Հովհաննես Քաջազնունի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
'Հովհաննես Քաջազնունի
Hovhannes Katchaznouni.JPG
Ծնվել է փետրվարի 1 1868
Ծննդավայր Ախալցխա (Ջավախք)
Մահացել է 1938

Հովհաննես Քաջազնունի (Իգիթխանյան) (1868 - 1938թթ) դաշնակցական քաղաքական գործիչ, Անդրկովկասյան սեյմի անդամ, Հայաստանի առաջին հանրապետության առաջին վարչապետ։ Եղել է նաև ճարտարապետ, ով մեծ հետք է թողել Բաքվի ճարտարապետության վրա։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Կրթություն[խմբագրել]

Հովհաննես Մաթևոսի Քաջազնունին (Տեր-Հովհաննիսյան) ծնվել է 1868թ-ի փետրվարի 1-ին Հայաստանի Գուգարք շրջանի Ախալցխա քաղաքում (ներկայումս՝ Վրաստանի Ջավախեթի շրջանում)։ Նա Քաջազնունի ազգանունը ստացել է իր պապի Իգիթխանյան ազգանունը թարգմանելու արդյունքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է 1877-1886թթ Թիֆլիսում` նախ մասնավոր դպրոցում, այնուհետև` ռեալական դպրոցում։
1887թ-ին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքացիական ինժեներների ինստիտուտը, որն 1893թ-ին ավարտելով՝ ստանում է ճարտարապետի դիպլոմ։ Ուսանողական տարիներին ինստիտուտի 25 ամյակի առթիվ տպագրվել է ուսանողների լավագույն նախագծերը, որտեղ Քաջազնունին ներկայացված էր հայկական եկեղեցիների իր նախագծով։

Մասնագիտական աշխատանք[խմբագրել]

1893-1895թթ աշխատել է Բաքվում` որպես ինժեներ-Ճարտարապետ։
1895-1897թթ աշխատել է Բաթումում` որպես ճարտարապետ։
1897-1899թթ Թբիլիսիի մունիցիպալ կառավարությունում աշխատել է որպես շրջանային ճարտարապետ։
1899-1906թթ Բաքվի նավթ արդյունահանողների կոնգրեսի խորհրդում աշխատել է որպես ավագ ճարտարապետ։ Նա ակտիվ համագործակցել է տեղական նավթ արդյունահանողների՝ Բալախանի, Բիբի-Եյբաթի, Սաբունչու հետ։ Նա Բաքվում նախագծել է հոսպիտալ և բնակելի շենքեր։

Սուրբ Թադևոս-Բարդուղիմեոս մայր տաճարի շինարարություն[խմբագրել]

Budagovsky armenian temple in Baku2.jpg

Մեծահարուստ Բուդաղյանի կտակած միջոցներով Բաքվի կենտրոնում հայկական եկեղեցի կառուցելու համար 1898թ-ին Պետերբուրգի ճարտարապետերի կայսերական ընկերությունը հայտարարում է մրցույթ։ 1907թ-ի փետրվարի 28-ին մրցույթին ներկայացվեցին հինգ նախագծեր որոնցից մեկն էլ Հովհաննես Քաջազնունու նախագիծն էր։ Հունիսի 4-ին ստացվեց ժյուրիի պատասխանը, որը չգոհացրեց Բուդաղյանի կտակակատարներին, որոնք էլ հունիսի 7-ին հաղթող ճանաչեցին Քաջազնունու նախագիծը։ Օգոստոսի 2-ին նա սկսեց եկեղեցու շինարարական աշխատանքները։ Շինարարությանը հետևում էր շինհրապարակում կառուցված փայտե տնակից։ Քաղաքական կյանքի իրադարձությունները նրան ստիպեցին որոշ ժամանակով լքել Բաքուն։ Իր բացակայության ընթացքում շինարարությանը հետևում և ավարտին է հասցնում ճարտարապետ Բայևը։ Բաքվի Սբ. Թադևոս-Բարդուղիմեոս մայր տաճարը 1930-ական թթ-ի սկզբին քանդեցին և տեղը կառուցեցին կոնսերվատորիայի շենքը։ Եկեղեցին աչքի էր ընկնում կոթողայնությամբ։ Ականատեսները վկայում են, որ դա Բաքվի ամենագեղեցիկ շենքն էր, հիացնում էր ներքին ու արտաքին շքեղությամբ՝ վարպետորեն նկարված ճարտարապետական դրվագներով։ Քաջազնունու եկեղեցու ճարտարապետությունը կարելի է դիտել որպես հայ ազգային ոճի նոր, յուրովի մեկնաբանում, և եթե կարելի է այդպես բնութագրել՝ «Նոր հայկական գոթիկա»։ Եկեղեցու հիմքում պահպանելով կենտրոնագմբեթ, հավասարակողմ խաչի հայեցակարգը, գլխավոր ծավալի չորս անկյունները ձևավորել է չորս պարագծով կորագիծ խորաններով, որով խախտել է հայկական եկեղեցաշինության հատակագծային հիմնական առանձնահատկությունը՝ կենտրոնագմբեթ համակարգի քառաթև պարզ և բնորոշ ծավալը։ Դրա հետ մեկտեղ՝ հետաքրքիր է լուծված զանգակատան տեղն ու դիրքը՝ ընդհանուր համայնապատկերում։ Այն եռաթռիչք կամարաշարով առաջ է բերված արևմտյան ճակատից։ ‎

