Գավգամելայի ճակատամարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գավգամելայի ճակատամարտ
Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներ
Battle of Gaugamela.jpg
Գավգամելայի ճակատամարտ։ Պարսկական ռազմակառքերը մակեդոնական փաղանգի դեմ
Թվական 331 մ. թ. ա., հոկտեմբերի 1
Վայր Գավգամելա (ժամ. Իրաքի Էրբիլ քաղաքի մոտ)
Արդյունք Հին Մակեդոնիայի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Հին Մակեդոնիա,
Կորնթոսյան միություն
Աքեմենյան պետություն, Պարսկաստան
Հրամանատարներ
Ալեքսանդր Մակեդոնացի Արքայից արքա Դարեհ III
Կողմերի ուժեր
40 հազար հետևակազոր,
7 հազար հեծելազոր
100 հազար հեծելազոր, 400 հազար հետևակազոր (Հուստինոս)
45 հազար հեծելազոր և 200 հազար հետևակազոր (Կուրցիուս Ռուֆուս)
40000 հեծելազոր, 1,000,000 հետևակային, 200 մարտակառք և փղեր՝ 15 գլուխ (Արիանոս)
Կորուստներ
1200 զոհված 30 հազար զոհված (Արիանոս)
40 հազար զոհված (Կուրցիուս Ռուֆուս)
90 հազար զոհված (Դիոդորոս Սիկիլիացի)


Հակամարտող ուժերի դիրքավորումը
Մարտի վճռորոշ պահը. մակեդոնացիների սեպաձև գրոհը

Գավգամելայի ճակատամարտը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 331 թ. հոկտեմբերի 1-ին, Ալեքսանդր Մակեդոնացու ու Դարեհ III Աքեմենյանի զորքերի միջև, Գավգամելայի հարթավայրում (այժմ՝ քաղաք Էրբիլ, Իրաք, Տիգրիս գետի մերձակայքում)։ Այն համարվում է Ալեքսանդրի երրորդ ու վճռորոշ ճակատամարտը Պարսկաստանի տերությոն դեմ, որն ավարտվեց հունամակեդոնական զորքի կատարյալ հաղթանակով և ազդարարեց Աքեմեյան տիրակալության փլուզումը։

Գավգամելայի լայնատարած տեղանքըը (ի տարբերություն Իսոսի) Դարեհին հնարավորություն էր տալիս լիովին օգտագործելու իր քանակական առավելությունը։ Կուրցիուս Ռուֆուսը հաղորդում է, որ Ալեքսանդրն ուներ 40,000 հետևակազոր, 7,000 հեծելազոր։ Դարեհի բանակում ընդգրկված էին իր հսկայական տերության հպատակ ժողովուրդները՝ բակտրիացիք, սկյութներ, արախոզներ, հնդիկներ, հույն վարձկաններ, միդիացիք, պարթևներ, ալբանացիք, կապադոկիացիք, քրդեր։ Պարսկական ձախ թևում էին նաև Մեծ ու Փոքր Հայքի զորաջոկատները կուսակալներ Երվանդի ու Միհրվահիշտի գլխավորությամբ։

Պարսիկների զորքը հաշվում էր 200,000 հետևակազոր, 45,000 հեծելազոր, 200 ռազմակառք և 15 փիղ։ Դարեհը մեծ հույսեր էր կապում իր ռազմակառքերի հետ, որոնց անիվների վրա ամրացված էին երկար ու սուր սեպաձև դանակներ։ Ռազմակառքերի անկաշկանդ գրոհը ապահովելու համար Դարեհը հրամայեց հարթեցներ տեղանքն ու լցնել փոսերը։ Ճակատամարտի մատույցներին Դարեհը, զգուշանալով թշնամու գիշերային անսպասելի գրոհից, հրամայեց զորքին աչալուրջ լինել ու չքնել. դա, անկասկած, հոգնեցրեց մարդկանց։ Մինչդեռ Ալեքսանդրի զորքը լիարժեք հանգստացել էր։

Զորաշարվացքները սկսվեցին վաղ առավոտյան։ Այս ճակատամարտի առանձնահատկությունն ուժերի հարաբերակցության մեջ էր։ Երբ առճակատվող բանակները դեմ դիմաց շարվեցին, ստացվեց, որ պարսիկների ճակատի երկարությունը 4 կիլոմետր էր, մինչդեռ Ալեքսանդրինը՝ գրեթե դրա կեսը։ Այստեղից առաջանում էր պարսիկների կողմից շրջապատման սպառնալիքը։ Պարսկական զորքի առաջին գծում, ճակատի ողջ երկարությամբ, տեղադրված էր հեծելազորը, երկրորդ գծի կենտրոնում գտնվում էր Դարեհի անձնական ռազմակառքըը, պաշտպանված թիկնազորով, որի հետևում շարված էր հետևակը։ Ալեքսանդրը դիրքավորեց փաղանգը իր ճակատի կենտրոնում, իսկ ձախ ու աջ թևերում՝ իր ու Պարմենիոնի գնդերը։

