Մարիխուանա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարիխուանա
Cannabis Plant.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Ենթաթագավորություն Ծաղկավորներ
Տիպ Երկայնական բույսեր
Ենթատիպ Վարդազգիներ
Ընտանիք Մարիխուանա
Ցեղ Մարիխուանա
Լատիներեն անվանում
Cannabis
Կառլոս Լինյոս
Հայերեն տարանուններ

կանեփ, պլան, խոտ, անաշա, բամբուկ, գանջա, գանչ

Մարիխուանա (իսպ.՝ marijuana, marihuana) (նաև՝ կանեփ, պլան, խոտ, անաշա, բամբուկ, գանջա, գանչ[1]), հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութ է, որը ստանում են կանեփից։ Մարդու օրգանիզմի վրա ազդեցությունը պայմանավորված է կանեփում պարունակվող հոգեմետ նյութերով (կանաբինոիդներով), որոնցից ամենաակտիվն է ՏՀԿ-ն (դելտա 9-տետրահիդրականաբիդոլ)։ Տարբերում ենք կանեփի երեք հիմնական տեսակ՝ սովորական կանեփ (լատ.՝ Cannabis sativa), հնդկական կանեփ (լատ.՝ Cannabis indica) և մոլախոտային կանեփ (լատ.՝ Cannabis ruderalis

Անվանում և հոմանիշներ[խմբագրել]

Կանեփի չորացրած ծաղկաբույլ

Գոյություն ունի անվան ծագման մի քանի տարբերակ։ Համարվում է, որ բույսի առաջին գրավոր հիշատակումը mariguan անվամբ, որ աճում է Ռիո Գրանդե գետի ափերին, պատկանում է ծագումնաբան Ջոն Գրեգորի Բուրկին (1894)։ Անգլերեն այս բառն անցել է շնորհիվ Մեքսիկայի աշխատողների, որոնք բույսն օգտագործում էին ռեկրեացիոն, հանգստի նպատակներով։ Անգլերեն բառարաններում այն հաճախ նկարագրվում է որպես հնդկական։ Սակայն քանի որ բույսը Նոր Աշխարհ բերվել է Հնից, ապա առաջ են քաշվում այնպիսի ծագումնաբանական տեսություններ, որոնք կապում են «մարիխուանա» անվանումը չինական կամ սեմիթական արմատների հետ (վերջին դեպքում այն կարող է հանդես գալ որպես միարման «մայորան» բառի հետ[2]։ Տվյալներ չկան, որոնք ցույց տան անվանման ուղղակի ծագումը իսպանական Մարիա և Խուան անուններից, սակայն նրանք, հնարավոր է, որ ազդեցություն են թողել բառի ժամանակակից գրության վրա (անվանման ավելի վաղ գրությունը իսպաներեն ներառում է h տառը՝ j-ը փոխարեն, ինչը չի համապատսխանում իսպաներեն «Խուան» անվան գրությանը)[3]։

Մարիխուանան ունի բազմաթիվ ժարգոնային և շրջանային անվանումներ։

Հնդկաստանում գործածվող կանեփի պատրաստուկները օրգանիզմի վրա ազդեցության յուրօրինակ տարբերակ են։ Հայտնի են երեք տարատեսակներ. բանգ (բհանգ), գանջա և շարաս (չարաս)։ Ամենաէժան և ամենաքիչ ազդեցություն գործող պատրաստուկը բանգն է, որը ստանում են չորացրած կամ կտրատած տերևներից, սերմերից և ցողուններից։ Գանջան, որ ստացվում է իգական բույսերի ծաղկաբույլից, երկու կամ երեք անգամ ավելի ներգործուն է, քան բանգը։ Շարասը մաքուր խեժն է, որ Մերձավոր Արևելքում առավել հայտնի է հաշիշ անվամբ[4]։

Կանեփի ծաղկաբույլերը (տեսակը՝ «Հյուսիսափայլ»), որ աճեցվում են արհեստական լույսի միջոցով

Անաշա[խմբագրել]

Անաշա, մարիխուանայի և հաշիշի ժարգոնային անվանումը։ 1986 թվականից սկսած՝ տարածվել է Չինգիզ Այթմատովի «Կառափնարան» վեպի շնորհիվ։ «Անաշա» բառը անցավ գրական լեզու և սկսեց գործածվել գեղարվեստական գրականության և հրապարակախոսության մեջ։

Գանջա[խմբագրել]

