Համազասպ Օհանջանյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Համո Օհանջանյան
Համո Օհանջանյան
Դրոշ
Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ
Մայիսի 5, 1920 - Նոյեմբերի 23, 1920
Նախորդող Ալեքսանդր Խատիսյան
Հաջորդող Սիմոն Վրացյան
Դրոշ
Հայաստանի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարար
Մայիսի 5, 1920 - Նոյեմբերի 23, 1920
Նախորդող Ալեքսանդր Խատիսյան
Հաջորդող Սիմոն Վրացյան
 
Ծննդյան օր 1873 ? 1874
Ծննդավայր Ախալքալաք Ռուսաստանի կայսրություն
Վախճանի օր Հուլիսի 31, 1947 [1]
Վախճանի վայր Կահիրե Եգիպտոս
Ամուսին 1-ին կին՝ Օլգա Վավիլևա, 2-րդ կին՝ Ռուբինա Արեշյան

Համազասպ (Համո) Օհանջանյանը (1873 ? 1874, Ախալքալաք - 1947, Կահիրե) հայ քաղաքական, պետական գործիչ։ Վաղ տարիքում անդամագրվել է ՀՅ Դաշնակցությանը։ 1920 թ. եղել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ, նրա կառավարությունն է ստորագրել Սևրի դաշնագիրը։

Երիտասարդ տարիները[խմբագրել]

Համո Օհանջանյանը ծնվել է Ախալքալաքում։ Ծննդյան օրվա մասին կա երեք վարկած՝ 1873 [2], կամ 1874 թվականի փետրվարի 1[3], կամ փետրվարի 10 [4]:

Համո Օհանջանյանը սովորել է Ախալքալաքի դպրոցում, իսկ այնուհետև ավարտել է Թիֆլիսի ռուսական վարժարանը։ Ապա մեկնել է Մոսկվա՝ համալսարանում բժշկական կրթոււթյուն ստանալու։ Այդ շրջանում էլ կապեր է հաստատում հեղափոխականների հետ, իսկ ուսանողական ընդվզումներին մասնակցության պատճառով դուրս է մնում համալսարանից և Մոսկվայից հեռանում է Թիֆլիս։

1899 թ. մեկնում է Շվեյցարիա՝ Լոզանում բժշկական մասնագիտացման համար։ 1902-ին ավարտելով ուսումը՝ վերադառնում է Թիֆլիս։

Քաղաքական ու հասարակական գործունեություն[խմբագրել]

1903 թ. հանդես է գալիս ժողովրդական շարժման ձևավորողներից, որն ուղղված էր ցարական իշխանության հունիսի 12-ի օրենքի դեմ, որով հայ եկեղեցական գույքը պետականացվում էր՝ բռնագրավվում։ Օհանջանյանը մասնակցում է ՀՅԴ 3-րդ և 4-րդ ընդհանուր ժողովներին, դառնում Արևելյան բյուրոյի անդամ։ Կուսակցության ներսում հանդիսացել է հապող օղակ տարբեր հոսանքների միջև [1]։ Կուսակցական գործունեություն է իրականացնում 1905-1907թթ. ռուսական առաջին հեղափոխության ժամանակ։

1908 թ. մոտ 160 դաշնակցականների[1] հետ ձերբակալվում է ցարական իշխանության կողմից, տարվում Մետեխի բանտ, ապա նաև Խարկով, որտեղ խիստ վատթարանում է նրա առողջությունը, ինչից հետո Օհանջանյանին ուղարկում են Սիբիր՝ ապրելու որպես աքսորյալ ու բարելավելու առողջական վիճակը[5]։ Այնտեղ է իր հետևից մեկնում նաև Ռուբինա Արեշյանը՝ գեներալ Միքայել Արեշյանի քույրը, ով մեծ սիրով էր լցված Օհանջանյանի նկատմամբ, ու Սիբիրում նրանք ամուսնանում են։ Ռուբինա Արեշյանը Օսմանյան սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի դեմ 1905 թվականին իրականացված մահափորձի կազմակերպիչներից էր [1]։

Բանտարկությունից ազատվում է 1915-ին Գևորգ Ե կաթողիկոսի և փոխարքա Իլլարիոն Վորոնցով-Դաշկովի միջնորդությամբ[5], վերադառնում Թիֆլիս, որպես բժիշկ՝ օժանդակում հայ կամավորական գնդերին ռազմաճակատում։ Երևանում օգնում է փախստականներին որպես բժիշկ։ Այնուհետև բժիշկների խմբով մեկնում է Վան՝ դեղորայք ու օգնություն հասցնելով տեղացիներին [1]:

Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո մեկնում է Պետրոգրադ, իսկ այնուհետև Ռոստով՝ դիմելու տեղի հայերին՝ օգնելու պատերազմից տուժող ու ցեղասպանությանը զոհ գնացող հայ ժողովրդին։