Ալեքսանդրի համար ակնհայտ էր, որ թշնամական հեծելազորի ճակատը միտված էր գրոհի՝ ոչ թե պաշտպանողական գործողությունների համար։ Ալեքսանդրը պատրաստվում էր սադրանքի միջոցով մղել թշնամական հեծելազորին հապճեպ վերադասավորումների ու դրանով պատռել նրանց հոծ զծերը։ Երբ բանակները դիրքավորվեցին, Ալեքսանդրը սկսեց շարժել իր զորքը, բայց ոչ թե առաջ, ինչպես ակնկալում էին պարսիկները, այլ դեպի աջ։ Այդպիսով նա տեղաշարժեց ռազմադաշտը դեպի չհավասարեցված ու խորդուբորդ տեղանքը, ինչը զգալիորեն դժվարեցրեց պարսկական ռազմակառքերի առաջխաղացումը։ Բայց այդ աջակողմյա զուգահեռ տեղաշարժումը կատարվում էր ոչ միայն ռազմակառքերի չեզոքացման նպատակով, բայց ավելի շատ՝ թշնամական շարքերում խոցելի բացակ առաջացնելու միտումով։

Դարեհը, չըմբռնելով Ալեքսանդրի մանյովրները, հրամայեց սկսել գրոհը և գցեց իր ձախ թևը Ալեքսանդրի աջ թևի վրա։ Այդ շարժումների ընթացքում, ինչպես և ակնկալում էր Ալեքսանդրը, Դարեհի ձախ թևը չափից ավելի պոկվեց կենտրոնից, և պարսիկների ճակատում բացակ գոյացավ։ Ալեքսանդրի հեթայրներն ակնթարթորեն վերադասավորվեցին ու սեպաձև ճակատով մխրճվեցին ճեղքվացքի մեջ։ Նրանց թիկունքում թաքնված պելտաստները առաջ դուրս եկան ու իրենց նիզակների ու պարսերի տարափով թեքեցին պարսիկ հեծելազորի ուշադրությունը։ Դա հետևակին ու փաղանգին հնարավորություն տվեց միանալ հեթայրներին և բազմապատկել հարվածի ուժգնությունը։ Դարեհը հրամայեց սկսել ռազմակառքերի գրոհը։ Սակայն մակեդոնացիք նրանց մեկուսացման համար հատուկ հնարք էին մշակել։ Հետևակը միջանցքաձև որոգայթներ էր ձևավորում, որոնց մեջ մղված ռազմակառքերը ընկան նետաձիգները տեղատարափի տակ։ Անհաջող եղավ նաև փղերի գրոհը, քանի որ մակեդոնացիները հատուկ տախտակներով, որոնց վրա ամրացված էին ցից մեխեր, խրտնեցրին ամեհի կենդանիներին։

Ալեքսանդրի թևում ճակատամարտը սաստկանում էր։ Պարսկական ճակատի մեջ արմատավորված մակեդոնական խումբը մասնատվեց, և առաջացած արանքի մեջ ներս խուժեցին պարսիկները։ Նրանց մի զորաթևը շրջապատեց Պարմենիոնի զորքը, իսկ մյուսը հրամանատար ու կուսակալ Բեսոսի գլխավորությամբ զարկեց Ալեքսանդրի վերջապահին։ Պարմենիոնի զորաթևը Ալեքսանդրից օգնություն խնդրեց։ Իսկ Ալեքսանդրը այդ պահին, ինչպես Իսոսի ճակատամարտում, մոլեգնած մոտենում էր արքայից արքայի ռազմակառքին։ Մյուս կողմից դոփում էր փաղանգը։ Դարեհը, կաթվածահար եղած, նոր միայն ըմբռնեց իրեն շրջապատելու միտումն ու այնպիսի սարսափի մեջ ընկավ, որ շրջեց իր կառքը ու վերստին դիմեց փախուստի։ Փոշու վիթխարի քողն ու ճակատամարտի լայն տարածվածությունը որոշ ժամանակ անտեղյակ պահեցին պարսից աջ թևը իրենց թագավորի նահանջի մասին. նրանք շարունակում էին ճնշել Պարմենիոնին։ Ալեքսանդրը հետապնդում էր Դարեհին, երբ նրան տեղեկացրին Պարմենիոնի զորաթևի կրիտիկական վիճակի մասին։ Նա ստիպված եղավ դադարեցնել հետապնդումն ու վերադառնալ ճակատամարտի վայրը։ Պարսիկները անկազմակերպ նահանջից՝ աստիճանաբար խուճապահար փախուստի անցան։

Գավգամելայի ճակատամարտում հատկանշական եղավ մակեդոնական փաղանգի դերը, քանի որ ռազմավայրի հարթ տեղանքը թույլ տվեց Ալեքսանդրին լիակատար օգտագործելու նրա հնարավորությունները։ Գավգամելայի արյունահեղ կռիվն ավարտվեց պարսիկների կատարյալ ջախջախումով։ Հին պատմիչների գնահատմամբ «Մակեդոնական սեպաձև հարվածը շրջեց պատմության ընթացքը»։

Գրականության ցանկ[խմբագրել]

  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград, "Наука", 207 с., 1988
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва, "Наука", 384 с., 1984
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва, "Центрополиграф", 350 с., 2003
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են