Լիոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Լիոն
Lyon
Lyon SeenFromFourviere.JPG
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
45°45′35″ հս. լ. 4°50′32″ ավ. ե. / 45.759722° հս. լ. 4.842222° աե. ե.
Երկիր Ֆրանսիա Ֆրանսիա
Տարածաշրջան Ռոն-Ալպ
Ներքին բաժանում 9 շրջան
Քաղաքապետ Ժերար Կոլոմբ (Gérard Collomb)
Հիմնադրված է մ.թ.ա. 43 թվական
Այլ անվանումներ Լուգդունում (լատ.՝ Lugdunum)
Մակերես 47.95 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 162—305 մ
Խոսվող լեզուներ ֆրանսերեն
Բնակչություն 470,000 մարդ (2007)
Խտություն 10,000 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա Մեծ Լիոն (Grand Lyon), 1,783,400
Ժամային գոտի UTC+1, ամառը UTC+2
Հեռախոսային կոդ +33 4
Փոստային ինդեքսներ 69001 — 69009
Պաշտոնական կայք www.lyon.fr
##Լիոն (Ֆրանսիա)
Red pog.png
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն , օբյեկտ № 872
ռուս..անգլ..ֆր.

Լիոն (ֆր.՝ Lyon, [ljɔ̃]), քաղաք Ֆրանսիայում, Ռոն-Ալպ նահանգում, Ռոն և Սոն գետերի միախառնման տեղում։ Ռոնա դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Ունի 6 արվարձան։ Մեծությամբ Ֆրանսիայի երրորդ քաղաքն է։

Լիոն քաղաքը «Մեծ Լիոնի» (ֆր.՝ Grand Lyon) կամ Լիոնի քաղաքների համակեցության կենտրոնն է, որը կազմված է 57 վարչական միավորից և Ֆրանսիայում նման միավորումներից ամենախոշորն է (ավելի քան 1, 2 միլիոն բնակիչ)։

Դեռևս XV դարից գոյություն ունեցող մետաքսագործական արտադրությանն այժմ փոխարինում է արհեստական և սինթետիկ գործվածքեղենի (առաշին տեղը երկրում) արտադրությունը։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, այդ թվում էլեկտրատեխնիկական և տեքստիլ մեքենաշինությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Լավերա-Ստրասբուր նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա Ֆայզեն արվարձանում կա նավթավերամշակման գործարան։

Լիոնը առևտրաբանկային խոշոր կենտրոն է։ Ունի երկու համալսարան, մետաքսագործական արտադրության թանգարան։

Պատմություն[խմբագրել]

Լուգդունում[խմբագրել]

Լիոն քաղաքի հիմնադրման պատմություն կարելի է բաժանել երեք փուլի.

