Փիլիպոս II Մակեդոնացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Փիլիպոս II
Փիլիպոս Մակեդոնացի
Φίλιππος Β
ԾՆՎ. մ.թ.ա. 382 թ.
Պելլայում, Հին Մակեդոնիա
ՄԱՀ. Մ.թ.ա. 336 թ. Էգինայում, Հին Մակեդոնիա
Filip II Macedonia.jpg
Մակեդոնիայի թագավոր
տարեթիվ թագավորության ժամանակաշրջան
մ.թ.ա. 359 թ. - 323 թ.
նախորդ Ամինտաս III
Արգեադների դինաստիա
հաջորդ Ալեքսանդր III Մակեդոնացի,
զավակը Օլիմպիադայից
հայր Ամինտաս III
մայր Էվրիդիկա

Փիլիպոս II Մակեդոնացի (հուն.՝ Φίλιππος Β'; մ.թ.ա. 382 – 336 թթ.), Մակեդոնիայի Արգեադների հարստության արքա, Ալեքսանդր III Մակեդոնացու հայրը: Ծնվել է Մակեդոնիայի մայրաքաղաք Պելլայում, գահակալել մ.թ.ա. 359 թ., 23 տարեկանում: Փիլիպոս II ժարանգել է անկում ապրող և հարևաններին հետզհետե իր դիրքը զիջող մի երկիր, որը նա դարձրեց Հոնիական ծովից մինչև Պոնտոս ձգվող հզոր պետության: Ռազմական ու դիվանագիտական հաջողությունների արդյունքում Փիլիպոսի կողմից կերտած ռազմաքաղաքական կառույցը հիմք հանդիսացավ իր որդու, Ալեքսանդր Մակեդոնացու, հետագա նվաճումների համար: Սպանվել է 336 թ. մակեդոնական Էգինա քաղաքում մարդասպանի ձեռքով, Աքեմենյան Պարսկաստան արշավանքի նախապատրաստման փուլի ընթացքում։

Փիլիպոսի ծագումն և գահակալումը[խմբագրել]

Իր հիշատակի հավերժացման հարցում Փիլիպոսը այնքան հետևողական չէր, որքան Ալեքսանդրը: Դա է պատճառը, որ Փիլիպոսի հետ կապված պատմագրությունը թերի է, և մի շարք տեղեկություններ մեզ են հասել միայն Ալեքսանդրի հետ կապված լինելու շնորհիվ:


Փիլիպոս II-ը ծնվել է մ.թ.ա. 382 թ. Հին Մակեդոնիայի մայրաքաղաք Պելլայում: Նրա հայրը Մակեդոնիայի թագավոր Ամինտաս III-ն էր: Մայրը, Էվրիդիկան, որն իր անսանձ բնավորության պատճառով կրում էր “Վայրենի Էվրիդիկա” մականունը, Մակեդոնիաի արևմուտքում գտնվող Լինկեստիդա թագավորության ազնվական տոհմից էր: Լինելով արքայորդի, Փիլիպոսը օրենքով զիջում էր գահի առաջնությունը երկու ավագ եղբայրներին ու նրանց ուղղակի ժառանգներին: Սակայն ավագ եղբայրների կռվի դաշտերում հերթով վաղաժամ վախճանվելուց հետո գահ բարձրացավ նրա մանկահաս եղբորորդին: Որոշ ժամանակ Փիլիպոսը կատարեց երիտասարդ արքայի խնամակալի պարտականությունները, այնուհետև մի կողմ հրեց իր անտաղանդ ազգականին և մ.թ.ա. 359 թ., երկրի դժվարին պահին, իր ձեռքը վերցրեց Մակեդոնիայի կառավարումը:

Փիլիպոսի քաղաքականությունը[խմբագրել]

Հին Մակեդոնիան՝ անասնապահական հետամնաց լեռնային բալկանյան երկիր էր, որը մ.թ.ա. չորրորդ դարում ապրում էր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ: Մակեդոնիան գտնվում էր երկու հակասող աշխարհների մեջտեղում: Հարավից Մակեդոնիան շփվում էր փայլուն մշակույթ ունեցող Հունաստանի հետ, իսկ հյուսիսային տիրույթները սահմանակցում էին Բալկանյան թերակղզու բարբարոսական երկրներին: Չնայած մակեդոնական լեզում հունարենի բարբառն էր, ու պատմականորեն Մակեդոնիան համակրում էր հունական աշխարհին, վերջինս ընկալում էր իր հարևաններին որպես գավառամիտ գռեհիկ ազգականների:

