Հոգեբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հոգեբանության խորհրդանիշ հունարեն փսի տառը

Հոգեբանությունը (հին հունարեն ψυχή-հոգի, λόγος-միտք, գիտություն) գիտական և կիրառական գիտություն է հոգեկանի՝ որպես կենսագործունեության հատուկ ձևի զարգացման և գործունեության մասին [1]: Գիտական մեկնաբանությամբ «հոգեբանություն» հասկացությունը առաջացել է 16-րդ դարում: Սկզբնապես այն վերաբերում էր հատուկ գիտության, որը զբաղվում էր հոգևոր կամ հոգեկան երևույթների ուսումնասիրմամբ, այսինքն այնպիսի երևույթների, որոնք մարդը հեշտությամբ իր գիտակցությունում կարողանում է գտնել ինքնադիտման արդյունքում: Ավելի ուշ հետազոտությունների ոլորտը նշանակալիորեն ընդլայնվեց՝ իր մեջ ներառելով անգիտակցական հոգեկան գործընթացները և մարդու գործունեությունը: 20-րդ դարից սկսած հոգեբանական հետազոտությունները դուրս են եկել այն երևույթների սահմաններից, որոնց շուրջ դարեր շարունակ կենտրոնացել էին: Սրա հետ կապված «հոգեբանություն» հասկացությունը կորցրել է իր սկզբնական, բավականին նեղ իմաստը, երբ այն վերաբերում էր միայն սուբյեկտիվ, մարդու կողմից անմիջականորեն ընկալվող և ապրվող գիտակցության երևույթներին[2]: «Հոգեբանություն» հասկացությունը, համաձայն որոշ տվյալների, 1590 թվականին առաջադրել է Գոկլենիուսը, իսկ այլ աղբյուրների համաձայն տերմինը ներմուծվել է Քրիստիան Վոլֆի կողմից 1732 թվականին [3]:


Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հոգեբանության պատմություն

Հոգեբանության զարգացման պատմությունը պայմանականորեն կարելի է բաժանել չորս փուլի[4]:

  • Հոգեբանությունը որպես գիտություն հոգու մասին

Հոգեբանության նախապատմությունը սկսվում է անտիկ ժամանակներից, երբ փիլիսոփաները իրենց աշխատություններում փորձում էին պարզել հոգու բնույթը։ Հոգեբանության ուսումնասիրումը փիլիսոփայական համատեքստում գալիս է Եգիպտոսի, Հունաստանի, Չինաստանի,Հնդկաստանի և Պարսկաստանի հնագույն քաղաքակրթություններից[5]:

  • Հոգեբանությունը որպես գիտություն գիտակցության մասին

Առաջանում է 17-րդ դարում՝ կապված բնական գիտությունների զարգացման հետ: Մտածելու, զգալու ունակությունները անվանում էին գիտակցություն: Ուսումնասիրման հիմնական մեթոդ է համարվում ինքնադիտումը և փաստերի նկարագրությունը:

  • Հոգեբանությունը որպես գիտություն վարքի մասին

Առաջանում է 20-րդ դարում: Այս փուլում կենտրոնական խնդիր է հանդիսանում փորձարարական հետազոտություններ իրականացնելը և այն ամենին հետևելը, ինչը կարելի է դիտել անմիջականորեն (վարքը, արարքները, մարդկանց ռեակցիաները):

  • Ժամանակակից փուլ

Հոգեբանությունը հանդես է գալիս որպես գիտություն, որն ուսումնասիրում է հոգեկանի օբյեկտիվ օրինաչափությունները, դրսևորումները և մեխանիզմները[4]:

Հոգեբանության դպրոցներ[խմբագրել]

20-րդ դարում հոգեբանությունում կարծիքների, գաղափարների տարաբնույթ լինելը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ դպրոցներից յուրաքանչյուրն ուներ մյուսներից առանձին, ուսումնասիրման իր սեփական օբյեկտը [6]:

Ստրուկտուրալիզմ[խմբագրել]

Վիլհելմ Վունդտը (նստած) կոլեգաների հետ իր ստեղծած առաջին հոգեբանական լաբորատորիայում
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստրուկտուրալիզմ (հոգեբանություն)

Այս դպրոցի առաջնորդը Վիլհելմ Վունդտն էր, ով հայտնի է որպես «փորձարարական հոգեբանության հայր», ստեղծեց առաջին հոգեբանական փորձարարական լաբորատորիան Լայպցիգում 1879 թվականին[7]:Սա համարվում է առաջին հոգեբանական դպրոցը [8][9]: Այս դպրոցի ներկայացուցիչները իրենց անվանում էին ստրուկտուրալիստներ,քանի որ, ըստ նրանց, հոգեբանության գլխավոր խնդիրը գիտակցության կառուցվածքի փորձարարական ուսումնասիրումն է:«Կառուցվածք» հասկացությունը ենթադրում է տարրեր և նրանց միջև կապ, ինչ պատճառով էլ այդ դպրոցի ուսումնասիրությունները ուղղված էին գիտակցության տարրերի և նրանց կառուցվածքավորման միջոցների ուսումնասիրմանը: Ըստ Տիտչեների գիտակցությունը ոչ թե այն է, ինչ մեզ հաղորդում է ինքնադիտումը, այլ այն ունի իր ինքնուրույն կառուցվածքը և նյութը: Ընդ որում գիտակցության մատերիայում տարբերում էին տարրերի երեք կատեգորիաներ՝ զգայություն (որպես պարզագույն գործընթաց՝ այն բնութագրվում է որակով, ինտենսիվությամբ, հստակությամբ և տևականությամբ), պատկեր և զգացմունք: Տիտչեները գտնում էր, որ գիտափորձի և մաթեմատիկայի համադրումը հոգեբանությանը կմոտեցնի հոգեբանությանը բնական գիտությունների չափանիշներին[10]:

Ֆունկցիոնալիզմ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ֆունկցիոնալիզմ

Որպես դպրոց կամ հոգեբանական համակարգ՝ ֆունկցիոնալիզմը առաջացել է Դարվինի էվոլյուցիոն տեսությունից և Ուիլյամ Ջեյմսի հոգեբանությունից: Դարվինի բնական ընտրության տեսության համաձայն՝ գոյատևում և սերունդ են թողնում այն կենսաբանական տեսակները, որոնք ունեն միջավայրի կոնկրետ պայմաններին ամենալավը հարմարվելու կարողություն: Դարվինը նաև գտնում էր, որ մարմնի էվոլյուցիայի հետ միասին տեղի է ունենում նաև բանականության էվոլյուցիա, որի հետ կապված կարևորում էր նաև հոգեբանական ադապտացիան: Այս գաղափարները զարգացվել են Ջեյմսի հոգեբանության մեջ, որն էլ անմիջականորեն ազդեցություն է ունեցել ֆունցիոնալիզմի վրա: Իր «Հոգեբանության սկզբունքները» աշխատությունում, [11] որը հրատարակվել է 1890 թվականին, նա առաջադրել է բազմաթիվ հարցեր, որոնց հոգեբանները պետք է անդրադառնան: Ջեյմսը նշում էր, որ հոգեբանությունը պետք է գործնական նշանակություն ունենա, և հոգեբանները պետք է պարզեն, թե ինչպես մարդը պետք է գործի ի օգուտ իրեն: Ֆունկցիոնալիզմը բնորոշվում է հետևյալ գաղափարներով՝

