Վոլտեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վոլտեր

Վոլտեր (ֆրանսերեն՝ Voltaire, 1694թ. նոյեմբերի 21, Փարիզ1778թ. մայիսի 30, Փարիզ, իսկական անունը՝ Ֆրանսուա-Մարի Արուե, ֆրանսերեն՝ François Marie Arouet; Voltaire բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է), 18-րդ դարի խոշորագույն ‌[փա՞ստ] ֆրանսիացի լուսավորիչ-փիլիսոփաներից մեկն է, հայտնի է նաև որպես բանաստեղծ, արձակագիր, երգիծաբան, պատմաբան, հրապարակախոս, իրավապաշտպան, վոլտերականություն փիլիսոփայական ուղղության հիմնադիր։ Վոլտերն ունեցել է բեղուն գրիչ, թողել է ավելի քան 20,000 նամակ և 2,000 գիրք ու պամֆլետ։ Նա սոցիալական բարեփոխումների ջատագով էր, Կաթոլիկ եկեղեցու մոլի քննադատ (թեև նրան է պատկանում հայտնի արտահայտությունը. «Եթե Աստված չլիներ, ապա պետք կլիներ նրան հորինել»)։ Ըստ որոշ տվյալների նրա IQ-ի գնահատականը մոտավորապես եղել է 190։[1]

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ֆրանսուա-Մարի Արուե՝ Վոլտերը ծնվել է Փարիզում, իրավաբան Ֆրանսուա Արուեյի ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենափոքրն էր։ Մայրը՝ Մարի Մարգերիտ դ'Օմարն ունեցել է ազնվական ծագում։ Սովորել է ճիզվիտական քոլեջում 1704-1711թթ., որտեղ սովորել է լատիներեն, հունարեն։ Հետագայում տիրապետել է նաև իտալերեն, իսպաներեն, անգլերեն լեզուներին։

Հակառակ հոր ցանկության, ով ուզում էր, որ Վոլտերը դառնա իրավաբան, նա սկսեց զբաղվել գրական գործունեությամբ։ Վոլտերի սրամտությունը նպաստում է, որ նա հայտնի դառնա որոշ արիստոկրատական ընտանիքներում, որոնց հետ շփումներ էր ունենում։ Հայրը նրան դասավորեց աշխատելու որպես քարտուղար Նիդերլանդներում Ֆրանսիայի դեսպանատանը։

"Վոլտեր" անվան ծագում[խմբագրել]

Voltaire բառը իր ազգանվան լատինացված ձևով և ֆրանսերեն le jeune (երիտասարդ) բառակապակցության սկզբնատառերով կազմված AROVET LI արտահայտության շրջագրությունն է։ Այս անունը փիլիսոփան իր համար ստեղծել է 1718 թվականին։

Չնայած այս փաստին Ռիչարդ Հոլմսը պնդում է անվան ծագման իր վարկածը ըստ որի Վոլտեր անունը որոշ չափով կապ ունի արագ և համարձակ ածականների հետ։ Այս փաստը կապված է "voltige" բառի հետ որը նշանակում է ակրոբատիկ հնարքներ ձիու վրա։ Այն կարելի է կապել նաև "volte-face" (դեմ առ դեմ հանդիպել թշնամուն) և "volatile" (ինչ որ թևավոր արարած) բառերի հետ։

Արուե-ն նրա աճող հեղինակությանը հարմար անուն չէր 1719թ. մարտին Ժան Բատիստ Ռուսոին –ին ուղղված նամակը Վոլտերը եզրափակում է, խնդրելով, որ Ռուսոն իր պատասխան նամակը հասցեագրի իրեն որպես Վոլտեր։

Ետգրություն մեջ մասնավորապես նշվում է՝ "J'ai été si malheureux sous le nom d'Arouet que j'en ai pris un autre surtout pour n'être plus confondu avec le poète Roi" (Ես ինձ երջանիկ չեմ զգում Արուե անվան ներքո, այսպիսով ես սեփականացնում եմ ուրիշը, հիմնականում բանաստեղծ Ռուա-ի հետ շփոթված չլինելու համար։ Սա թերևս վերաբերում է Ադենե լե Ռուա-ին։ "oi" երկբարբառը արտասանվում է ժամանակակից "ouai"-ի նման, այնպես որ նմանությւոնը Արուեին պարզ է և թերևս հիմնավորված)

