Շիզոֆրենիա
Շիզոֆրենիա (հուն․ σχίζω (սխիզո, «երկատված» կամ «ճեղքված») և φρενός (ֆրենոս, «միտք») բառերից), հոգեկան խանգարում է, որը բնորոշվում է մտածողության ճեղքվածությամբ և հույզերի աղքատացմամբ: Հիմնական դրսևորումներից են լսողական ցնորքները, պարանոիդ կամ արտառոց զառանցանքները և անկազմակերպ մտածողությունն ու խոսքը: Ուղեկցվում է նկատելի սոցիալական դիսֆունկցիայով և աշխատունակության անկմամբ: Առաջին ախտանիշները սովորաբար ի հայտ են գալիս երիտասարդ տարիքում: Տարածվածությունը 0,3-0,7% է:
Բովանդակություն |
Ախտանիշներ [խմբագրել]
Շիզոֆրենիայով ախտորոշված անձը կարող է ցնորքներ ունենալ (հիմնականում՝ լսողական բնույթի) և զառանցանքներ (հիմնականում՝ հետապնդման կամ արտառոց բովանդակությամբ): Դիտվում է անկազմակերպ մտածողություն ու խոսք, ինչի արդյունքում հիվանդի խոսքը դառնում է անհասկանալի: Շիզոֆրենիային բնորոշ ախտանիշներից են նաև մեկուսացվածությունը, անփույթ և չխնամված արտաքինը, մոտիվացիայի ու դատողության կորուստը: Կարող են դիտվել հուզական և իմացական ոլորտի խանգարումներ: Մասնավորապես, տուժում են աշխատանքային և երկարատև հիշողությունը, ուշադրությունը: Հիվանդության կատատոնիկ ձևի ժամանակ անձը կարող է համրանալ, անսովոր դիրքերում անշարժանալ կամ աննպատակ շարժումներ կատարել:
Շնայդերյան դասակարգում [խմբագրել]
20-րդ դարի սկզբին հոգեբույժ Կուրտ Շնայդերն առանձնացրել է մի շարք պսիխոտիկ ախտանիշներ, որոնցով շիզոֆրենիան տարբերվում է այլ պսիխոտիկ խանգարումներից: Դրանք կոչվում են Շնայդերի առաջին դասի ախտանիշներ: Դրանցից կարևորագույններն են արտաքին ուժերից կառավարվելու զառանցանքը, համոզմունքը, որ մտքերն արհեստականորեն ներդրված կամ վերցված են հիվանդի ուղեղից, որ մտքերը հասանելի են այլ մարդկանց և հիվանդի արարքները կամ մտքերը մեկնաբանող լսողական ցնորքները:
Դրական և բացասական ախտանիշներ [խմբագրել]
Շիզոֆրենիայի համար առանձնացնում են դրական (պրոդուկտիվ) և բացասական (պակասորդային) ախտանիշներ: Դրական են համարվում այն ախտանիշները, որոնք առողջ մարդկանց մոտ չեն հանդիպում, բայց կան շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ: Դրանց թվում են զառանցանքները, խանգարված մտածողությունը և խոսքը, ինչպես նաև շոշափողական, լսողական, տեսողական, հոտառական և համային ցնորքները: Այս բոլոր ախտանիշները համարվում են պսիխոզի դրսևորումներ: Ցնորքները սովորաբար կապ են ունենում զառանցանքների բովանդակության հետ: Դրական ախտանիշները հիմնականում հեշտությամբ ենթարկվում են դեղորայքային բուժմանը:
Բացասական ախտանիշներից են հուզական աղքատությունը և հոգեկան ոլորտի այլ դեֆիցիտներ: Դրանք ավելի վատ են ենթարկվում դեղորայքային բուժմանը: Այս ախտանիշների թվում են բթացած աֆեկտը, խոսքի աղքատությունը (ալոգիա), հաճույք զգալու անկարողությունը (անհեդոնիա), հարաբերություններ ունենալու ցանկության (ասոցիալություն) և մոտիվացիայի բացակայությունը (ավոլիա): Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ բացասական ախտանիշները դրականներից շատ են վատթարացնում կյանքի որակը՝ բերելով ֆունկցիոնալ հաշմանդամության:
Պատճառները [խմբագրել]
Շիզոֆրենիան բազմագործոնային հիվանդություն է, այսինքն՝ առաջացմանը նպաստում է ժառանգական և միջավայրի գործոնների համակցությունը:
Մեխանիզմները [խմբագրել]
Շիզոֆրենիայի առաջացման մեխանիզմները բացատրելու բազմաթիվ փորձեր են արվել: Ամենատարածվածը դոֆամինային վարկածն է, ըստ որի պսիխոզը զարգանում է ուղեղում դոֆամինէրգիկ նեյրոնների խաթարված գործունեության արդյունքում:
Ախտորոշումը [խմբագրել]