  • Հոգեբանությունը պետք է ուսումնասիրի ֆունկցիաները, ոչ թե գիտակցության բովանդակությունը,
  • Հոգեկան ֆունկցիաները միջավայրի հարմարման էությունն են,
  • Հոգեբանությունը պետք է ընդունելի լինի գործնական օգտագործման համար,
  • Հոգեկան ֆունկցիաները ամբողջական ակտիվության մաս են, որը ներառում է հոգեկան և ֆիզիկական բաղադրատարրեր,
  • Հոգեբանությունը սերտորեն կապված է կենսաբանության հետ,և անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի իմացությունը կարող է օգնել հոգեկան ակտիվության հասկանալուն: Այս դպրոցի ներկայացուցիչներից են Ջոն Դյուին, Հարվի Կարը և այլոք[10]:

Հոգեվերլուծություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հոգեվերլուծություն

Այս դպրոցի հիմնադիրը Զիգմունդ Ֆրոյդն է [10]: Հետագայում Ֆրոյդի hոգեվերլուծությունը ընդլայնվել է,զարգացել և քննադատվել տարբեր ուղղություններով, հիմնականում Ֆրոյդի նախկին կոլեգաների կողմից, որոնց թվում են Ալֆրեդ Ադլերը, Կարլ Գուստավ Յունգը, իսկ հետագայում նեոֆրոյդիզմի ներկայացուցիչների՝ Էրիխ Ֆրոմի, Կարեն Հորնիի, Հարի Սթեք Սալիվանի և Ժակ Լականի կողմից։

Խմբային նկար Քլարքի համալսարանում, 1909 թ
Առջևում: Զիգմունդ Ֆրոյդ, Ստենլի Հոլ, Կարլ Յունգ

Հոգեվերլուծության հիմնական դրույթներն են՝

  • Մարդու վարքը, փորձը և ճանաչողությունը մեծամասամբ պայմանավորված են ներքին և իռացոնալ հակումներով,
  • Այդ հակումները մեծամասամբ անգիտակցական են,
  • Այդ հակումների գիտակցման փորձերը հանգեցնում են հոգեբանական դիմադրության՝ պաշտպանական մեխանիզմների տեսքով,
  • Անհատական զարգացումը պայմանավորվում է վաղ մանկության իրադարձություններով,
  • Իրականության գիտակցական ընկալման և անգիտակցական մատերիալի միջև առկա կոնֆլիկտները կարող են հանգեցնել այնպիսի խանգարումների, ինչպիսիք են նևրոզները, բնավորության նևրոտիկ գծերը, վախը, դեպրեսիան և այլն[12]:

Ֆրոյդը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել շվեյցարացի հոգեբան Կարլ Յունգի հայացքների վրա, ում վերլուծական հոգեբանությունը դարձավ խորքային հոգեբանության այլընտրանքային ձևերից մեկը: 20-րդ դարի ընթացքում հոգեվերլուծությունը զարգացավ՝ իր մեջ ներառելով տարբեր գաղափարներ: Ձևավորվեց նեոֆրոյդիզմի ուղղությունը, որ ներկայացուցիչներն են Էրիկ Էրիկսոնը, Մելանի Կլայնը, Ջոն Բոուլբին, Էրիխ Ֆրոմը, Կարեն Հորնին, Զիգմունդ Ֆրոյդի դուստրը՝ Աննա Ֆրոյդը:

Բիհեյվիորիզմ[խմբագրել]

Սկինների կողմից ստեղծված ուսուցման սարքավորում՝ ուղղված ծրագրավորված հրահանգի ավտոմատացմանը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բիհեյվիորիզմ