Գանջա (գանժա), տեղական կանեփի և դրանից պատրաստվող հոգեմետ նյութերի հնդկական անվանումը։ Գանջայի պատարստման համար անպտղատու ծաղկաբույլերը հավաքում են և ոտքերով տրորում, ապա թողնում են արևի տակ, նորից ծածկում, կրկին չորացնում, մինչև ճիշտ տեսքը չստանա, իսկ ծաղկաբույլերը բավականաչափ խեժ չարտադրեն։

Ջամայկայում և Կարիբյան կղզիներում գանջան կանեփի հոգեմետ տարատեսակների, ինչպես նաև իգական ծաղկաբույլերից պատրաստվող և ծխելու համար օգտագործվող մարիխուանայի ընդհանուր անվանումն է [5]։

Հաշիշ[խմբագրել]

Հաշիշ (պարսկ. حشیش‎, «հաշեշա»՝ «չորացրած խոտ»), կանեփից պատարստվող հոգեմետ նյութերի ամբողջ շարքի ընդհանուր անվանում։ Պատրաստվում է փոշու պրեսավորման ճանապարհով։ Փոշին ստացվուիմ է չորացրած տերևների կամ բույսերի վերին հատվածի կպչուն յուղային մասի չորացմամբ և մանրացմամբ։

Քիմիական տեղեկանք[խմբագրել]

Δ9-տետրահիդրոկանաբինոլ

Կանեփի որոշ տեսակներ պարունակում են բավարար քանակությամբ հոգեմետ նյութեր, որոնք կոչվում են կանաբինոիդներ։ Դրանցից մեկը՝ տետրահիդրոկանաբինոլը (ամբողջական անունը՝ դելտա-9-տետրահինդրկանաբինոլ), կանեփի հիմնական հոգեներգործուն նյութն է։ Սովորական, չորացրած, հոգեմետ նյութեր պարունակող կանեփը (մարիխուանա), 1970-ականների և 1980-ականների տվյալներով, պարունակում է, պարունակում է միջինը 2—4 % տետրահիդրոկանաբինոլ (առանձին դեպքում պարունակում էր ավելի քան 10 %), 0,31 % կանաբինոլ, 0,05 % այն կանաբինոլային թթու[6]։ Կանեփի բազմացվող տեսակներում տետրահիդրոկանաբինոլի պարունակությունը կարող է ավելի բարձր լինել, կամ, հակառակը, նվազագույնի հասցվել՝ կախված բազմացման նպատակներից։ Տետրահիդրոկանաբինոլը միակ հոգեմետ նյութը չէ, չնայած, որ մնում է ամենակարևորը։ Դատելով կենդանիների և մարդկանց վրա ազդեցությունից՝ կանեփի էքստրակտները, 2 կամ ավելի անգամ երկարատև ազդեցություն են ունենում, քան տետրահիդրոկանաբինոլը[7]։

Օգտագործման պատմություն[խմբագրել]

Կանեփի բժշկական էքստրակտը

Մարիխուանայի՝ որպես հոգեմետ դեղի, գործածման պատմությունը ունի ամենաքիչը 27[8]—50[9] դարի պատմություն։ Առաջին հիշատակումներ կան թե՛ ացտեկների, թե՛ Հնդկաստանի և այլ երկրների մոտ. դրանք ունեն մ.թ.ա 3 հազարամյակի պատմություն։

Օգտագործումը բժշկության մեջ[խմբագրել]

Մարիխուանայի բժշկության մեջ գործածել են դեռևս Հին Հնդկաստանում և Մերձավոր Արևելքում[10], որտեղ կանեփը լայն տարածում էր գտել որպես ցավազրկող, հակաէպիլեպտիկ, հակացնցումային միջոց։ Մարիխուանայի օգտագոծման պատմությունը սկսվում է ամենաքիչը մեր թվարկությունից առաջ XVIII դարից[11]։ Եվրոպական բժշկության մեջ մարիխուանայի օգտագործման վերաբերյալ առաջին հիշատակումները վերաբերում են XIX դարի երկրորդ կեսին Անգլիայի կողմից Հնդկաստանի գաղութացման ժամանակաշրջանին[12], երբ զինովարակն վիրաբույժները սկսեցին մարիխուանան օգտագործել ցավազրկման, մկանների սպազմերի բուժման, էպիլեպսիայի և ռևմատիզմի ցավազրկման համար։ Անգլիական գաղութային կորպուսի զինվորական բժիշկների շնորհիվ՝ մարիխուանայի դեղամիջոցները լայն տարածում գտան տասնիններորդ դարի Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում։

