս. լ. 46.75° աե. ե.
Երկիր ԼՂՀ
Այլ անվանումներ Փանախաբադ
Բարձր. ծովի մակ-ից 1368 մ
Բնակչություն 4.100[1] մարդ (2009)
Ազգային կազմ Հայեր
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն շուշեցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +374 47 (7)
##Շուշի (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
Red pog.png
Մայիսի 6-ին առաջինը բերդաքաղաք մտած հայկական Տ-72 տանկը, այժմ Շուշիի ազատագրման հուշարձանն է հանդիսանում։

Շուշի, բերդաքաղաք Արցախում, համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Համարվում է Լեռնային Ղարաբաղի նախկին մայրաքաղաքը և մինչև 20-րդ դարի սկիզբը կարևոր դեր է խաղացել ինչպես Արցախի, այնպես էլ ողջ Անդրկովկասի մշակութային և տնտեսական կյանքում։ Ավերվել է և հայաթափվել է 1920-ին, ազատագրվել է 1992 թվական մայիսի 9-ին։ Ներկայում Շուշին հայտարարված է պատմաճարտարապետական արգելոց և վերականգնվում է։

Բովանդակություն

Աշխարհագրություն [խմբագրել]

Շուշին ընկած է Իրանը Անդրկովկասին, Հայաստանի երկու կարևոր երկրամասերը՝ Զանգեզուրն ու Արցախը միացնող ճանապարհների հանգուցակետում: Շուշին գտնվում է Ստեփանակերտից ընդամենը 10 կմ հարավ, A 317 մայրուղու վրա, որը Ստեփանակերտը կապում է Գորիս քաղաքի հետ։ Քաղաքը հիմնված է շրջապատի վրա իշխող դիրք ունեցող ժայռահարթի վրա, ծովի մակարդակից 1500 մ բարձրությամբ։ Բերդաքաղաքը ունի կարևոր ռազմական նշանակություն։ Շուշիում իրականացված հնագիտական պեղումները վկայում են, որ այն բնակեցված է եղել մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում: 1823 թ. Ռուսաստանի կազմում, եղել է Ղարաբաղի երկրամասի վարչական կենտրոնը: 1840թ. Շուշին դարձել է Շուշիի գավառի վարչական կենտրոնը, 1868թ. նույն կարգավիճակով մտել է Եղիսաբեթպոլիսյան նահանգի կազմի մեջ: 19 րդ դարի երկրորդ կեսին և 20 րդ դարի սկիզբին Շուշին նույնանուն գավառի վարչական կենտրոնն էր, որը պատկանում էր Եղիսաբեթպոլիս նահանգին, ուներ քաղաքային դումա, քաղաքագլուխ, գավառապետ, ոստիկանատուն, հաշտարար դատարան, փոխադարձ վարկի դրամատուն, գանձարան, փոստ-հեռագրատուն, զորանոց և այլ հիմնարկներ:

Կլիմա [խմբագրել]

Կլիման չափավոր, առողջարանային է։ Հունվարին միջին ջերմաստիճանը +2,9 է, ապրիլին՝ +7,4, հուլիսին՝ +18,9, նոյեմբերին՝ +4,7 °C։ Նվազագույն գրանցված ջերմաստիճանը եղել է -19,5 °C։ Տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 640 մմ։

Պատմություն [խմբագրել]

Շուշին եղել է բնական անմատչելի ամրոց Արցախ նահանգի Վարանդա գավառում։ Քաղաքի մոտ կան հնադարյան գերեզամանատեղիներ, պեղվել են 9-12-րդ դարերի հայկական խաչքարեր և խեցեղեն։ 18-րդ դարի կեսին Վարանդայի իշխան Մելիք-Շահնազար Բ-ն, դավաճանելով Արցախի մելիքությունների միությանը, այն հանձնել է Ջևանշեր քոչվոր ցեղի առաջնորդ Փանահ Ալի խանին, որը հաստատվելով այստեղ հիմնել է բերդավան։ Արցախի մելիքները երկար ժամանակ արյունահեղ մարտեր են մղել զավթիչ խանի դեմ մինչև Ռուսական տիրապետության շրջանը։ Ռուս-պարսկական պատերազմների շրջանում Շուշին պաշարվել է պարսկական բանակի կողմից, սակայն հերոսական դիմադրություն է ցույց տվել։