Բիհեյվիորիզմը (անգլ.՝ Behavior-վարք) ԱՄՆ-ում 20-րդ դարում ձևավորված հոգեբանական ուղղություն է, որը որպես հոգեբանության առարկա սահմանում է ոչ թե գիտակցությունը[10], այլ վարքը՝ օրգանիզմի ռեակցիաների համագումարը ի պատասխան միջավայրի ստիմուլներին: Բիհեյվիորիզմի հիմնական դրույթը, որն արտացոլվում է Ուոտսոնի, Սկինների և այլ բիհեյվիորիստների աշխատանքներում, կայանում է նրանում, որ հոգեբանությունը պետք է ուսումնասիրի մարդկանց և կենդանիների տեսանելի վարքը, այլ ոչ թե նրանց հոգեկանում տեղի ունեցող անտեսանելի իրադարձությունները[13]: Այս դպրոցի հիմնադիր հանդիսանում է Ջոն Ուտսոնը, իսկ ուղղության հետագա զարգացմանը նպաստել են Բերես Ֆրեդերիկ Սկինները, Ալբերտ Բանդուրան, Էդուարդ Թորնդայքը, Էդուարդ Թոլմենը և այլոք[14]: Բիհեյվիորիզմը հաճախ անվանում էին «հոգեբանություն առանց հոգեկանի»:Այս ուղղության կարևոր ներդրումը կայանում էր նրանում, որ ներառում էր գիտակցությունից անկախ, արտաքին օբյեկտիվ դիտման ենթակա հարաբերությունները:

Հումանիստական հոգեբանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հումանիստական հոգեբանություն
Պահանջմունքների հերարխիան՝ կազմված հումանիստ Աբրահամ Մասլոուի կողմից 1943 թվականին

Հումանիստական հոգեբանությունը արևմտյան հոգեբանության ուղղություններից է, որն իր ուսումնասիրման գլխավոր առարկա համարում է անձը՝ որպես յուրահատուկ համակարգ,որն իրենից ներկայացնում է ինքնաիրացման բաց հնարավորություն, որը հատուկէ միայն մարդուն [15]։ Հումանիստական հոգեբանության մեջ որպես վերլուծության հիմնական առարկա հադես են գալիս բարձրագույն արժեքները, անձի ինքնաիրացումը, ավտոնոմությունը, հոգեկան առողջությունը, միջանձնային շփումը։ Հումանիստական հոգեբանությունը որպես ինքնուրույն ուղղություն առանձնացել է 20-րդ դարի 60-ական թվականների՝ի հակադրություն բիհեյվիորիզմի և հոգեվերլուծության։ Այն ստացավ 3-րդ ուժ անվանումը։ Այս ուղղության ներկայացուցիչներն են Աբրահամ Մասլոուն, Կարլ Ռոջերսը,Վիկտոր Ֆրանկլ, Ռոլո Մեյը և այլոք։ Հիմնական գաղաբաներից է մարդկանց ներքուստ բարի լինելը։ Ունի հոլիստական մոտեցում մարդկանց լինելիությանը, և հատուկ ուշադրություն են դարձնում այնպիսի ֆենոմենների, ինչպիսիք են կրեատիվությունը, կամքի ազատությունը և մարդկային պոտենցիալը։ Մարդկանց դիտարկում են որպես «ամբողջական անձիք» և քաջալերում են ինքնաբացահայտումը, քան ուրիշների վարքի ուսումնեսիրումը։ Այն կապված է զարգացող ուղղության՝ տրանսպերսոնալ հոգեբանության հետ։

Գեշտալտ հոգեբանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գեշտալտ հոգեբանություն

Գեշտալտ հոգեբանության (գերմ.՝ Gestalt-ձև, պատկեր, կառուցվածք) հիմնական սկզբունքը կայանում է նրանում,որ գիտակցությունը իրենից ներկայացնում է մեկ ամբողջություն՝ ինքնակազմակերպվող միտումներով։ Հոգեբանությունում գեշտալ հոգեբանությունը հաճախ հակադրվում է ստրուկտուրալիզմին։ Այն արտահայտությունը, որ «ամբողջը տարբերվում է իր մասերից» հաճախ օգտագործվում է գեշտալտ տեությությունը բացատրելու համար[16]։ Հիմնադիրներն են Վոլֆգանգ Քյոլլերը, Մաքս Վերթհայմերը և Կուրտ Կոֆկան։ Հոգեբանության այս մոտեցումը առաջացել է Գերմանիայում և Ավստրիայում ուշ 19-րդ դարում՝ ի պատասխան ստրուկտուրալիզմի մոլեկուլային մոտեցման։ Գեշտալտ հոգեբանույթունը չպետք է շփոթել Ֆրից Պերլսի գեշտալտ թերապիայի հետ։