Առաջին Հանրապետություն, Օհանջանյանի կառավարությունը[խմբագրել]

Hamo Ohanjanyan.jpg

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը զորքերը լքում են կովկասյան ճակատը։ Հայ ազգային խորհուրդը Գերմանիա է ուղարկում պատվիրակություն՝ Օհանջանյանի գլխավորությամբ, սակայն բանագնացները չեն կարողանում լուծել դրված խնդիրը։ 1918 թ. մայիսին Օհանջանյանը գործուն մասնակցություն է ունենում Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում։ Նույն ճակատամարտում զոհվում է իր ավագ որդին։

Մայիսի 28-ին Հայաստանը հռչակվում է անկախ։

1918 թ. մայիսին Փարիզի վեհաժողովին մասնակցելու համար հայկական պատվիրակության կազմում է նաև Օհանջանյանը, ով Եվրոպայում մնում է մինչև 1920 թ.։ 1919 թ. ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովում Օհանջանյանն ընտրվում է բյուրոյի անդամ։

1920 թվականի սկզբին Օհանջանյանը վերադառնում է Հայաստան ու ստանձնում Ալեքսանդր Խատիսյանի կառավարության կազմում ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը։

Վարչապետի պաշտոնի ստանձնումը[խմբագրել]

Ա.Խատիսյանի հրաժարականից հետո 1920 թ. մայիսի 5-ին նա դարձավ վարչապետ։ Ժողովրդին արվեց հայտարարություն.

Aquote1.png Տաճիկ փաշաները մի կողմից, բոլշևիզմի կարմիր պատմուճանը հագած ադրբեջանյան խաները մյուս կողմից նորից սպառնում են Հայաստանի անկախությանն ու ազատությանը Aquote2.png

Կառավարության ոչ ամբողջական կազմը հետևյալն էր.

ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ ԱՆՈՒՆ ՊԱՇՏՈՆ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՐ
045 hamo ohanjanyan.jpg Համո Օհանջանյան ՀՀ Վարչապետ, ՀՀ Արտաքին Գործերի նախարար ՀՅԴ
Ruben Ter-Minasyan.jpg Ռուբեն Տեր-Մինասյան ՀՀ Ռազմական նախարար ՀՅԴ
125 artashes enfiajyan.jpg Արտաշես Էնֆիաջյան ՀՀ Ֆինանսների նախարար Հայ ժողովրդական կուսակցություն
121 gevorg ghazaryan.jpg Գևորգ Ղազարյան ՀՀ Կրթության նախարար
Sargis-Araratyan.jpg Սարգիս Արարատյան ՀՀ Հանրային Խնամատարության նախարար ՀՅԴ
123 arshak jamalyan.jpg Արշակ Ջամալյան ՀՀ Կապի նախարար ՀՅԴ
Simon Vratsian.jpg Սիմոն Վրացյան ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարար ՀՅԴ
013 sahak torosyan.jpg Սահակ Թորոսյան ՀՀ Մատակարարման նախարար ՀՅԴ

Օգոստոսին Սահակ Թորոսյանի փոխարեն Մատակարարման նախարար է նշանակվում Սարգիս Արարատյանը։

Նախ փորձելով անարյուն, ապա զինված ուժերով՝ երկու շաբաթում վերջ տրվեց երկրում ապստամբական շարժմանը։ Բոլշևիկյան ապստամբությունը ճնշվեց։ Բաքվի սովետականացումից հետո բոլշևիկյան զորքերը գրավում են Արցախն ու Իջևանը։ Բոլշևիկներին գերի են ընկնում ու գերության մեջ սպանվում են ԱԺ պատգամավորներ Արշակ Շիրինյանն ու Վահան Խորենին, Ներքին գործերի նախարարի պաշտոնակատար Սարգիս Մանասյանը:

Պետական ծախսերը կառավարությունը հոգում էր թղթադրամներով. օրական տպագրվում էր 6-800 մլն ռուբլի։ Փոփոխություններ կատարվեցին հարկային քաղաքականության մեջ։ Հուլիսին կատարվեց 20 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք փոխառություն [1], որը արվելու էր տաս տարով։ Բաց էին թողնվելու 10, 25, 50 դոլարանոց պարտաթղթեր [6]։ Աշխատանք էր տարվում գյուղատնտեսության և պետական գույքի նախարարությունում։

Տնտեսական առաջարկներ հետևեցին հայ և այլազգի գործարարներից [1]: Փոփոխություններ կատարվեցին հարկային քաղաքականության բնագավառում [6]:

Կազմակերպվում էր լեռնաարդյունաբերությունը։

Կառավարությունը հուլիսին հաստատեց Հայաստանի պետական զինանշանի նախագիծը։ Զինանշանի հեղինակներն են եղել Ալեքսանդր Թամանյանը ու Հակոբ Կոջոյանը։

Ընդունվում է քաղաքացիության մասին օրենքը։

Մայիսին Լևոն Շանթի ղեկավարած պատվիրակությունը մեկնեց Մոսկվա՝ բանակցելու Չիչերինի հետ։ Հոկտեմբերին կազմվեց դաշնագրի նախագիծը, որով Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունն ու անձեռնմխելիությունը, Հայաստանին մնում էր Զանգեզուրը, իսկ Արցախն և Նախիջևանը մնում էին ինքնավար։ Բայց կառավարության դիվանագիտական ջանքերն ի դերև ելան։ Հոկտեմբերին կազմվեց դաշնագրի նախագիծը, որով Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունն ու անձեռնմխելիությունը. Հայաստանի մեջ է մտնում Զանգեզուրը, իսկ Ղարաբաղը և Նախիջևանը մնում են ինքնավար [6]:

Օգոստոսի 10-ին ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը, իսկ Հայաստանի ու Թուրքիայի սահմանի գծման մանդատը տրվում է ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին։

Թուրք-հայկական պատերազմ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրք-հայկական պատերազմ (1920)

1920 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Թուրքիայի բանակը Քյազիմ Քարաբեքիրի գլխավորությամբ հարձակվում է Հայաստանի վրա, գրսվելով Օլթին, Արթվինը, Կագզվանը, Իգդիրը։ Սարիղամիշը ու Կագզվանը գրավվեցին սեպտեմբերի 29-ին։ Հոկտեմբերի 30-ին գրավվում է Կարսը։

Հայ-թուրքական պատերազմի զինադադարի կնքումով՝ Օհանջանյանի կառավարությունը կորցրեց իր հեղինակությունը ժողովրդի աչքին։ Նոյեմբերի 23-ին Համո Օհանջանյանի կառավարությունը հրաժարական ներկայացրեց։

Aquote1.png Բացվում է նոր շրջան, քաղաքական ուժերի նոր սիտուացիա... իմ կառավարությունը ներկայացրեց իր հրաժարականը՝ նկատի ունենալով հանրապետության շահերը», - ասաց Համո Օհանջանյանը՝ դիմելով խորհրդարանին։ Նոյեմբերի 25-ին դադարեցին նրա լիազորությունները։ [7][8]: Aquote2.png

Հետխորհրդային շրջան[խմբագրել]

Հայաստանի սովետականացումից հետո բոլշևիկները հետախուզել են Օհանջանյանի փոքր բնակարանը, որը գտնվում էր ներկայիս Ամիրյան փողոցում։ Հայրենիքը փորձեց լքել, սակայն հայ-վրացական սահմանի վրա ձերբակալվեց։ Նա և շատերը փրկվեցին 1921 թ. փետրվարյան ապստամբության շնորհիվ։

Ապրիլին Օհանջանյանը հեռացավ Լեռնահայաստան, այնուհետև հունիսին՝ Պարսկաստան [1]։ Հաստատվեց Կահիրեում։ Համազասպ Օհանջանյանը նաև Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության 1928 թ. հիմնադիրներից է, առաջին նախագահը՝ մինչև մահը՝ 1947 թվականի հուլիսի 31-ին [9]: Նրա տապանաքարի վրա գրվել է «Ապրեցավ ինչպես քարոզեց [1]։

Ընտանիքը[խմբագրել]

1897 թվականին Օհանջանյանը հանդիպել է Օլգա Վավիլևային, ում հետո շուտով ամուսնանում են։ 1900 թվականին ծնվում է նրանց առաջնեկը, ով 1918 թվականին որպես կամավոր մեկնում է ռազմաճակատ, հասնում է Էրզրում, ապա զոհվում Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում [1]։ Ունենում երկու տղա և մեկ դուստր։ 1905-1907 թվականներին ՀՅԴ շարքերում ծանոդանում է Ռուբինա Արեշյանին, ով ապագայում դառնում է իր կինը։ Արեշյանը իր հետևից մեկնում է Օհանջանյանի աքսորավայր՝ Սիբիր, որտեղ նրանք ամուսնանում են [1]։ Եգիպտոս տեղափոխվելուց հետո իրենց մոտ ծնվում է որդի՝ Վիգենը [1]։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

ՀՀ ՎԱՐՉԱՊԵՏ
ՆԱԽՈՐԴՈՂ Համո Օհանջանյան ՀԱՋՈՐԴՈՂ
Ալեքսանդր Խատիսյան Մայիսի 5, 1920 - Նոյեմբերի 23, 1920 Սիմոն Վրացյան