Աբու Ալի իբն Սինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ավիցեննաից)
Ավիցեննա
ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا
Avicenna-miniatur.jpg
(բժիշկ)
Ծնվել է մոտ 980
Ծննդավայր Աֆշանա (Բուխարա)
Մահացել է 1037
Մահվան վայր Համադան (Պարսկաստան)

Ավիցեննան կամ Աբու Ալի իբն Սինան (լատիներեն՝ Avicenna, լրիվ անունը՝ Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā al-Balkhī), ծնված 980թ., վախճանված 1037թ., տաճկական ծագման պարսիկ բժիշկ է և փիլիսոփա, վաղ միջնադարի խոշորագույն գիտնականներից մեկը։ Նրա հեղինակած ավելի քան 450 աշխատություններից ամենահայտնին՝ Կանոն բժշկության ձեռնարկը հինգ դար շարունակ հիմնական ուղեցույց է հանդիսացել Արևելքի և Եվրոպայի առաջավոր բժշկական համալսարանների համար։ Ավիցեննայի ուսմունքը հիմնվում էր գալենյան ուսմունքի, արիստոտելյան մետաֆիզիկայի, ինչպես նաև պարսկական ու արաբական բժշկության վրա։

Կյանքը և գործունեությունը[խմբագրել]

Ծնվել է Աֆշանա գյուղում (Բուխարայի մոտ), պետական պաշտոնյայի ընտանիքում։ Կրթությունն ստացել է Բուխարայում։ Սամանյան իշխանության անկումից հետո (999) հալածվել է սուլթան Մահմուդից (998—1030), տեղափոխվել խորեզմ, ապա՝ Իրան (1012), ապրել Խորասանում, Գորգանում, Ռեյում, Ղազվինում, Սպահանում, հաստատվել Համադ անում (1015), դարձել պալատական բժիշկ և վեզիր։ Արաբերենով և պարսկերենով գրված մոտ 300 աշխատությունների հեղինակ է։ Հռչակվել է բազմակողմանի գիտելիքներով։ Նրա 18-հատորյա «Գիրք ապաքինության» արաբերեն աշխատությունը մեծ ազդեցություն է գործել գիտական մտքի հետագա զարգացման վրա։ Տրամաբանության, մետաֆիզիկայի, փիլիսոփայության, աստղագիտության, մաթեմատիկայի և երաժշտության հարցերը լուսաբանել է «Գիրք գիտության» պարսկերեն տրակտատում։ Ուսումնասիրել է մարմինների շարժումը, իներցիայի հատկությունը, լեռների առաջացման պատճառները, հանքանյութերի բաղադրությունը, կենդանի էակն երի ծագումը, բույսերի կազմությունն ու կյանքը։

Ավիցեննան առաջիներից էր, որ բարձրաձայնեց թե ոսկին անհնար է ստանալ այլ մետաղներից, որ մարդու բանականությունը կապված է ոչ թե նրա «հոգու», այլ ուղեղի հետ, որ հիվանդություններն առաջանում են ոչ թե ինչ-որ համաստեղություններից, այլ կեղտոտ առուներում բնակվող էակներից։ Նրա Գիրք ապաքինության արաբերեն աշխատությունը մեծ ազդեցություն է գործել գիտական մտքի հետագա զարգացման վրա։ Նա տրամաբանության, մետաֆիզիկայի, փիլիսոփայության, աստղագիտության, մաթեմատիկայի և երաժշտության հարցեր է լուսաբանել Գիրք գիտության պարսկերեն աշխատության մեջ։ Ուսումնասիրել է մարմինների շարժումները, լեռների առաջացման պատճառները, հանքանյութերի բաղադրությունը, կենդանի էակների ծագումը, բույսերի կազմությունն ու կյանքը։ Այդուհանդերձ Իբն Սինան որոշեց բժիշկ դառնալ։ Նա հասկանում էր, որ անհնար է մարդուն կուրորեն բուժել, ու խախտելով մահմեդականության արգելքը սկսեց հերձել մահացածներին և ուսումնասիրել մարդու մարմնի կառուցվածքը։