Բնագավառներ[խմբագրել]

Հոգեբանությունը ընդգրկում է գիտելիքի մեծ տիրույթ՝ իր մեջ ներառելով հոգեկան գործընթացները և վարքն ուումնասիրելու տարբեր մոտեցումներ։

Գրականություն[խմբագրել]

  • П.А. Сорокун. Основы психологии։ Псков, ПГПУ, 2005 (ռուսերեն)
  • Р.С. Немов. Психология։ Книга 1 Общие основы психологии, Москва 2003 (ռուսերեն)
  • Ավանեսյան Հ.Մ. Փորձարարական հոգեբանություն/Ուսումն. ձեռ., եր. Եդիթ-Պրինտ. 2010. -288 էջ.
  • Ավանեսյան Հ., Հովհաննիսյան Հ., Հովհաննիսյան Ս., Ասրիյան Է. Հոգեբանություն. դեմքեր, փաստեր/ Ուսումնական ձեռնարկ. Եր. ԵՊՀ հրատ. 2010,204 էջ
  • Բեգոյան Ա.Ն. Տնտեսագիտական հոգեբանության ներածություն // Էկոնոմիկա, # 2, 2006, էջ 54-57։
  • Բեգոյան Ա.Ն. Ձեռներեցական գործունեության հոգեբանություն // Էկոնոմիկա, № 3, 2006, էջ 67-72։

Հղումներ[խմբագրել]

  1. Блейхер, Вадим Моисеевич, and Инна Вадимовна Крук. "Толковый словарь психиатрических терминов
  2. Немов, Р. С. "Психология: учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений: в 3 кн." М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС (2003).
  3. Ավանեսյան Հ., Հովհաննիսյան Հ., հովհաննիսյան Ս., Ասրիյան Է. Հոգեբանություն. դեմքեր, փաստեր/ Ուսումնական ձեռնարկ. Եր. ԵՊՀ հրատ. 2010,204 էջ
  4. 4,0 4,1 Столяренко, Людмила Дмитриевна. Психологии.учебник для вузов.-СПб.: Питер,2010.-592 с.
  5. Green, C.D. & Groff, P.R. (2003). Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul. Westport, Connecticut: Praeger
  6. КАЗАКОВ Ю.Н, ЗОЛОТАРЁВА Г.К "ОБЩАЯ ПСИХОЛОГИЯ РАЗДЕЛ “ВВЕДЕНИЕ В ПСИХОЛОГИЮ” Конспект лекций."
  7. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2006). "Wilhelm Maximilian Wundt"
  8. http://www.uni.edu/tan/structuralism.htm
  9. http://psychology.about.com/od/historyofpsychology/a/schoolsthought.htm
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Ярошевский, М. Г. "История психологии от античности до середины ХХ в." М.: Мысль (1996).
  11. The Principles of Psychology (1890), with introduction by George A. Miller, Harvard University Press, 1983 paperback, ISBN 0-674-70625-0 (combined edition, 1328 pages)
  12. Erich Fromm (1992:13-14) The Revision of Psychoanalysis
  13. Skinner, B.F. (16 April 1984). "The operational analysis of psychological terms". Behavioral and Brain Sciences 7 (4): 547–81. doi:10.1017/s0140525x00027187. Retrieved 2008-01-10.
  14. Fraley, L.F. (2001). "Strategic interdisciplinary relations between a natural science community and a psychology community"
  15. Ярошевский М. Г. Гуманистическая психология
  16. David Hothersall: History of Psychology, chapter seven,(2004)

Այցելեք նաև[խմբագրել]