Ժամանակակից տվյալներով (2011) մարիխուանայի օգտագործումը քրոնիկ ցավով տառապողների համար (մասնավորապես նրանց, ովքեր ունեն չարորակ քաղցկեղ) թույլ է տալիս նվազեցնել ցավը օպիոդնային անալգետիկների հետ միաժամանակյա նվազեցման դեպքում[13]։ Կանեփի դեղամիջոցների հակափսխման գործառույթը հատկապես օգտակար է քաղցկեղի քիմիոթերապիայի և ՁԻԱՀ-ի ժամանակ[14]։ Մի շարք երկրներում (Կանադա, Իսրայել, Իսպանիա, Մեծ Բրիտանիա) Sativex դեղամիջոցը, որը բաղկացած է բնական կանաբինոիդներից (ՏՀԿ և ԿԲԴ) և օգտագործվում է սկլերոզի բուժման համար։

Հնդկական կանեփում, ինչպես նաև դրանից պատրաստվող դեղամիջոցներում կան այնպիսի նյութեր, որոնք կապ ունեն էնդոգեն կանաբինոիդների (էնդականաբինոիդների) հետ, մասնավորապես՝ անանդամիդի։ 2003 թվականին Nature Medicine (անգլ.) ամսագրում նշվում էր, որ ուղեղի էնդոկանաբինոիդային համակարգը մասնակցում է ցավի, հիշողության, նեյրոդեգենարացիայի մի շարք գործընթացների և որ կանաբինոիդները ունեն հատուկ կլինիկական պոտենցիալ։

Մարիխուանան և նրանից պատրաստվող դեղամիջոցները հաջողությամբ օգտագործվում են քաղկցեղով և ՁԻԱՀ-ով հիվանդների վիճակը բարելավելու համար։ ՏՀԿ-ն օգնում է նաև քաղցկեղի դեղամիջոցներից առաջացած սրտխառնոցի դեպքում[4][15]։ Մի շարք երկրներում (օրինակէ Հոլանդիայում և Կանադայում) մարիխուանան՝ որպես դեղամիջոց, գործածվում է քաղցկեղով հիվանդների քիմիոթերապիայից առաջացած սրտխառնոցի դեպքում [16]։

Միևնույն ժամանակ, դեղաբանական հետազոտությունները[17] ցույց չեն տալիս կանեփի առավելությունը այլ ավանդական հակափսխման և անալգետիկ միջոցների նկատմամբ։ Որպես արդյունք՝ կանեփի դեղամիջոցների ցավազրկման բնույթը բացառող է՝ավանդական միջոցների անհատական անտանելիության դեպքում։

The Guardian-ի տեղեկությամբ՝ Մադրիդի նշանավոր հետազոտական կենտրոններից մեկի գիտականները ապացուցել են, որ կանաբիսը կարող է վերացնել Ալցհեյմերի հիվանդությամբ տառապողների հիշողության կորուստը[18][19]։ Նրանց նախնական հետազոտություն ը ցույց է տվել, որ տետրահիդոկանաբինոլը՝ մարիխուանայի հիմնական բաղադրիչը, կանգնեցնում է այն հատվածների գործունեությունը, որոնք առաջացնում են ուղեղի նեյրոնների վնասում։ Հիշողության կորստյան մեխանիզմը ամբողջովին ուսումնասիրված չէ, բայց, ենթադրվում է, որ այդ խնդիրը մասամբ կապված է միկրոգլիայի գլիալ մակրոֆագների հետ, որոնք ուղեղի նյարդային բջիջների շուրջը ծածկույթ են ձևավորում։ Ալցհեյմերի հիվանդության դեպքում միկրոգլիայի գործունեությունը դուրս է գալիս վերահսկողությունից և վնասում է նեյրոնների՝ վերացնելով ուղեղի ամբողջական հատվածներ։

Մինչ այդ, ԱՄՆ-ի օրենսդրությունը խաթարում է մարիխուանայի կլինիկական արդյունավետության վերաբերյալ փորձերի կատարմանը։ Միևնույն ժամանակ, Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը մի դեղագիտական ընկերության թույլատրել է աճեցնել կանեփի տարբեր տեսակներ՝ դրանցից կլինիկական նպատակներով մարիխուանա պատրաստելու համար։

Օրինական հսկողություն[խմբագրել]

Կանեփ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կանեփի իրավական կարգավիճակը

