Պորտալ:Պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պորտալ Ընտրված հոդվածներ Նախագիծ:Պատմություն Նախագծի քննարկում Նախագծի մասնակիցներ
Hourglass drawing.svg




Պատմությունը (կամ պատմագիտությունը) մարդկային հասարակության անցյալն ուսումնասիրող գիտություն է: Մյուս գիտությունների նման ունեցել է զարգացման երկարատև ընթացք, կուտակել սերունդների պատմական փորձը, ընդլայնվել ու հարստացել բովանդակությամբ: Սկզբում կրել է նկարագրական բնույթ, ուսումնասիրության անմիջական առարկան եղել են մարդկության անցյալում տեղի ունեցած իրադարձությունների արտաքին երևույթները, գլխավոր ուշադրությունը դարձվել է պատմական, քաղաքական իրադարձությունների շարադրանքին: Միայն XIX դարում պատմագիտությունը դարձել է կյանքը՝ իր որոշակի և բազմազան դրսևորումներով (մարդու ծագումից մինչև ժամանակակից վիճակը) ուսումնասիրող գիտություն: Փաստերի հավաքումը և դրանց համակարգումը պատմագիտության հիմքն է: (մանրամասն...)

Խմբագրել

Ընտրված հոդված

Փարֆենոնը

Հին Հունաստանը (հունարեն՝ Αρχαία Ελλάδα) անտիկ պետություն էր, որը ընդգրկել է Էգեյան ծովն իր կզիներով, թերակղզու հարավային մասը և Փոքր Ասիայի արևմտյան ափը։ Երկիրը բաժանվել է երեք գլխավոր մասի՝ հյուսիսային, միջին, որոնք կոչվել են Հելլադա, և հարավային, որ կոչվել է նաև Պելոպոնես։

Այս մասերից յուրաքանչյուրն իր հերթին ունեցել է իր աշխարհագրական ստորաբաժանումները։ Հյուսիսային Հունաստանը բաժանվել է երկու մասի, որոնցից մեկը կոչվել է Թեսալիա, մյուսը՝ Էպեյրոս։ Միջին Հունաստանը բաղկացած էր մի շարք շրջաններից, որոնց մեջ նշանավոր են եղել Ատտիկան և Բեովտիան, իսկ Հարավային Հունաստանը՝ մի քանի մասերից, որոնց մեջ նշանավոր են եղել Արգոլիսը, Լակոնիան (Սպարտա մայրաքաղաքով), Արկադիան և այլն։ Մինչև 19-րդ դարի երկրորդ կեսը Հունաստանի պատմությունը սկսում էին մ.թ.ա. 776 թվականից և թե ինչ էր եղել դրանից առաջ, անհայտ էր: (մանրամասն...)

Խմբագրել

Ընտրված անձ

Տիգրան Մեծը

Տիգրան Մեծ (կամ էլ՝ Տիգրան Բ Մեծ) (մ.թ.ա. 140-մ.թ.ա. 55), Հայոց թագավոր մ.թ.ա. 95-ից, պետական և ռազմական գործիչ։ Տիրան Ա-ի որդին։ Մ.թ.ա. մոտ 112-ին Պարթևաստանի ներխուժման դեմ Հայսատանի անհաջող պայքարից հետո գահաժառանգ Տիգրան Բ տրվել է պատանդ։ Մ.թ.ա. 95-ին, Պարթևաստանի արքա Միհրդատ Բ Արշակունին զիջելով Հայաստանի հարավ-արևելյան գավառները(«70 հովիտներ»), նա ազատվել է պատանդությունից և ժառանգել Հայոց գահը։ Մ.թ.ա. 93-ին Ծոփքի թագավորությունը միացրել է Մեծ Հայքին, հիմնականում ավարտելով իր նախորդների սկսած հայկական հողերի միավորումը։ Մ.թ.ա. 85-ի հայ-պարթևական պայմանագրով Տիգրան Բ Առաջավոր Ասիայում հաստատել է իր գերիշխանությունը, պարթև Արշակունիները նրան են զիջել «արքայից արքա» տիտղոսը։ Նա սերտ կապեր է հաստատել Ասորիքի հելլենիստական քաղաքների իշխող վերնախավերի հետ, որոնք մ.թ.ա. 83-ին Ասորիքի թագավորության գահը հանձնել են նրան։ Մ.թ.ա. 70-ական թթ. Տիգրան Բ-ի գերիշխանությունը տարածվել է Կասպից ծովից մինչև Միջերկրականի արևելյան ափերը, Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայից մինչև Կարմիր ծով։ (մանրամասն...)