  • Առաջին փուլը վերաբերում է մոտավորապես մ.թ.ա. 600֊ական թվականներին, երբ գալլական ցեղերը և հին հույերը Ռոն և Սոն գետերի միախառնման վայրում հիմնադրում են Ֆորումը։ Սրանք ժամանակավոր բնակավայրեր էին, ինչպիսիք սովորաբար կազմավորվում էին տոնավաճառների ընթացքում։ Ֆորումը տեղակայված էր Սոն գետի վերևում գտնվող բլրի գլխին։ Ֆուրվիեր բլուրը իր ժամանակակից անվանումը ստացել է forum vetus֊ից «հին ֆորում», որը դարերի ընթացքում վերափոխվում է Ֆուրվիեր֊ի (Forvieil > Forviere > Fourvieres)։ Այս դարաշրջանում Լիոնը ոչ քաղաք էր, ոչ ռազմական ամրություն, և ոչ էլ մշտական բնակության տարածք, այլ այն, ինչ հռոմեացիները անվանում էին Conciliabule՝ բեռնափոխադրման և մարդկանց առևտրի վայր։
  • Երկրորդ փուլը (մոտ մ.թ.ա. 3֊րդ դար) արտացոլում է ֆրանսիական ներկայիս Ռոն-Ալպ տարածաշրջանի տարածքներում գալլական (կելտական) ցեղերի բնակեցման ժամանակաշրջանը։ Տեղանքի ռազմավարական նշանակությունն այլ երկրների հետ առևտրային հարաբերությունների, գետային բեռնափոխադրման, պատերազմներ վարելու տեսակետից նպաստել Ռոն և Սոն գետերի ափերին մշտական բնակեցման վայրերի և գաղութների առաջացմանը։
  • Երրրորդ փուլ։ Որպես Լիոն քաղաքի հիմնադրման պաշտոնական տարեթիվ ընդունված է համարել մ.թ.ա. 43 թ֊ը։ Հռոմի սենատի որոշմամբ՝ զորապետ Լուցիոս Մունացիոս Պլանկը՝ Հուլիոս Կեսարի նախկին զինակիցներից մեկը, զորք է մտցնում գալլերի բնակավայրերը՝ հռոմեական գաղութ հիմնելու ու Լուգուդումն ընդլայնելու նպատակով։ Մ․թ․ա․ 1-ին-մ․թ․ 1-ին դդ․ աստիճանաբար զարգանում է շինարարությունը, հայտնվում են նոր վարչական և մասնավոր կառույցներ։ Քարե շինությունները գալիս են փոխարինելու փայտե և հողային շինվածքներին։ Կառուցվում են ճանապարհներ։ Քաղաքի աշխարհագրական դիրքը կարևոր տնտեսական, սոցիալական, կրոնական և ռազմական նշանակություն ունի։ Լունգուդումը ուշադրության առարկա է դառնում բազում հռոմեական կայսրերի համար։ Օգոստոսը, Կլավդիոսը, Կալիգուլան և ուրիշներ գալիս են այս քաղաքը տեսնելու։

Լիոնի պատմական միջուկը կազմավորվել է Սոնի աջ ափին, հռոմեական 2 թատրոնների մոտ։ Հռոմեական ժամանակաշրջանից կառուցապատվել է Ռոնի և Սոնի միախառնման տարածքը։ Պահպանվել են Սեն-ժան (12—15-րդ դդ.) ռոմանա-գոթական տաճարը, Սեն-Մարտեն դ’էնե (6—13-րդ դդ.) ռոմանական, Սեն-Պոլ, Սեն-Բոնավանտյուր գոթական եկեղեցիները, բարոկկոյի ոճով քաղաքապետարանը, կլասիցիստական Դյո հյուրանոցը (17411842

20-րդ դարի կառույցներից են սպանդանոցը և անասնաշուկան, ստադիոնը, Դրանժ-Բլանշ հիվանդանոցը (բոլորը՝ 1910-ական թթ.), Կոնգրեսների պալատը (1960 թ․), Դյուշեր բնակելի շրշանը (1960—1966)։ Լ-ում գործում են գեղարվեստի, Դիմե և գալլահռոմեական քաղաքակրթության թանգարանները։

Աշխարհագրություն և կլիմա[խմբագրել]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Քաղաքը տեղակայված է Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում, Ռոնի դաշտավայրում, որը հարուստ է խաղողի այգիներով։ Լիոնից արևմուտք և Ալպերից արևելք ձգվում է Կենտրոնական լեռնազանգվածը։ Լիոնը տարանցիկ քաղաք է Ֆրանսիայի հարավից Միջերկրական ծով և արևելքից դեպի Ատլանտյան ուղղիների համար։

Տեղագրական հատկանիշներ[խմբագրել]

Լիոնը տեղակայված է Ռոն և Սոն գետերի միաձուլման վայրում, որը գտնվում է ծովի մակերևույթից 174 մետր բարձրության վրա, և որից վեր են խոյանում երեք բլուրներ՝ Ֆուրվիեր (ֆր.՝ Fourvière, 299 մ), Կրուա Ռուս (ֆր.՝ La Croix-Rousse, 250 մ) և Դյուշեր (ֆր.՝ La Duchère

Կլիմա[խմբագրել]