Շիզոֆրենիա ախտորոշելու համար հիմնվում են կամ Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի վերամշակված չորրորդ տարբերակի (DSM-IV-TR), կամ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման տասներորդ տարբերակի (ՀՄԴ-10) չափանիշների վրա: Ըստ այս չափանիշների, շիզոֆրենիա ախտորոշելու համար պետք է նախ գրանցել հիվանդի նշած ապրումները, այնուհետև կլինիկական հետազոտություն կատարել: Շիզոֆրենիայի ժամանակ դիտվող ախտանիշները հանդիպում են բնակչության մեջ և պետք է որոշակի ծանրության հասնեն, որպեսզի հնարավոր լինի ախտորոշում կատարել: 2009-ի տվյալներով հետազոտության օբյեկտիվ մեթոդ առայժմ գոյություն չունի:
Ենթատեսակները [խմբագրել]
Ըստ DSM-IV-TR-ի, գոյություն ունեն շիզոֆրենիայի հինգ ենթատեսակներ: Այնուամենայնիվ, DSM-5-ի հեղինակները խորհուրդ են տալիս դրանք չընդգրկել նոր դասակարգման մեջ:
- Պարանոիդ տիպ - առկա են զառանցանքներ և լսողական ցնորքներ, սակայն մտածողության խանգարումներ, անկազմակերպ վարք կամ աֆեկտի բթացում չի դիտվում: Զառանցանքները հետապնդման կամ մեծամոլական բնույթի են, բայց կարող են դիտվել նաև խանդի, կրոնական և մարմնականացման զառանցանքներ:
- Անկազմակերպ տիպ (ՀՄԴ-ում՝ հեբեֆրենիկ) - մտածողության խանգարումները և բթացած աֆեկտը միասին են դիտվում:
- Կատատոնիկ տիպ - հիվանդը գրեթե անշարժ է կամ կատարում է գրգռված, աննպատակ շարժումներ: Ախտանիշներից են կատատոնիկ ստուպորը և մոմանման ճկունությունը:
- Չտարբերակված տիպ - Պսիխոտիկ ախտանիշներ կան, բայց բավարար չեն պարանոիդ, անկազմակերպ կամ կատատոնիկ տիպեր ախտորոշելու համար:
ՀՄԴ-10-ը տարբերակում է երկու լրացուցիչ ենթատեսակ.
- Հետշիզոֆրենիկ դեպրեսիա - դեպրեսիվ էպիզոդ, որն ի հայտ է գալիս շիզոֆրենիայի սուր շրջանից հետո, երբ շիզոֆրենիայի ախտանիշները կարող են թեթևակի պահպանվել:
- Հասարակ շիզոֆրենիա - բացասական ախտանիշների արտահայտված զարգացում առանց պսիխոտիկ էպիզոդների:
Տարբերակիչ ախտորոշումը [խմբագրել]
Պսիխոտիկ ախտանիշներ դիտվում են նաև այլ հիվանդությունների ժամանակ, այդ թվում՝ երկբևեռ խանգարում, անձի սահմանային խանգարում, դեղորայքային թունավորում և թմրանյութերից առաջացած պսիխոզ: Ոչ արտառոց բնույթի զառանցանքներ կարող են հայտնաբերվել նաև զառանցանքային խանգարման ժամանակ, իսկ մեկուսացվածությունը՝ սոցիալ տագնապային խանգարման, անձի խուսափող խանգարման և անձի շիզոտիպ խանգարման ժամանակ: Շիզոֆրենիան կպչուն-սևեռուն խանգարման հետ կոմորբիդ հաճախ է հանդիպում, բայց կպչուն մտքերը շիզոֆրենիայի զառանցանքներից տարբերելը կարող է դժվար լինել:
Այլ հիվանդություններ, ինչպիսիք են նյութափոխանակության խանգարումները, համակարգային վարակները, սիֆիլիսը, ՄԻԱՎ վարակը, էպիլեպսիան և ուղեղի վնասվածքները, նույնպես կարող են շիզոֆրենանման պսիխոտիկ ախտանիշների պատճառ դառնալ: Դրանք բացառելու համար պետք է կատարել ընդհանուր բժշկական և նյարդաբանական զննում: Դելիրիումը նույնպես պետք է տարբերել շիզոֆրենիայից: Այն դրսևորվում է տեսողական ցնորքներով, սուր սկզբով և գիտակցության խանգարումներով ու ամենայն հավանականությամբ ծանր մարմնական հիվանդության նշաններից է:
Բուժումը [խմբագրել]
Շիզոֆրենիայի բուժման հիմնական մեթոդը հակապսիխոտիկ դեղերի նշանակումն է: Հաճախ այն համակցվում է հոգեբանական և սոցիալական աջակցությամբ: Հիվանդները հոսպիտալացվում են սուր էպիզոդների դեպքում՝ իրենց կամքով կամ իրենց կամքին հակառակ, եթե օրենքները թույլ են տալիս:
Շիզոֆրենիայի բուժման առաջին ընտրության միջոցը հակապսիխոտիկ դեղորայքն է, որը կարող է 7-14 օրվա ընթացքում նվազեցնել դրական ախտանիշները: Այնուամենայնիվ, հակապսիխոտիկները չեն ազդում բացասական ախտանիշների և իմացական խանգարումների վրա: Դրանք երկարատև օգտագործումը բարձրացնում է ախտադարձի վտանգը:
Աղբյուր [խմբագրել]
- Հոդվածը թարգմանվել է անգլերեն Schizophrenia հոդվածից:
 |
Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Շիզոֆրենիա կատեգորիայում։ |