Հայտնի են նաև Աբու Ալի Իբն-սինայի «Գիրք հրահանգների և խրատների», «Գիրք փրկության» աշխատությունները։ Վերջինիս ձեռագիր մի օրինակը, որ պարունակում է տրամաբանություն, բնական գիտություններ և աստվածաբանություն բաժինները, գտնվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

Բժշկագիտության ասպարեզում մեծ ավանդ են անտիկ բժիշկներ Գաչենի և Հիպոկրատի մեկնությունն ու լրացումը և Միջին Ասիայի, Իրանի, Հնդկաստանի ու Արաբական Արևելքի բժշկության նվաճումներն ամփոփող «Կանոն բժշկության» արաբերեն աշխատությունը, որտեղ շարադրված են բժշկության ընդհանուր տեսությունը, անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի, վիրաբուժության և ախտորոշման կարևոր դրույթները, հետազոտված են սուր վարակիչ հիվանդությունները, բուժման միջոցները, առաջադրված է ջրի և օդի միջոցով «տենդային» (վարակիչ) հիվանդություններ փոխանցող անտեսանելի հարուցիչների վերաբերյալ վարկածը։ XII դարի աշխատությունը թարգմանվել Է լատիներեն և տպագրվել 1473, 1507, 1510, 1520 թվականներին։

Նա հետք է թողել նաև գրականության մեջ իր քառյակներով։

Աբու Ալի Իբն-սինաի պահպանված գեղարվեստական ստեղծագործությունները սակավաթիվ են։ Նշանակալից է արաբերեն «Հոգու մասին» քասիդը, ուր մարդու հոգին դիտված է իբրև «համաշխարհային ոգու» մի մասը։ Պարսկերեն քառյակներում նա հավաստել է նյութի հավերժությունը, բնության և աստծո միասնությունը, ժխտել իսլամի դրույթները, քարոզել մարմնական պահանջների չափավորում։ «Կենդանի, որդի Արթուն հսկողի», «Ուղերձ թռչունի մասին», «Սալաման և Աբսալ» արաբերեն վիպակներում արտահայտել է վաղ Վերածնության գաղափարները։ Մեկնաբանել է Արիստոտելի «Պոետիկա»–ն, արաբ բանաստեղծ Իբն-ալ-Ոումիի երկերը, գրել «Արաբերեն լեզու» գիրքը։ Մխիթար Հերացին, Ամիրղովլաթ Ամասիացին, Ասար Սեբաստացին բարձր են գնահատել նրա բժշկագիտական հայացքները, համարել նրան «մեծ իմաստասեր»։ Մահացել է հունիսի 18-ին, Համադանում։


Երկեր[խմբագրել]

  • Даниш-намэ. Книга знания, Сталинабад, 1957
  • Канон врачебной науки, кн. 1-5, Ташкенд, 1954—1960
  • Четвеостишия, «Лит. Таджикстан», 1953, кн. 5
  • Traites mystiques d'Avienna; e'd. M. A. Mehren, fasc. 1—4, Leyden, 1889—1899.

Գրականություն[խմբագրել]

  • Մխիթար Հերացի, Ջերմանց մխիթարութիւն, Վնտ., 1832, Էջ 70
  • Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկության, Ե., 1940, Էջ 7, 185, 189
  • Միրզոյան Ջ., Աբու Ալի Սինա, Թեհրան, 1954
  • Семенов А. А. Абы-Али-ибн-Сина (Авицеина), Сталинабад, 1953
  • Грикорян С. Н., Великие мыслители Средной Азии, М., 1958
  • Смирнова-Ракетина В. А., Аниценна (Абу-Али-ибн-Сина), М., 1958
  • Carra de Vaux B., Avicenne, P., 1990
  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 85-86
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png