Խմբագրել

Հայոց պատմություն

Պատառիկ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» ձեռագրից (IX-Xդդ)

Պատմություն Հայոց կամ Հայոց Պատմությունը Մովսես Խորենացու գրած գլխավոր երկն է, հայ միջնադարյան պատմագիտական մտքի գլուխգործոցներից մեկը։ Պարունակում է արժեքավոր տեղեկություններ Հայաստանի և հարևան երկրների պատմության և պատմական աշխարհագրության վերաբերյալ։ Բացառիկ դեր է ունեցել հայ հասարակական-քաղաքական մտքի, ազգային-քաղաքական գիտակցության ձևավորման մեջ։

Ինչպես հաղորդում է ինքը՝ հեղինակը, «Հայոց պատմությունը» գրվել է իշխան Սահակ Բագրատունու խնդրանքով։ Աշխատության սկզբում օգտվելով առիթից՝ Խորենացին սուր քննադատության է ենթարկում հայոց հին թագավորներին և իշխանների «անիմաստասեր բարքը», քանի որ նրանք հոգ չեն տարել, որ իրենց ժամանակն ու գործերը գրի առնվեն։ Շարադրանքի ընթացքում պատմիչը հաճախ է խոսքն ուղղում պատվիրատուին, կարևորում նրանից ստացած առաջարկությունները կամ մերժում այս կամ այն ցանկությունը։ Մի տեղ Խորենացին նույնիսկ անթաքույց խստությամբ հանդիմանում է իշխանին պարսկական «անիմաստ ու անճաշակ» առասպելների նկատմամբ ունեցած հետաքրքրասիրության համար։

«Հայոց պատմությունը» ընդրգկում է հայ ժողովրդի ձևավորումից մինչև 5-րդ դար ընկած պատմությունը և իրենից ներկայացնում է հին հայկական առասպելների, հեթանոսական սովորույթների և այլ ժողովուրդների հետ հայերի կապերի մասին նյութերի ամենահարուստ աղբյուրը։

Մովսես Խորենացին «հայոց պատմահայրն» է, «քերթողահայրն» է։ Հայերը նրան տվել են այդ տիտղոսները, քանի որ նա մեզ է հասցրել հայոց ամբողջական պատմությունը՝ հայոց մեծերի ծննդաբանությունից մինչև իր ապրած ժամանակները։ (մանրամասն․․․)

Խմբագրել

Գիտե՞ք դուք արդյոք

  • Հերոդոտոսի հաղորդմամբ, մ.թ.ա. 539 թ. Բաբելոնյան արշավանքի ժամանակ, Կյուրոս Մեծը հրամայել է ժամանակավորապես կանգնեցնել հարձակումը և ջրանցքների կառուցման միջոցով պատժել, այսինքն ջնջել աշխարհի երեսից, Դիալա գետը, որի մեջ խեղդվել էր սրբազան սպիտակ ձին:
  • Արեգակնային համակարգի արեգակակենտրոն համակարգի թեորիան առաջին անգամ առաջ է քաշել հույն գիտնական Արիստարքոսը, Նիկոլայ Կոպեռնիկոսից 1800 տարի առաջ:
  • 1920 թ. մայիսի վերջին հեղափոխականներ Ս.Գ.Լազոն, Ա.Ն.Լուցկին, Վ.Մ.Սիբիրցևը գնդակահարվել են և վառվել շոգեքարշի վառարանում, ճապոնացիների կողմից:
Խմբագրել

Ընտրված պատկեր

Cilician Armenia-hy.svg
Խմբագրել

Ուրիշ նախագծեր

Commons-logo.svg Վիքիպահեստ Wiktionary-logo-ru.png Վիքիբառարան
Wikisource-logo.svg Վիքիդարան Wikiquote-logo.svg Վիքիքաղվածք
Խմբագրել

Նոր հոդվածներ

                                                         Ներկայացվում է հոդված` իմ կողմից 2002թ.  հրատարակված <Հաբեթի սերունդները> գրքից.


