Ակն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Քաղաք
Ակն
թուրք.՝ Kemaliye
39°15′39″ հս. լ. 38°29′48″ ավ. ե. / 39.260833° հս. լ. 38.496667° աե. ե.
Երկիր Թուրքիա Թուրքիա
Նահանգ Երզնկա
Այլ անվանումներ Մարընտունիկ, Ակին
Մակերես 1 094 կմ²
Բնակչություն 2 036 մարդ (2008)
Ագլոմերացիա 5 487
Ժամային գոտի UTC+2
Հեռախոսային կոդ 446
Փոստային ինդեքս 24530
Ավտոմոբիլային կոդ 24
Պաշտոնական կայք www.kemaliye.gov.tr
##Ակն (Թուրքիա)
Red pog.png

Ակն (այժմ՝ Քեմալիե, թուրք.՝ Kemaliye), քաղաք և շրջան Արևմտյան Հայաստանում, այժմ՝ Թուրքիայի Թուրքիայի Հանրապետության կենտրոնական մասում, Երզնկայի նահանգում, Արևմտյան Եփրատ (Կարասու) գետի աջ ափին։

Անցյալում եղել է Խարբերդի վիլայեթի կազմում։ Ակնը գտնվում է Տավրոսյան և Անտիտավրոսյան լեռնաշղթաների միջև, ծառազարդ հովտում, բարձր, ավելի քան 1000 մ։

Ակնը հիմնադրել են Սեբաստիա տեղափոխված Արծրունիները 1022-ին. սկզբում կոչվել է Մարընտունիկ։ Ակն անունը հավանաբար ծագել է քաղաքի միջով հոսող Ակնաղբյուրի անվանումից։ XI դ. Արծրունիներն Ակնում կառուցել են Նարեկա վանքը (Ռշտունիքի Նարեկա վանքի անունով), իսկ ավելի ուշ՝ Սուրբ Նշան վանքը (Վասպուրակսւնի Վարագա Սուրբ Նշան վանքի անունով)։

1300–21-ին Անիից այստեղ գաղթած հայերը հիմնադրել են իրենց թաղամասը՝ Ս. Հակոբ եկեղեցով։ Ակնում եղել է նաև Անի անունով բերդ։ XVI դ. սկզբին Ա. գրավեցին թուրքերը։ 1880-ին Ակն ուներ շուրջ 10 հազար բնակիչ, որից մոտ 5500՝ հայեր։ Տները քարաշեն էին, 2- 4 հարկանի։ Քաղաքը մաքուր էր, բարեկարգ, սալահատակված փողոցներով։ Ակնցիք վարպետ արհեստավորներ և առևտրականներ էին։

XIX դ. վերջերի Ակնում գործում էին երկսեռ դպրոցներ (Նարեկյան և Ներսեսյան), եկեղեցիներ (Ս. Աստվածածին և Ս. Գևորգ), ազգային ընկերություններ (Ազգասիրական, Ուսումնասիրական, Արամյան և Նարեկյան)։ 1870-ից Ակնում լույս են տեսել «Ծաղիկ», «Եփրատ», «Մտրակ» թերթերը։ 1873-ին այստեղ ներկայացվել է «Սուրբ Մեծն Ներսես» պիեսը։

1896-ի սեպտ. 3-4-ին թուրք հրոսակները հարձակվեցին Ակնի, իսկ քրդերը՝ շրջակա հայ գյուղերի (Լիճք, Բինկյան, Զմարա, Կասմա, Ապուչեխ, Կամարակապ և այլն) վրա, կոտորեցին բնակիչներին, կողոպտեցին ու հրդեհեցին տները։ Ականատեսի վկայությամբ, զոհերի թիվր հասավ 3000-ի։ Հետագա երկու տասնամյակում հայերը վերաշինեցին քաղաքը, Ակնում նորից կյանքն աշխուժացավ։

Մեծ եղեռնին Ակնը և շրջակա գյուղերը դատարկվեցին հայերից, որոնց մեծ մասը շուտով զոհ գնաց գաղթի ճանապարհին։

Ակնցիները տվել են գրչի ու մտքի բազմաթիվ ականավոր մշակներ՝ բժիշկներ և ուսուցիչներ, արվեստագետներ, իրավաբաններ, ազգային ե հոգևոր գործիչներ։ Ակնից են սերում Արփիար Արփիարյանը, Միսակ Մեծարենցը, Գրիգոր Զոհրապը, Սիամանթոն, Արշակ Չոպանյանը, Մինաս Չերազը, Ն. Գալանտերյանը։

Ակնը մոտ 200 տարի ամիրայական նշանավոր գերդաստաններ է տվել Կ. Պոլսին և Զմյուռնիային (Տատյան, Ճեգայիրլյան և ուրիշներ)։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png