Ոսկե մեդալիոն Փիլիպոս II-ի պատրերով

Ամինտաս III-ի մահից հետո Փիլիպոսին ժառանգություն հասած երկիրը ասպատակում էին Իլլիրիան, Թրակիան, Հունաստանը, և մյուս հարևանները: Այդպիսով, իր երկիրը քաոսից դուրս բերելու համար Փիլիպոսը ստիպված էր գործադրել մեծ ռազմական ու դիվանագիտական ջանքեր:

Երիտասարդ թագավորը, ստանձնելով երկրի կառավարումը, կարողացավ մեծ կաշառքներով ու շռայլ խոստումներով «գնել» հարևանների չեզոքությունը ու այդպիսով ժամանակ շահել իր ուժերը համախմբելու համար: Դրան հաջորդեցին ռազմական հաջողությունները Բալկանյան թերակղզու հյուսիսում գտնվող Պեոնիայում (մ.թ.ա. 359 թ.): Այնուհետև բռնագրավվեցին հյուսիս-արևմտյան Իլլիրիան (մ.թ.ա. 356 թ.) ու արևելքում գտնվող Թրակիան (մ.թ.ա. 342-340 թ.թ.): Այդ ռազմարշավների արդյունքում Մակեդոնիան ոչ միայն կասեցրեց իր հարևանների ոտնձգությունները, այլ նույնիսկ տիրացավ այդ երկրների պաշարներին, որոնցից կարևորագույններն էին Թրակիայի մետաղի ու ոսկու հարուստ հանքերը: Բացի դրանից, Մակեդոնիային հաջողվեց ճեղքել ու դուրս գալ Թրակիայից դեպի Էգեյան ծով ու իշխանություն հաստատել հարստաշատ Բալկանյան ափերում:

Փիլիպոսին հաջողվեց համախմբել տեղական ու նվաճած երկրների ազնվական տոհմերը: Միացյալ, ուժեղացած ու հարստացած Մակեդոնիան համարձակություն ունեցավ ակտիվորեն խառնվելու Հելլադայի գործերին: Փիլիպոսը հմտորեն իր օգտին էր թեքում պոլիսների միջև եղած տարաբնույթ հակասությունները: Հատկապես արգասաբեր էին Փիլիպոսի այն դիվանագիտական քայլերը, որոնց նա բնութագրել էր հետևյալ հայտնի ասացվածքով. «Չկա այնպիսի անառիկ բերդ, որը չկարողանար նվաճել ոսկիով բեռնած էշը»: Փիլիպոսի հետագա ծրագրերը ծավալուն էին և ուղղված բալկանյան ու հունական աշխարհների միավորմանը՝ մակեդոնական գերիշխանության ներքո:

Փիլիպոսի բնավորության գծերը[խմբագրել]

Երիտասարդ տարիքում Փիլիպոսը որոշ ժամանակ անց էր կացրել հունական Թեբե քաղաքում պատվավոր պատանդի կարգավիճակում: Հենց այդ ժամանակ, հելլենիստական քաղաքակրթության ազդեցության տակ նրա մեջ հղկվեցին ապագա քաղաքական գործչի ու ռազմավարի ընդունակությունները:

Փիլիպոսը աչքի էր ընկնում անձնական խիզախությամբ: Կռվի ժամանակ նա հաճախ էր գտնվում իր զորքի առաջին գծում, բազմաթիվ վերքեր ուներ, թշնամական նետի հարվածից կորցրել էր մի աչքը: Սկզնաղբյուրների վկայությամբ, մարտի ամենածանր պահերին Փիլիպոսը երբեք գլուխը չէր կորցնում և ցուցադրում էր հոգու անսասան կորով: Նրա սուր ու սթափ մտածելակերպը, մարդկանց ներքին մղումների և արատների իմացությունը դարձան նրա հաջողությունների գրավականը: Փիլիպոսի վայելուչ ու անկաշկանդ վարքագծի, զսպված արիության ու ճարտարության դիմակի տակ, սակայն, թաքնված էին գիշատչի նենգություն ու սառնասիրտ վայրագություն:

Փիլիպոսի արատավոր կողմերն էին սեռական շվայտությունն ու հարբեցողությունը: Մակեդոնական արքունիքի աղմկոտ լրբաբարո խրախճանքներն ապշեցնում էին ամբողջ հին աշխարհը: Ի վերջո, Փիլիպոսը իր անզսպելի կրքերի զոհը դարձավ:

Փիլիպոսի ընտանիքը[խմբագրել]