                                                                        < ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԳԱՀԱԿԱԼՆԵՐԸ>


       Առուշան Դ-ն /Ռուշա կամ ՈՒռշա/ եղել է Առուշան Գ-ի որդին և հաջորդը /609 մ.թ.ա.- 598 մ.թ.ա./: Նրա գահակալման տարիներին Արարատյան թագավորությունը գտնվել է ծանր և օրհասական պայմաններում:
       Մ.թ.ա. 605-ին Կիաքսարի գլխավորած մարական բանակը, Կարքեմիշ քաղաքի մոտ ջախջախել է Ասորեստանի զորքի խղճուկ մնացորդները և վերջնական կործանել Ասորեստանի պետությունը: Միջագետքում իշխանությունը անցել է Կիաքսարի դաշնակից Բաբելոնի թագավորության ձեռքը, որի գահին է բազմելՆաբոպալասարի որդին` ռազմատենչ Նաբուգոդոնոսորը:
       Այս իրավիճակում հայոց Արարատյան թագավորության ծայրամասային տարածքների կորուստները ու նրանց անջատամետ ձգտումները, հայ ավագանու և արքունիքի միջև առաջացած հակասությունների խորացումը, ու դրա հետ միասին հզոր Մարաստանի հետ անխուսափելի պատերազմի վտանգը, ստիպել է հայոց թագավոր Առուշան Դ-ին` իրեն կողմնակից որոշ հայ ավագանիների ու քրմերի համաձայնությամբ, հպատակություն հայտնել մարաց Կիաքսար թագավորին, դառնալով նրան ենթակա ու հարկատու, որը մեծ դժգոհություններ և խռովություններ է առաջացրել Հայոց աշխարհում:
       Մարաստանի պետությունը իրեն ենթարկելով հարակից արևելյան և հարավային տարածքները /ներառյալ Հայաստանը/ դարձել է հզոր աշխարհակալ պետություն: Մ.թ.ա. 598-ին Կիաքսարը մեծ բանակով արշավել է դեպ արևմուտք և պատերազմել` Առաջավոր Ասիայում իր նիակ մրցակից մնացած` Լիդիայի հզոր թագավորության դեմ: Վճռական ճակատամարտի ժամանակ տեղի է ունեցել արևի խավարում, և պատճառ դարձել, որ Կիաքսարը հաշտություն կնքի Լիդիայի թագավոր Ալիատտեսի հետ, սահման հաստատելով Հալիս գետը:
       Հայ իշխանների մեծամասնությունը չհաշտվելով Առուշան Դ-ի որդեգրած ստրկական կախվածությունը Մարաստանից, ապստամբում է մրա դեմ, որոնց կողմն է անցնում նաև Արարատյան թագավորության հայոց բանակի տուրտան /սպարապետ/ Հրաչյան` Պարույր Սկայորդու որդին: Ապստամբներին հաջողվում է գահընկեց անել Առուշան Դ-ին և իրենց առաջնորդ ընտրել Հրաչյային, որը պատճառ է դառնում հայ-մարական պատերազմին:
       Հայոց բանակի տուրտան Հրաչյան /Հրչե, Մադիես/ անցնելով իշխանության գլուխ /598 մ.թ.ա. - 570մ.թ.ա./, հաշվեհարդար է տեսնում այն հայ ավագանիների և քրմերի հետ, որոնց հորդորներով` Առուշան Դ-ն ընդունել էր Մարաստանի գերագահությունը, և պատրաստվում Կիաքսարի դեմ կայանալիք պատերազմին: Արարատյան թագավորության հայոց արքունիքում կատարված հեղաշրջման հաջորդ տարվա գարնանը, Մարական մեծաքանակ բանակը Կիաքսարի գլխավորությամբ մտնում է Հայոց լեռնաշխարհ` ըմբոստ զորավարի գլխավորությամբ ապստամբած Արարատյան թագավորությունը ծնկի բերելու նպատակով: Այդ վճռական ճակատամարտում, ըստ Հերոդոտոսի. Հայոց հմուտ զորավար` Պարույրի որդի Հրաչյան, ջախջախիչ պարտության է մատնում աշխարհակալ Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն պաշարած և գրաված` մարաց հզոր բանակին, թոթափելով Մարաստանի իշխանությունը: Կիաքսարին պարտության մատնելուց հետո հայոց խելամիտ զորավարը իր զենքը ուղղում է Մարաստանի