1828-ից հետո Շուշին ապրել է ծաղկման շրջան, դառնալով կարևոր մշակութային և արհեստագործական կենտրոն։ Առևտրական կապեր է ունեցել Պարսկաստանի, Ռուսաստանի և եվրոպական երկրների հետ։ 19-րդ դարի վերջին 60.000 բնակչությամբ Թիֆլիսից հետո Անդրկովկասի երկրորդ քաղաքն էր ։ Մեծամասնություն կազմող հայերից բացի բնակվում էին նաև կովկասյան թաթարներ (ադրբեջանցիներ) և ռուսներ։ 1918-1920 թթ. Ղարաբաղի Ժողովրդական Կառավարության նստավայրն էր։ 1920-ի մարտի 22-ի գիշերը թուրք զորավար Նուրի Փաշայի և Խոսրով Սուլթանովի գլխավորությամբ ադրբեջանական բանակը ավերել են քաղաքի հայկական մասը[2], այդ թվում շուրջ 7.000 շինություն, և կոտորել հայ բնակչությանը[3]։ 1923 թ. նոր մայրաքաղաք է հայտարարվել Ստեփանակերտը, իսկ Շուշին այլևս չի վերականգնվել։ Խորհրդային շրջանում այն գրեթե բացառապես ադրբեջանցիներով բնակեցված մի քաղաք էր ԼՂԻՄ-ում։

Լեոն իր «Գավառական հերոսներ» պատմվածքում գրել է. «...Այդտեղ հայերը քաղաքի մեծ մասն են գրավում, թուրքերը` փոքր մասը: Երկու ազգերը ապրում են զատ-զատ, բոլորովին առանձնացած միմյանցից: Թուրքը հայի մասին շատ և շատ բան գիտե, որովհետև թուրք է, ոչ ոքից վախ չունի, գալիս է արձակ-համարձակ հայի թաղն է շրջում: Իսկ հայը թուրքի մասին, ասին ոչինչ չգիտե, որովհետև վախում է թուրքից և թուրքի թաղից, վախում է այդ թաղի ծուռումուռ փողոցներից և այդ փողոցներում թավալվող «թուրքի լակոտներից», որոնց անունով հայ մայրերը վախեցնում են իրանց երեխաներին: Թուրքերի ահագին թաղը հայերի համար անծանոթ երկիր է: Ես էլ, իբր հայ, թուրքերին չեմ ճանաչում և հայերի մասին եմ խոսում»:

Արցախյան ազատամարտի ընթացքում քաղաքը ադրբեջանցիների կողմից օգտագործվել է որպես ռազմական հենակետ։ 1991-1992 թթ. Շուշիից ինտենսիվ գնդակոծման է ենթարկվել Ստեփանակերտը և այլ հայկական բնակավայրեր, որին զոհ են գնացել հարյուրավոր մարդիկ[4]։ 1992 թ. մայիսի 9-ին ազատագրվել է Արցախի բանակի կողմից։

Ներկա դրությամբ Շուշիում բնակվում է 4.100 հայ, որոնց մի զգալի մասը փախստականներ են Սումգայիթ և Բաքու քաղաքներից[5]։ Քաղաքը պատերազմից զգալիորեն վնասվել է։ 2007 թ. հունիսի 11-ին ստեղծվել է քաղաքի նոր հատակագիծը։ Նախատեսվում է Շուշին մինչև 2020 թ. վերականգնել որպես Արցախի մշակութային կենտրոն[6]։

Ժողովրդագրական աճ [խմբագրել]

Աղբյուր. Անգլերեն Վիքիպեդիայի Շուշի հոդվածը
Ծանոթ. Բնակչությունը ըստ հազարների

Կրթություն [խմբագրել]

Շուշիի դպրոցներ [խմբագրել]

Շուշիի դպրոցները մինչև ԽՍՀՄ կազմավորումը [խմբագրել]

Հայտնի շուշեցիներ [խմբագրել]

Տես նաև [խմբագրել]

Արտաքին հղումներ [խմբագրել]

Ծանոթագրություններ [խմբագրել]