Մարիխուանայի իրավական կարգավիճակը տարբեր երկրներում առանձնացվում է օրինականից մինչև ամբողջովին անօրինական։

Օգտագործումը որպես նյութ[խմբագրել]

Հումքային վիճակով կանեփը գործնականորեն րեն օգտագործում որպես թմրանյութ։ Դրա պատրաստման տարբեր տարբերակներ են օգտագործվում՝ կախված նրանից, թե ինչ եղանակով է այն օգտագործվելու։ Հումքի պահպանման ժամկետը չոր պայմաններում 2 տարի է։

Նյութեր՝ օգտագործվող ծխելու համար[խմբագրել]

չորացված և մանրացված մարիխուանա
Մարիխուանայի չորացման գործընթացը

Չորացրած կանեփ Բույսը չորացնում են ամբողջությամբ, այնուհետև մանրացնում են՝ առանձնացնելով ծաղիկը, վերին տերևները, ցողունները, քանի որ հոգեկան ակտիվ նյութերի խտությունը դրանցում տարբեր է։ Կա նաև այլ տարբերակ. նախ բաժանում են բույսը հատվածների, չորացնում առանձին հատվածնորը, այնուհետև մանրացնում՝ հասցնելով այն չափին, որը հարմար է ծխելու համար։

Այսպես կոչված «փոշին» խեժի, ցողունի և փոքր տերևների հատվածներն են, որոնք առաջանում են բույսում չորացման ընթացքում։ Փոշու տեղափոխման հարմարավետության համար երբեմն դրանք սեղմվում են։ Այդպիսի նյութին անվանում են հաշիշ։

Այսպես կոչված՝ «հիմկան» ներկայացնում է չորացրած կանեփի` նախորոք մասերի մաժանելու եղանակը։ Այն ստացվում է լուծիչների օգնությամբ։ Այդ դեպքում եթե չորացրած կանեփի մասնաբաժինը ստացվող ապրանքում մեծ չէ, ապա այն կարելի է նաև անվանել հաշիշ։ Անորակ լուծիչներ օգտագործելու դեպքում (այդ թվում և ջրային լուծիչներ) լուծույթի պատրաստման մեջ մնում են լուծիչների խառնուրդներ և քլորոֆիլ, որը լուծված է հոգեբանորեն ակտիվ նյութերի հետ և որի այրման դեպքում առաջանում է ոչ հաճելի ծուխ։

Կանեփի լուծույթը պատրաստվում է չորացրած կանեփից կամ խեժից[20]։ Այն գրեթե միատեսակ է (գործնականորեն առանց բույսի մասերի)։

Հաշիշի յուղը ստացվում է ցնդող լուծիչների լուծույթների եղանակով, որն իր պարունակությամբ հիշեցնում է օշարակ կամ մեղր, գույնը տատանվում է բացից մինչ մուգ շագանակագույն։

Նյութեր պատրաստման համար[խմբագրել]

Բերանի խոռոչով ընդունման համար օգտագործվող ապրանքների պատրաստումը գլխավորապես հիմնված է նրա վրա, որ ՏՀԿ-ն (տետրահիդրոկանաբինոլ) լավ է լուծվում ճարպերում։ Հրուշակեղենի պատրաստման մեջ կանեփը որպես բաղադրիչ ավելացնելիս օգտագործվում է կանեփի յուղային այս կամ այն լուծույթը, որը ՏՀԿ է պարունակում տարբեր չափաբաժիններով։

Օգտագործումը[խմբագրել]

Կանաբինոիդներով թունավորման առանձնահատկությունները և ախտանշանները[խմբագրել]

Ազդեցությունն օրգանիզմի վրա[խմբագրել]

Մարիխուանայի օրինականացման հիմնախնդիրը[խմբագրել]

Գոյություն ունի հասարակական շարժում, որը պահանջում է մարիխուանայի օգտագործման օրինականացում կամ գոնե ապաքրեականացում։ Այդ պահանջները հիմնավորվում են նրանով, որ մարիխուանայից պատրաստվող դեղամիջոցները, ի տարբերություն օրինականացված ալկոհոլի և ծխախոտի, պակաս վնաս են առողջության համար և ֆիզիկական կախվածություն չեն առաջացնում։ Որպես փաստարկ՝ ներկայացվում է նաև տնտեսական գործոնը։ Մարիխուանայի վաճառքի արգելքը առաջացնում է գերշահույթ, որը ստացվում է հանցագործությունից, կոռումպացնում է նրան հաջորդող շրջանառության մարմինները, թույլ չի տալիս ամբողջովին զարգացնել այդ արժեքավոր հումքի գյուղատնտեսական և արդյունաբերական օգտագործումը, իսկ օրինականացումը թույլ կտար խուսափել դրանից և ստանալ նշանակալի շահույթ, որն այժմ ուղղված է հանցագործների գրպանը։