հարավային դաշնակից` Բաբելոնի թագավոր Նաբուգոդոնոսորի դեմ: Ըստ նույն պատմիչի վկայության. հայոց զորավարի կողմն են անցել Բաբելոնի կողմից գրավված Հայոց Միջագետքի և Ասորվաց Միջագետքի իշխանները /Երեմիայի մարգարեության մեջ ասվում է. <Դրոշակ բարձրացրեք երկրի մեջ. փող հնչեցրեք ազգերի մռջ, հրավիրեցեք Բաբելոնի դեմ` Արարատի, Մանայի և Ասքանազի միացյալ թագավորությունները>/: Ճակատամարտից խուսափող` Նաբուգոդոնոսորի բանակի զորագնդերի դեմ տարված մանր հաղթական պատերազմներով, Հրաչյան ստիպել է Բաբելոնին` հրաժարվել Հայոց թագավորության դեմ որևէ լուրջ ռազմական գործողությունների դիմել և դաշնակցել պարտությունից դեռ ուշքի չեկած Մարաստանի հետ: Հերոդոտոսը շարունակելով իր պատմությունը, ասում է. Հրաչյան հայոց բանակին միացնելով, իր ենթակայության տակ մտած իշխանների զորագնդերը, արշավում է Բաբելոնի իշխանությանն անցած հարավ-արևմտյան Ասիայի վրա` Պաղեստինյան Ասորիք, և հարկեր ստանում Եգիպտոսի Պսամմետիքոս թագավորից: Իրեն հարցերը կարգավորելով Հայոց երկրի հարևաններ` Մարական ու Բաբելական պետությունների հետ. Հրաչյան իր զենքն ուղղում է դեպի արևմուտք, ուր մինչև Հալիս գետը իր իշխանության տակ էր վերցրել Կիաքսարի հետ հաշտություն կնքած Լիդիայի թագավորությունը, իսկ Հայոց արևմտյան, անդրեփրատյան տարախքները տնորինում էին` մարաց Կիաքսար թագավորի կողմից,որպես հարկատու կողմնակալ իշխաններ կարգվաշ կիմերների Տրերներ ցեղի ռազմառաջնորդները: Արշավելով արևմուտք, Հրաչյան ջախջախում է կիմերական Տրերների ցեղին և Հայոց սահմանը հասցնում մինչև Հալիս գետը ու պատրաստվում Լիդիայի դեմ կայանալիք պատերազմին: Հայոց և Լիդիայի միջև տեղի ունեցած պատերազմը նկարագրում է Մովսես Խորենացին, որըայդ պատերազմի ղեկավարությունը վերագրում է ոմն Արտաշես 1-ին:
        Այսպիսով Մ. Խորենացին գրում է. Հայոց արքան հրաման է տալիս արևելքից ու հյուսիսից զորք հանել խիստ մեծ բազմությամբ, այնպես որ նա նրանց հաշիվն էլ չգիտեր, այլ հրամայում էր ճանապարհների վրա և իջևաններում մարդագլուխ մի քար դիզել և թողնել իբրև նշան իրենց բազմության: Այնուհետև նա շարժվում է դեպի արևմուտք և պարտության մատնելով Լյուդիացիների բանակը, ձերբակալում նրանց թագավոր Կրեսոսին: Որից հետո Մ. Խորենացին մեջ բերելով` Եվագորասի և Սկամանդրոսի խոսքերը ասում է. Հրաչյան /Արտաշես 1-ին/ Լիդիացիների թագավորին, հրամայում է նրան մահապատժի ենթարկել երկաթե տապակի վրա դնելով, վերջինս հիշելով Աթենացի Սողոնի խոսքերը` իր լեզվով բացականչում է.<Ով Սողոն,Սողոն դու գեղեցիկ խոսեցիր, թէ չի կարելի մարդու բարեբախտությանը երանի տալ միչև նրա մահը>, այդ լսելով Հրաչյան /Արտաշես 1-ին/ հրաման է տալիս նրան ներել և չտանջել/Կրեսոսը հետագայում համառ դիմադրություն է ցույց տվել Կյուրոս Մեծի արշավանքներին/:
        Ամբողջ Փոքր Ասիան իրեն իշխանության տակ վերցնելով, հայոց տաղանդավոր զորավարը ձեռնամուխ է լինում նավատորմիղի ստեղծմանը, դեպի Հունաստան կատարվելիք արշավանքին նախապատրաստվելով: Դրա մասին Մ. Խորենացին գրում է. Հրաչյան/Արտաշես 1-ին/ երկու ծովերի մեջ եղաշ ցամաքը նվաճելով, օվկիանոսը լցնում է նավերի բազմությամբ, կամենալով բոլոր արևմուտքն իրեն հպատակեցնել: Հավանաբար նա իրագործում է դեպի Հունաստան իր ձեռնակվելիք արշավանքը, որովհետև Փղեգոնիոսից մեջ բերված և Մ. Խորենացու կողմից գրի առնված պատմությունն ասում է. Հայոց զորավարը բոլոր թագավորներից հուժկու եղավ, նա ոչ միայն լյուդացիներին վանեց և նրանց թագավորին կապեց, այլ և Հելեսպոնտոսում և Թրակիայում տարերքների բնությունը փոխեց, ցամաքի վրա ծովագնացություն կատարեց, ծովով անցավ իբրև հետևակ, նա սպառնում էր թետալացիներին, նրա համբավը հիացնում թր Հելլենական աշխարհը: Նա կործանեց լակեդեմոնացիներին, փաղցրեց փոկեացիներին, ղովկրացիները անձնատուր եղան, բյուտացիները նրա կալվածների մի մասն են, ամբողջ էլլադան ահաբեկված էր նրանից:
         Տիրելով Մերձավոր Արևելքին, ըստ Հերոդոտոսի .Հրաչյան /Արտաշես 1-ին/ իշխել է 28 տարի, իսկ ըստ Մ. Խորենացու 25 տարի: Այդ իշխանության ընթացքում` իրեն ենթակա երկրներից Հայաստան է տեղափոխել նրանց արժեքավոր հարստությունները, որոնցից Մ. Խորենացին հիշատակում է Ասիայում գտնվող Արտեմիդի, Հերակլի և Ապոլոնի պղնձաձույլ արձանները, Էլլադյից Հայաստան տեղափոխված` Դիոսի, Արտեմիդի, Աթենասի, Հեփեստոսի և Ափրոդիտեյի արձանները: Հրաչիայի /Արտաշես 1-ին/ վերջին տարիների մասին Մ. Խորենացին գրում է. որ չէմ կարող ասել, ինչ բանի ազդեցությամբ, ահագին աղմուկ և շփոթություն է ծագում, և նրա բազմաթիվ զորքերն սկսում են միմյանց կոտորել ու ըստ Եվագորասի և Փղեգոնիոսի, մեծ հաղթանակներով փառավորված հայ զորավարը այդ խառնաշփոթից փախնելու ժամանակ սրախողող է արվում իր իսկ զորքերի կողմից և արտասվելով ասում. <Ավաղ այս անցավոր փառքին>:
         Հրաչյաի /Արտաշես 1-ին/ մահից հետո Հայոց գահին տիրոմ է նրա զորավարներից Երվանդ Ա Սակավակյացը /570 մ.թ.ա. - 560 մ.թ.ա./: Երվանդ Ա-ի Հայոց գահին տիրանալու մասին պահպանվել են ավանդախառն տեղեկություններ Մ. Խորենացու և Քսենոփոնի պատմություններում: Ըստ Քսենոփոնի Երվանդը Հրաչյաի /Արտաշես 1-ին/ հեղինակավոր զորավարներից էր, վերջինս դեպի Մերձավոր Արևելք կատարած արշավանքների ժամանակ, այդ երկրները կողոպտելու միջոցով տիրացել էր շուրջ 3000 տաղանդ արծաթ հարստության /մոտ 12 միլիոն ոսկի ռուբլի/ և իր ղեկավարության տակ ուներ 40000 հետևակային և 8000 հեծելակային զինված ուժ: Ըստ նույն աղբյուրի` Երվանդ Ա-ն այդ կուտակած մեծ հարստության միջոցով կարողացել է իր կողմը գրավել Արարատյան թագավորության հայ ավագանու ներկայացուցիչներին` <պատվավոր հայերին> և իր դստերը Տգրանուհուն կնության տալով Կիաքսարի որդի Աստիագեսին /Աժդահակին/, որը հոր մահից հետո դարձել էր Մարաստանի թագավոր, ստացել է նրա օժանդակությունը ու կարգվել Հայոց արքա, որի իշղանության տակ անցան Կապադովկիայի, Կոմմագենեյի, Փոքր Հայքի և Մեծ Հայքի ընդարձակ տարածքները` հեմք դնելով Հայոց Երվանդունիների թագավորությանը:
Խմբագրել

Ինչպե՞ս կարող եմ ես օգնել

Դուք կարող եք թարգմանել հայերեն հոդվածներ Անգլերեն և Ռուսերեն Վիքիպեդիաներից:

Խմբագրել


Եղբայրական պորտալներ

Portal.svg Portal.svg Portal.svg Portal.svg Portal.svg Portal.svg Europe green light.svg
Հեռավոր Արևելք Մերձավոր Արևելք Եգիպտոս Հին Հունաստան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ Առաջին համաշխարհային պատերազմ Եվրոպա
Խմբագրել