Վոլտերը իր աշխատույթունները ստորագրել է առնվազն 178 կեղծանուններով։

Մեծ Բրիտանիա[խմբագրել]

1726 թ. Վոլտերը Պատասխանել է ֆրանսիացի ազնվական ասպետ՝ դը Ռոհանի վիրավորանքին, որի ծառայողները մի քանի օր անց ծեծում են Վոլտերին։ Այդ օրվանից սկսած Վոլտերը փնտրում էր հատուցում ր նույնիսկ պատրաստ էր պայքարել մենամարտում։ Ռոհանի արիստոկրատական ընտանիքը ձեռք է բերում ֆրանսիական արքա Լյուդովիկոս XV-ի ստորագրությամբ նամակ, որը հաճախ գնվել է հարուստ ազնվականության կողմից, անցանկալի իրավիճակներից խուսափելու համար։ Սա պատճառ հանդիսացավ, որ Վոլտերը զրկվի ազատությունից առանց դատավարության և պաշտպանվելու հնարավորության։ Վախենալով անորոշ տարիների անազատությունից Վոլտերը առաջրկում է, որ իրեն աքսորեն անգլիա՝ որպես այլընտրանքային պատիժ։ Ֆրանսիական իշխանությունները հաստատեցին։ Այս միջադեպը հիմք հանդիսացավ Վոլտերի համար, որ նա ձեռնամուխ լինի ֆրանսիական դատական համակարգի բարելավմանը։ 1726-ից 1728 թվականներին նա վարձով բնակվել է Մեյդեն Լայն Կոնվենտ Գարդենում։

Վոլտերի արտաքսումը Մեծ Բրիտանիա տևել է 3 տարի, և կենսափորձը ազդեցութունն ունեցել է նրա մտածողության վրա։ Նրան ավելի շատ ոգևորում էր Բրիտանական սահմանադրական միապետությունը քան ֆրանսիական բացարձակ միապետությունը, և երկրում խոսքի և կրոնի ազատության աջակցությունը։ Նրա վրա ազդեցությւոն են ունեցել նաև ժամանակի նեոկլասիցիզմը ներկայացնող գրողները և անգլիական գրականությւոնը, հատկապես Շեքսպիրի աշխատությունները, որոնք դեռևս համեմատաբար քիչ հայտնի էին Եվրոպայում։

Ըստ Վոլտերի ՝ Շեքսպիրը օրինակն էր այն դրամատուրգի, որին պետք է հետամուտ լինեին ֆրանսիացի դրամատուրգները , քանի որ նրանք բացի շատ նուրբ լինելուց չէին կարողանում այնպիսի գործեր գրել, որոնք բեմադրելը կլիներ ավելի հեշտ։ Ավելի ուշ, երբ Շեքսպիրի ազդեցությունը աճում էր Ֆրանսիայում, Վոլտերը գործում էր։ Նա օրինակ էր տալիս սեփական դրամաներով և քննադատում էր Շեքսպիրի գործերի մեջ այն ամենը, ինչը իր կարծիքով բարբարոսությն ծնունդ էր։ Վոլտերը ներկա է եղել իսահակ Նյուտոնի հուղարկավորությանը և գովաբանել է անգլիացիներին, որ հերետիկոսական հավատալիքներով գիտնականի պատվով թաղել են Վեստմինստերյան աբբայություն-ում։

Երեք տարի վտարման մեջ գտնվելով Վոլտերը վերադարձավ Փարիզ և հրատարակեց իր կարծիքները Բրիտանական վերաբերմունքների մասին դեպի կառավարությունը, գրականությունը և կրոնը իր էսսեների գրքում որը անվանվեց Նամակներ Անգլիական Ժողովրդի Վերաբերյալ և տպվեց Լոնդնում 1733 թվականին։ 1734 թվականին տպագրվեց Ռուենում տպագրվեց Փիլիսոփայական Նամակներ էսսեների գիրքը։ Վերջինիս փոփոխված տարբերակը լույս տեսավ անգլերենով 1778 թվականին վերանվանվելով Փիլիսոփայական Նամակներ Անգլերենի Մասին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են