Չնայած Բրիսթոլի (Մեծ Բրիտանիա) գիտնականների գնահատականներով՝ մարիխուանան ճանաչվել է պակաս վնասակար, քան ալկոհոլը և ծխախոտը[21], ակլոհոլի և ծխախոտի օգտագործումը սովորաբար չի առաջացնում որոշակի մտավախություններ, քանի որ այն օրինապես արգելված չէ։ Գոյություն ունի նաև չհիմնավորված կարծիք, որ մարիխուանայի օգտագործումը բերում է ավելի «ծանր» թմրանյութերի օգտագործմանը։

Մշակութային և աշխարհագրական առանձնահատկություններ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Թմրանյութ օգտագործողների վերջը»։ 2009-02-25։ http://www.aravot.am/2009/02/25/357690/։ Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 2։ 
  2. Alan Piper. The Mysterious Origins of the Word 'Marijuana'. — Vol. 153. — P. 1-17.
  3. Douglas Harper.։ «marijuana»։ Onlyne Etymology Dictionary։ http://www.etymonline.com/index.php?term=marijuana։ Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 25–ին։ 
  4. 4,0 4,1 Լեսթեր Գրինսփուն, Ջեյմս Բ. Բաքալար: Մարիխուանա. արգելված դեղամիջոց
  5. Կանեփի հանրագիտարան (Գանջա)
  6. L.D. Chait, J. Pierri. Some physical characteristics of NIDA marijuana cigarettes. — Vol. 14. — № 1. — P. 61-67.
    E. Russo et al. Chronic Cannabis Use in the Compassionate Investigational New Drug Program: An Examination of Benefits and Adverse Effects of Legal Clinical Cannabis. — Vol. 2. — № 1. — P. 5-6.
    {{{վերնագիր}}}. — Vol. 161. — № 4. — P. 331-339. — doi:10.1007/s00213-002-1033-2
  7. Carlini et al. 1974, Fairbairn and Pickens 1981
  8. Jennifer Viegas, Discovery News — Oldest Marijuana Stash Found
  9. Rudgley, Richard (1998)։ Lost Civilisations of the Stone Age։ ISBN 0-684-85580-1։ 
  10. Grinspoon and Bakalar, 1993; Mechoulam, 1986; Nahas, 1984
  11. Մարիխուանայի խնդիրը. պարզն ու անհասկանալին: Ա.Գ. Դանիլինի զեկույցը ECAD-ի սեմինարի ժամանակ
  12. Mechoulam, 1986; Nahas, 1984
  13. D I Abrams, P Couey, S B Shade, M E Kelly and N L Benowitz «Cannabinoid-Opioid Interaction in Chronic Pain» Clinical Pharmacology & Therapeutics (2011); 90 6, 844—851. doi:10.1038/clpt.2011.188 — («Մարիխուանայի գործածումը»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-03-ին։ http://www.webcitation.org/65AY1rmfg։ Վերցված է 9 հունվարի 2012։ )
  14. Borgelt LM, Franson KL, Nussbaum AM, Wang GS (February 2013). «The pharmacologic and clinical effects of medical cannabis». Pharmacotherapy 33 (2): 195–209. doi:10.1002/phar.1187. PMID 23386598. 
  15. Կանեփի հանրագիտարան (Սրտխառնոց)
  16. https://olkpeace.org/cannapedia/GajjdukJenciklopedijaKonopli/Rak.html Կանեփի հանրագիտարան (Քաղցկեղ)
  17. TRENDS in Pharmacological Sciences Vol.22 No.9 September 2001, P.499
  18. «Մարիխուանան դեղ կդառնա»։ WWW.GRADINA.MD։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-07-25-ին։ http://www.webcitation.org/6INBI0yL1։ 
  19. Խոտի հետ նույնիսկ Ալցհեյմերը սարսափելի չէ՝ Газета. Ru
  20. ՀՍՀ, Հաշիշ
  21. Owen Bowcott։ «David Nutt's dangerous drug list»։ guardian.co.uk։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-22-ին։ http://www.webcitation.org/617p5mJwm։ Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 7։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]