Հին հռոմեական ամֆիթատրոն Ֆուրվիեր բլրի վրա

Լիոնի կլիման հիմնականում մայրցամաքային է։

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Լիոնի (1961-1990)
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
միջին առավելագույնը (°C) 5,7 8,1 11,6 15,2 19,4 23,2 26,6 25,6 22,4 16,8 10,1 5,9 15,9
միջին ջերմաստիճանը (°C) 2,6 4,5 7,2 10,3 14,3 17,9 20,8 20,0 17,1 12,5 6,7 3,2 11,4
միջին նվազագույնը (°C) -0,4 1,0 2,8 5,5 9,3 12,6 15,0 14,4 11,7 8,2 3,4 0,4 7,0
տեղումների քանակը (մմ) 54,1 54,5 62,9 67,8 86,0 76,6 60,6 76,7 75,2 79,5 71,4 59,2 824,8
Աղբյուր՝ infoclimat.fr

Դեմոգրաֆիա[խմբագրել]

Վերածննդի ժամանակաշրջանի Վարդագույն աշտարակ

Բնակչության դինամիկա (Insee[1][2] и Cassini[3]).

Հայերը Լիոնում[խմբագրել]

Լիոնի հայ համայնքը կազմավորվել է 1923—1924 թթ․-ին, երբ այստեղ ապաստանել են Արևմտյան Հայաստանից ու Կիլիկիայից տեղահանված բազմաթիվ հայեր։ Նրանց մեծ մասը բանվորություն է արել ավտոմեքենաների, մետաղագործական, վագոնաշինական, ներկարարական գործարաններում։ Ոմանք հաշողության են հասել գործվածքեղենի, սննդի արտադրության, ինչպես նաև առևտրի, շինարարության բնագավառներում (Դանիելյան, Թովմասյան, Իոսյիկյան եղբայրներ, Ն. Բուլուկյան և ուրիշներ)։ Գաղութի կազմավորման առաջին տարիներին ստեղծվել է «Ազգային միություն», որը կազմակերպել է համայնքի կյանքը։ Միության վարչությունը (երկարամյա նախագահներն են եղել Ա. Փափազյանը և Ա. Կյուլպենկյանը) կառուցել է մատուռ, վարձակալել ընդարձակ հողամաս հայ ընտանիքների բնակության համար։

1965 թ․-ին կառուցվել է Ա. Հակոբ եկեղեցին, որին կից գործում է հայկական մեկօրյա դպրոց։ Մինչև 1939 թ․-ը գործել է ՀՕԿ-ի Լիոնի մասնաճյուղը, 1928 թ․-ից՝ ՀԲԸՄ, իսկ հետագայում՝ նաև Ֆրանսահայ մշակութային միության Լիոնի մասնաճյուղերը։

Լիոնում լույս են տեսել հայերեն (նաև ֆրանսերեն) տարբեր բնույթի պարբերականներ, որոնք տպագրվել են «Եփրատ» հայկական տպարանում։ Լիոնի հայերը մասնակցել են ֆաշիզմի դեմ ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարին։

Լիոնում էր Հայ ազգային ճակատի (Ֆրանսիա) կենտրոնատեղին։ Լիոնաբնակ շատ հայեր պատսպարել են գերմանական ճամբարներից փախած սովետական ռազմագերիներին։

1977 թ․-ին Լիոնում և շրջակայքում բնակվում էր շուրջ 40 հազար հայ։

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել]

Լիոնի քույր (ընդգծված) և գործընկեր քաղաքների ցանկ (համաձայն Լիոնի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայքի)[4])

Քաղաքի համայնապատկերը։ Աջից երևում է Ֆուրվիերի Նոտր Դամ բազիլիկ եկեղեցին

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Lyon sur le site de l’INSEE, Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի տվյալների համաձայն
  2. Population municipale 2008 sur le site de l’Insee., Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի վյալների համաձայն
  3. Lyon sur le site de Cassini, Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայի տվյալների համաձայն
  4. Գործընկեր-քաղաքների ցանկը Լիոնի պաշտոնական կայքում

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png