Փիլիպոսի յուրաքանչյուր ամուսնությունը պայմանավորված էր քաղաքական նկատառումներով: Հարևան երկրների բարձրաստիճան խավերի հետ հաստատվող բարեկամանական կապերը նպաստում էին Մակեդոնիայի ամրապնդմանը: Հատկապես ճակատագրական եղան նրա չորրորդ ու յոթերորդ ամուսնությունները: Հարևան Էպիրոս թագավորության արքայադուստր Օլիմպիադան Փիլիպոսի չորրորդ կինը, դարձավ նրա որդու, Ալեքսանդր III-ի, մայրը: Տարիների ընթացքում ամուսինների հարաբերությունները վատթարացան և Փիլիպոսի մահվան նախօրերին հասան ամուսնալուծության: Խանդոտ ու կրոնամոլ Օլիմպիադայի մեջ զարգացել էին ատելության ու վրեժխնդրության գծեր, ինչը անհանդուրժելի էր թագավորի համար: Օլիմպիադայի երկաթյա կամքն ու պատվախնդրությունը, ինչպես նաև Ալեքսանդրի վրա ունեցած մեծ ազդեցությունը, վճռորոշ դեր խաղացին հետագա քաղաքական զարգացումներում:

Երիտասարդ գեղեցկուհի Կլեոպատրան, Փիլիպոսի յոթերորդ ու վերջին կինը, որի հետ նա ամուսնացել էր մ.թ.ա. 337 թ., մակեդոնական ազնվատոհմիկ ցեղից էր: Նրա քեռին, Աթալոսը, թագավորի մոտիկ շրջապատի ամենաազդեցիկ դեմքերից էր: Կլեոպատրայի ու Փիլիպոսի դուստրը ծնվեց արդեն թագավորի վախճանից հետո: Հայտնի է, որ հետագայում, օգտվելով Ալեքսանդրի բացակայությունից, Օլիմպիադան կարգադրեց սպանել նորածնին մոր ծնկներին, այնուհետև ստիպեց նրան ինքնասպան լինել: Փիլիպոս II-ից հետո, 25 տարվա ընթացքում, նրա ամբողջ տոհմը ի սպառ վերացավ, և Արգեադների դինաստիան, այդպիսով, կարճվեց:

Մակեդոնական բանակը: Փիլիպոսի ռազմական վերափոխումները[խմբագրել]

Ռազմական բնագավառում Փիլիպոսը կատարեց բանակի արմատական ձևափոխում, ընդօրինակելով ու զարգացնելով այդ ժամանակվա առաջատար երկրների՝ Հունաստանի ու Պարսկաստանի, նվաճումները: Փիլիպոսը հունական ականավոր ռազմաքաղաքական գործիչ Էպամինոնդասի երկրպագուն էր և մակեդոնական բանակում լայնորեն կիրառել էր նրա մարտական նորամուծություններն ու սկզբունքները: Փիլիպոսը գործնականորեն մոտեցավ իր բանակի վերափոխմանը, դարձնելով այն իր ժամանակի ամենաահարկու ռազմամեքենան: Փիլիպոսի թողած անգնահատելի ժառանգությունը իր որդու, Ալեքսանր Մակեդոնացու, հաջողությունների հիմքը հանդիսացավ:

Մակեդոնական բանակի մի մասը՝ այսպես կոչված արքայական զորքը, կազմած էի ծանր հեծելազորից (հեթայրներից) և վահանակիր հետևակից (հիպասպիստներից), որոնք իրար համալրում ու պաշտպանում էին: Բանակի մյուս, աշխարհազորային մասը, վերափոխված էր կանոնավոր բանակի և ընդգրկում էր հայտնի մակեդոնական փաղանգը և այլ հետևակային ուժերը (պելտաստներ, նետաձիգներ, և այլն): Նման բաժանումը հավասարակշռում էր բանակի կազմի մեջ մտնող երկու հիմնական սոցիալական խավերի՝ ազնվականության ու ռամիկների հարաբերությունները:

Փիլիպոսի ստեղծած բանակը կանոնավոր էր ու մասնագիտացված: Անընդհատ հաղթարշավներում կուտակած ավարը կազմում էր կանոնավոր բանակի նյութական բազան: Բանակի հիմնական շեշտադրումը դրած էր հեծելազորի վրա, ինչը հազվադեպ երևույթ էր հին աշխարհի համար: Ծանր հեծելազորի կորիզն էին կազմում հեթայրները, արքայի ազնվական «մտերիմ ընկերները»: Նրանք օգտագործում էին հատուկ խոշոր նժույգներ, զինված էին նիզակներով ու ինքնատիպ սուսերով, պաշտպանված բրոնզե վահաններով, սաղավարտներով ու զրահով: Հեթայրները հմտորեն տիրապետում էին հեծարվեստին, և թշնամական հեծելազորը գրեթե երբեք չէր դիմակայում նրանց գրոհին:

Մակեդոնական ծանր հեծյալ

Հեթայրներից բացի, մակեդոնական հեծելազորը համալրված էր նաև ենթակա ու դաշնակից պետությունների զորախմբերով: Թեսալիան մատակարարում էր հայտնի թեսալական հեծելազորը, որը գրոհ կատարելիս դասավորվում էր յուրօրինակ շեղանկյունային եղանակով: Թրակիական ու իլլիրիական ցեղերը կազմում էին թեթև հեծելազորը: Այդ արագաշարժ ստորաբաժանումները իրենց դիմացկուն կարճահասակ նժույգներով անփոխարինելի էին որպես դարանակալ խմբեր, ինչպես նաև փոքրածավալ ընդհարումների ու անսպասելի թռուցիկ գրոհերի համար: Նշենք, որ այդ դարաշրջանի նժույգի հանդերձանքը չէր ենթադրում ասպանդակներ, թամբեր, պայտեր՝ այնպես որ հեծարվեստը առանձնահատուկ հմտություն էր պահանջում:

Մակեդոնական ունևոր գյուղացիությունը համալրում էր հատուկ հետևակազորի, մակեդոնական փաղանգի, կազմը: Փիլիպոսը ձևափոխեց հունական ավանդական փաղանգը համաձայն նոր ռազմական պայմանների: Այժմ այն ձևավորված էր 16 x 16 զորախմբից, որի զինվորները պաշտպանված էին թեթև ու փոքր վահաններով ու սաղավարտներով և զինված էին 5-6 մ երկարությամբ նիզակներով (սարիսաներով): Զորախմբի միայն առաջին շարքն էր զինված ավելի կարճ նիզակներով, հետևի շարքերը դնում էին իրենց նիզակները նախորդների ուսերին: Տասնվեց զորախմբից կազմված գունդը կոչվում էր «փոքր փաղանգ»:

Մակեդոնական փաղանգ

Փաղանգի զինվորը բռնում էր սարիսան երկու ձեռքով, իսկ վահանը գոտիներով ուսին էր ամրացնում: Փաղանգի զանգվածը նախատեսված էր թշնամու շարքերը հրելու ու ճեղքելու համար և սոսկալի հոգեբանական ազդեցություն էր գործում: Սակայն կտրտած տեղանքի պայմաններում փաղանգը գրեթե անզոր էր: Քանի դեռ փաղանգի շարքը մնում էր միաձույլ, այն անճեղքելի էր: Կռվի դաշտում փաղանգին կողքերից պաշտպանում էին հատուկ թեթև զինված ստորաբաժանումներ: Տարածված էր նաև փաղանգի ու ծանր հեծելազորի համակցումը այսպես կոչված «զնդանի ու մուրճի» եղանակով: Հակառակորդը մղվում էր փաղանգի դեմ, այնուհետև հեծելազորը իր արագ ձեռնարկած գրոհով զարկում էր ծուղակում հայտնված թշնամուն: Այդ ոճը հաջողությամբ կիրառվեց հետագայում՝ Քերոնեայի ու Գավգամելայի ճակատամարտերում:

Հիպասպիստ

Փաղանգից զատ մակեդոնական զորքը համալրված էր էլիտար արագաշարժ հետևակով՝ հիպասպիստներով, որոնք զինված էին վահաններով, քաթանե զրահով, սաղավարտներով, կարճ նիզակներով ու երկար սուսերով: Հիպասպիստը հավասարապես մարտունակ էր թե՛ անհատական կռվում, թե՛ ռազմաշարքում: Ալեքսանդրը բացառիկ խիզախություն ցուցադրած հիպասպիստներին շնորհում էր արծաթապատ վահանով:

Պելտաստ

Հետևակային բանակում մեծ դեր ունեին պելտաստները, որոնց կրած զենքը (վահան, նիզակ, պարս, տեգ) հնարավորինս թեթևացրած էր: Պելտաստների խնդիրն էր նախապես զբաղեցնելով հատուկ դիրք հեծելազորի պաշտպանության ներքո, վազքով կատարել արագ տեղափոխումներ, նշան բռնել ու կետավոր հարվածներ հասցնել թիրախին: Պելտաստների խմբավորումը նույնպես կարևոր դեր խաղաց Գավգամելայի ճակատամարտում:

Հին աշխարհում գործածվում էր զանազան պաշարողական զենք: Փիլիպոսը ուներ հատուկ ինժեներական անձնակազմ այն տեղադրելու ու խնամելու համար, ինչպես նաև կամրջանավերի տեղադրման մասնագետներ, շինարարներ, տոպոգրաֆներ, ռազմական հետախուզական ջոկատներ: Հատուկ կարևորություն էր տրվում բանակը մատակարարող ծառայություններին: Փիլիպոսը ուներ նաև ոչ մեծ նավատորմ: Բարձրաստիճան երիտասարդները ընդգրկված էին պաժերի գումարտակում:

Փիլիպոսը հատուկ ուշադրություն էր դարձնում իր բանակի ռազմական վարժանքների կանոնավոր անցկացմանը: Զինվորները կոփում ու կատարելագործում էին իրենց հմտությունը և՛ ռազմադաշտում, և՛ կարճատև զինադադարների ժամանակ: Նույնիկ աշխարհազոր ստորաբաժանումները աչքի էին ընկնում իրենց մասնագիտական բարձր պատրաստվածությամբ:

Բազմաթիվ ռազմարշավներում տոկունացան ու կոփվեցին Փիլիպոսի մարտընկերները, որոնցից աչքի էին ընկնում երկու շնորհալի զորավարներ՝ Անտիպատրոսն ու Պարմենիոնը:

Փիլիպոսի ստեղծած ռազմամեքենաին բնորոշ էր հաստատակամություն, կայծակնային արագություն, անվրեպություն, ինչպես նաև տարբեր զորատեսակների հմուտ համակցածություն: Այդ բոլոր հանգամանքները, ամրապնդված Փիլիպոսի եռանդով ու երկաթե կամքով, ստեղծեցին նախադեպը չունեցող մի բանակ, որն յուրաքանչուր պահին պատրաստ էր կռվելու ցանկացած թշնամու դեմ, անկախ նրա գտնվելու վայրից:

Փիլիպոսն ու Հունաստանը[խմբագրել]

Տարիներ շարունակ Հունաստանի առանձին քաղաք-պետությունները ձևավորում էին ռազմաքաղաքական դաշինքներ, որոնք ծառայում էին ազգակից պոլիսների միացյալ շահերին: Այդ կառույցների անդադար իրարամերժ պայքարի արդյունքում ծնվում ու կազմալուծվում էին զանազան ալյանսներ: Ռազմական ուժեր հավաքելը խնդիր չէր. ամբողջ հունական աշխարհն ողոված էր գործազուրկ ռամիկներով, որոնք յուրաքանչյուր գնորդին, այդ թվում նաև պարսիկներին, պատրաստ էին ծառայելու որպես վարձկան զինվորներ: Հունաստանի վաղեմի թշնամի Աքեմենյան Պարսկաստանը հմտորեն զանազան լծակներ էր օգտագործում պոլիսների միջև տարաձայնությունները խորացնելու համար: Գլուխ բարձրացնող Մակեդոնիան նույնպես ուրվագծվում էր որպես լուրջ քաղաքական գործոն:

Հունական աշխարհը, իր կողմից, գիտակցում էր ամուր պանհելլենիստական միության ստեղծման անհրաժեշտությունը: Սակայն մ.թ.ա. չորրորդ դարում երբեմնի հզոր Սպարտան, Աթենքը ու Թեբեն այլևս ի վիճակի չէին ստանձնելու համախմբող առաքելությունը: Մյուս կողմից, Հյուսիսային Հունաստանի նահանգներ Թեսալիան ու Խալկիդիկան, ինչպես նաև Միջին Հունաստանի Ֆոկեոնը, Բեովտիան, Էվբոյան, ու նրանց շուրջը ձևավորված միությունները վերելք էին ապրում ու ցուցադրում իրենց իշխանությունը տարածելու միտումներ: Դա չէր կարող չանհանգստացնել Մակեդոնիային, և Փիլիպոսը, ամրապնդվելով Բալկանյան թերակղզում, սպասում էր հարմար առիթի Հունաստանի գործերին խառնվելու համար:

Բանն այն էր, որ Մակեդոնիայի թագավորի համոզմամբ, Հելլադայի բարօրության համար հարկավոր էր իր նման մի նոր տիպի ղեկավար, որը մի կողմ կդնի կործանարար մանր գժտություններն ու փոխադարձ անվստահությունը և կստանձնի պանհելլենիստական առաջնորդի դերը: Համախմբելով ողջ հունական աշխարհը, հնարավոր կդառնար պայքարել ընդհանուր հզոր թշնամու՝ «բարբարոսական» պարսկական տերության դեմ ու հետ վերադարձնել փոքրասիական ափի հունական քաղաքները:

Շուտով ներկայազավ Հունաստան ներխուժելու առիթը: Դա երկու հարևան միությունների՝ Ֆոկեոնի ու Թեբեի միջև եղած հակասություններն էին, որոնք պոռթկացին Դելֆի քաղաքի շուրջը տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակ: Ֆոկեոնի բնակիչները, դժգոհ լինելով իրենց տարածքի վրա գտնվող, բայց անկախ վարվելակերպ ցուցադրող քաղաքից, ներխուժեցին Դելֆիի պատգամախոսի սրբազան տաճարը և թալանեցին այնտեղի գանձատունը: Այդ արարքի համար Թեբեն պատերազմ հռչակեց Ֆոկեոնի դեմ, որն անվանվեց «Երրորդ Սրբազան պատերազմ»: Թեբեի հետ դաշինքային պայմանագրերով կապված Թեսալիան, այնուհետև՝ Մակեդոնիան, նույնպես դարձան պատերազմի մասնակիցներ: Ռազմական գործողությունները հաջողությամբ պսակվեցին մ.թ.ա. 353 թ., երբ Զաֆրանի դաշտի ճակատամարտում Փիլիպոսը ջախջախեց Ֆոկեոնի միացյալ զորքը և գրավեց Թեսալիան: Իսկ վեց տարի անց, 346 թ. նա մտավ Ֆոկեոն, ավերեց այնտեղի քաղաքները, պատժեց բնակիչներին և վերադարձրեց թալանած գանձերը: Շնորհակալ դելֆիացիք շնորհեցին Փիլիպոսին սրբազան քաղաքի պաշտպանի պատվավոր կոչում:

Հունաստանն ու Մակեդոնիան մ.թ.ա. 336թ.
Մակեդոնիայի թագավորություն (կարմիր),
Նվաճած տարածքները Բալկանյան թերակղզում (վարդագույն)
Հունական պոլիսներ
(նվաճած՝ դեղին, չնվաճած՝ կապույտ)
Աքեմենյան տերություն (մանուշակագույն)

Փիլիպոսի ամրապնդված դիրքը երկյուղ առաջացրեց որոշ պոլիսներում, որոնք ձևավորեցին հակամակեդոնական կուսակցություններ: Հատկապես ազդեցիք դարձավ ժողովրդավարության պատվար Աթենքի շարժումը, որը գլխավորեց քաղաքական գործիչ Դեմոսֆենոսը: Նրա հայտնի ճարտարախոս «փիլիպիկաները»՝ Փիլիպոսի դեմ ուղղած հրապարակային ցասկոտ ու մերկացնող ելույթները մեծ դեր խաղացին հանրային կարծիքի ձևավորման գործում: Հակամակեդոնական կուսակցությունները վայելում էին նաև Պարսկաստանի աջակցությունը:

Փիլիպոսը ուներ նաև ազդեցիկ համակրողներ, որնցից ամենահայտնին էր քաղաքական գործիչ Իսոկրատոսը: Նա Աթենքում ուներ բազմաթիվ աշակերտներ ու համահողներ, որոնք, հիասթափված ժողովրդավարական խառնաշփոթներից, հիանում էին եռանդուն մակեդոնական միապետով և հույսեր կապում նրա պանհելլենիստական ծրագրերի իրականացման հետ:

Սրբազան պատերազմի ավարտից հետո, մ.թ.ա. 349-348 թ.թ., Փիլիպոսը բռնագրավում է Խալկիդիկան, ավերում անհնազանդ Օլինփոս քաղաքը ու ստրկացնում նրա բնակիչներին:

Փիլիպոսի հաջորդ քայլն էր Թրակիայի եզրույթում Բոսֆոր նեղուցի ու Մարմարա ծովի ափերին գտնվող հարուստ հունական քաղաքներ՝ Բյուզանդիոնի ու Պերինֆի նվաճումը: Այդ քաղաքները հունական աշխարհի մատակարարման գծերի, հատկպես՝ ցորենի, կարևոր օղակներն էին: Այդ ռազմարշավի համար Փիլիպոսը լրացուցիչ նավեր էր կառուցել, բայց ստիպված եղավ հետ նահանջել: Դեմոսֆենոսի ջանքերի արդյունքում ոտքի ելած Աթենքը, ինչպես նաև Պարսկաստանի փոքրասիական տիրույթների կուսակալները, դեպի Բյուզանդիոն ուղարկեցին բազմաքանակ օգնական ուժեր: Փիլիպոսի նահանջը բուռն ցնծությամբ ընդունվեց հակամակեդոնական ուժերի կողմից:

Սակայն հունական աշխարհի ներքին խմորումները ավարտված չէին: Դեմոսֆենոսին հաջողվեց կազմել զորեղ հակամակեդոնական բլոկ, որին այլևս անհնարին էր դիմադրել դիվանագիտական միջոցներով: Մ.թ.ա. 338 թ. ամռանը, Բեովտիայի միության Քերոնեա քաղաքի մոտակայքում տեղի ունեցավ Փիլիպոսի ամենախոշոռ ճակատամարտը: Այն ավարտվեց Փիլիպոսի շլացուցիչ հաղթանակով և փառք բերեց ոչ միայն Փիլիպոսին, այլ և երիտասարդ Ալեքսանդրին, որի ղեկավարած ծանր հեծելազորի հաջող գրոհը վճռորոշեց կռվի ավարտը:


Քերոնեայի ճակատամրտը ազդարարեց հունական պոլիսների պարտությունը: Նրանք հերթով ընդունեցին Մակեդոնիայի գերիշխանությունը: Փիլիպոսը, սակայն, տրամադրված չէր նրանց խիստ պատժել, քանի որ պատրաստվում էր ընդունել Հունաստանի ու Մակեդոնիայի միասնական ռազմաուժերի գերագույն հրամանատարությունը և պաշտոնապես մեկնարկել Պարսկաստանի դեմ ուղղված արշավ: Ի կատարումն այդ ծրագրի, մ.թ.ա. 337 թ. Փիլիպոսի նախաձեռնությամբ հունական պոլիսների միջև հաստատվեց դաշինք (այսպես կոչված Կորնթոսյան միություն), որը վավերացրեց Փիլիպոսի հանձն առած պարտավորությունները: Առաջնահերթը դարձավ 10000-ոց բանակի ձևավորումը Աթալոսի ու Պարմենիոնի ղեկավարությամբ, որը կտրեց Հելլեսպոնտոսի նեղուցը և խորացավ Փոքր Ասիա՝ հոնիական ծովափնյա քաղաքները հետ վերադարձնելու նպատակով: Սակայն միջոցառումը մնաց անավարտ Փիլիպոսի սպանության պատճառով:

Փիլիպոսի վախճանը անվերադարձորեն վերացրեց Մակեդոնիայի ու Հունաստանի միացման վեհ գաղափարը, քանի որ այն չգտավ Ալեքսանդրի մեջ ո՛չ իր ջատագովի, ո՛չ էլ հետևորդի: Ալեքսանդրի մտահղացումները մակեդոնական ու հունական աշխարհից վեր էին՝ նա տեսնում էր իրեն ամբողջ աշխարհի տիրակալ:

Փիլիպոսի ու Ալեքսանդրի հարաբերությունները[խմբագրել]

Փիլիպոսը, նկատելով որդու փայլուն տվյալները, հատուկ ուշադրություն էր դարձնում նրա կրթության վրա: Ալեքսանդրը ստացավ լավագույն արիստոկրատական կրթություն հին աշխարհի փայլուն գիտնական Արիստոտելի ղեկավարությամբ: Մարմնամարզական վարժանքներն անց էին կացնում Փիլիպոսի փորձառու զինակիցները: Հայտնի է առասպել, ըստ որի, երբ Ալեքսանդրը սանձահարեց Բուկեփալոս ձիուն, հիացած Փիլիպոսը կանխատեսեց. «Մակեդոնիան չափազանց նեղ է քեզ համար»: Հայրն ու որդին հազվադեպ էին հաղորդակցվում Փիլիպոսի զբաղվածության պատճառով: Երիտասարդ Ալեքսանդրը հիանում էր հոր սխրանքներով, թեպետ հասունացման շրջանում խանդությամբ էր վերաբերվում նրա հաջողություններին: Ալեքսանդրը գանգատվում էր, որ հայրը կատարեց բոլոր հերոսոությունները և իրեն այլևս ոչինչ չի թողել: Զգալով որդու դժգոհությունը, Փիլիպոսը սկսեց արքայազնին ընդգրկել տարբեր քաղաքական ու ռազմական միջոցառումներում: 340 թվականին նա Ալեքսանդրին կարգադրեց ընդհատել ուսումը, վերադառնալ Պելլա ու իր բացակայության ժամանակ իր անունից կառավարել երկիրը: Իսկ երկու տարի անց Ալեքսանդրը ձեռք բերեց և իր առաջին ռազմական փորձը՝ հաղթական Քերոնեայի ճակատամարտում:

Փիլիպոսի ու Ալեքսանդրի մոր, Օլիմպիադայի, ամուսնուլուծությունը ծանր անդրադարձավ արքայազնի վրա: Իսկ թագավորի ու երիտասարդ Կլեոպատրայի պսակադրությունը բացեիբաց թշնամանքի վերածեց Փիլիպոսի ու 18-ամյա Ալեքսանդրի մինչ այդ էլ արդեն լարված հարաբերությունները: Հարսանյաց հանդեսի ժամանակ հյուրերից մեկը, ոգելից խմիչքներից տաքացած, իր կենացաճառում մաղթեց նորապսակներին լույս աշխարհ բերել օրինածին ժառանգորդի: Կատաղած Ալեքսանդրը նրա երեսին նետեց գավաթը, բղավելով. «Իսկ ես, սրիկայի մեկը, քո կարծիքով, բի՞ճ եմ»: Հարբած Փիլիպոսը փորձեց պապանձեցնել Ալեքսանդրին, բայց կորցրեց հավասարակշռությունն ու ընկավ: Ալեքսանդրը հեգնանքով բացականչեց. «Նայե՛ք այս մարդուն, նա մտադիր է կտրել Հելլեսպոնտոսը, բայց ի վիճակի չէ մահճից մահճ անցնել»: Ընտանեկան բուռն կռիվը հղի էր քաղաքական լուրջ հետևանքներով: Օլիմպիադան լքեց Մակեդոնիան և ապաստանեց իր եղբոր, Էպիրոսի թագավորի արքունիքում: Ալեքսանդրը մեկնեց Իլլիրիա Փիլիպոսի դեմ տեղական ցեղերը բարձրացնելու նպատակով: Սպառնալից իրավիճակը հանդարտեց հույն հարևանների միջամտությունը:

Հոր և որդու հակամարտությունը հանգուցալուծեց Փիլիպոսի սպանությունը:

Փիլիպոսի վախճանը[խմբագրել]

Փիլիպոսի սպանությունը. Նկ. Andre Castaigne (1899 г.).

Մ.թ.ա. 336 թ. Մակեդոնիայի հին մայրաքաղաք Էգինայում, տոնախմբության ժամանակ, երբ Փիլիպոսը, մերձավորներով շրջապատված, շարժվում էր դեպի հրապարակ, նա հարձարկման ենթարկվեց և մահացու վիրավորվեց մարդասպանի դանակահարությունից: Փիլիպոսին ուղեկցող թիկնախումբը բռնեց ու առանց հարցաքննության սպանեց մարդասպանին: Ըստ պաշտոնական վարկածի, մարդասպանը, ոմն Պավսանիոսը, Փիլիպոսի թիկնազորային խմբի սպա էր և այդ հանցանքը կատարել էր անձնական վիրավորանքի հողի վրա: Սակայն մինչ այժմ պատմաբանները տարակարծիք են այդ վարկածի վերաբերյալ: Գոյություն ունեն ևս երկու ճշմարտանման վարկած: Առաջինը՝ Օլիմպիադայի (ու, ենթադրաբար, Ալեքսանդրի) մասնակցությունը. Փիլիպոսի ու Կլեոպատրայի նորածին զավակը լիիրավ հավակնորդ ու լուրջ մրցակից կարող էր հանդիսանալ Ալեքսանդրի թագաժառանգության հարցում: Երկրորդ վարկածը՝ դա Հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամի Պարսկաստանի գաղտնի մասնակցությունն էր:

1977 թվականին հունական հնագետները հայտնաբերեցին Փիլիպոս Մակեդոնացու դամբարանթումբը: Այժմ այնտեղ գործում է թանգարան:












Գրականության ցանկ[խմբագրել]

Սկզբնաղբյուրներ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Հին Հունաստանի պատմություն, Երևան, 1982:
  • Под ред. Бокщанина М. История древнего мира. Рим и Греция. Москва.: “Просвещение”, 430 с., 1982
  • М. Дандамаев. Политическая история Ахеменидской державы. Москва.: “Наука”, 316 с.,1985
  • В. Дюрант. Жизнь Греции.Москва, “Крон-Пресс”, 703 с., 1997
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва.: "Центрополиграф", 350 с., 2003
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва.: "Наука", 384 с., 1984
  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград.: "Наука", 207 с., 1988
  • Рита Арутюнян. http://ru.scribd.com/doc/113684627/Александр-Македонский