Հասարակական և քաղաքական աշխատանք[խմբագրել]

1905-1906թթ կովկասյան թաթարների (1930-ական թթ-ից ադրբեջանցի) կողմից հայերի ջարդերի ընթացքում բռնությունները դադարեցնելու համար դարձել է Խաղաղության հաստատման հանձնաժողովի անդամ։
1906թ-ից սկսած նա թողնում է իր մասնագիտական աշխատանքն ու սկսում է ակտիվորեն զբաղվել հասարակական և քաղաքական գործունեությամբ։

Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներ[խմբագրել]

1918թփետրվարից Անդրկովկասյան սեյմի անդամ։
1918թհուլիսի 30-ից եղել է Հայաստանի առաջին հանրապետության վարչապետ։ Քաջազնունու վարչապետությունը տևել է մինչև 1919թօգոստոսը։ Փետրվարյան ապստամբության ջախջախումից և խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո 1921թ. Քաջազնունին հաստատվեց Ռումինիայում՝ Բուխարեստում։

Վերադարձ և վախճան[խմբագրել]

Վերադարձել է 1924թ-ին, դասավանդել է Երևանի պետական համալսարանում։ 1937թ-ին ձերբակալվել, 1938թ-ին դաժանորեն սպանվել է ՆԺԿ բանտում։

Քաջազնունու կառավարություն[խմբագրել]

Քաջազնունին ցանկանում էր ստեղծել միջկուսակցական կառավարություն, այնուհանդերձ այն կազմվեց հիմնականում դաշնակցականներից.
Ալեքսանդր Խատիսյան - արտաքին գործերի նախարար /ՀՅԴ/
Արամ Մանուկյան (ՀՅԴ) - ներքին գործերի նախարար /ՀՅԴ/
Խաչատուր Կարճիկյան - ելմտական նախարար /ՀՅԴ/
Հովհաննես Հախվերդյան - զինվորական նախարար /անկուսակցական/
Գ. Տեր-Պետրոսյան - արդարադատության նախարար /անկուսակցական/
Քաջազնունին միաժամանակ ներկայացրեց նաև կառավարության գործունեության ուղղությունները.
Մի անգամ նա փաստել է. «Բացառիկ ծանր պայմանների մեջ է գործի անցել իմ կազմած կառավարությունը... Կառավարությունը չունի ոչ մի հենարան անցյալում, նա չի հաջորդում նախկին կառավարությանը՝ շարունակելու արդեն ընթացքի դրած պետական աշխատանքը»։ Հստակորեն ուղենշելով գործունեության ոլորտները՝ կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ իր առաջադրած ծրագրի իրագործմանը։

Այլ գործունեություններ[խմբագրել]

Հովհաննես Քաջազնունու նախագծած և կառուցած շենքը, Գյումրի

Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Քաջազնունու գրական ժառանգությունը։ Հոգեպես մեծ կապվածություն ունենալով ժամանակի գրական կյանքի և գործիչների հետ, հետագայում նրանց մասին հուշեր է գրել։ Հատկանշական են Հովհաննես Թումանյանի մասին նրա հուշերը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Edmond Tigranyan «Activity of Armenian architects in South Caucasus» - ISBN 99930-0-001-2
  • The Republic of Armenia։ The first year, 1918-1919 By Richard G. Hovannisian; ISBN 0520018052
  • Энциклопедия «Армянский вопрос», Ереван 1991, ISBN 5-89700-005-0

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]