ՄԻԱՎ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
ՄԻԱՎ

ՄԻԱՎ (մարդու իմունային անբավարարության վիրուս (ֆր.՝ VIH)), ախտահարում է մարդու օրգանիզմի տարբեր բջիջները և հատկապես՝ իմունային համակարգի բջիջները։ ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդկանց մոտ զարգանում է երկարատև ընթացքով քրոնիկ վարակիչ հիվանդություն՝ ՄԻԱՎ վարակ, որի արդյունքում դանդաղորեն քայքայվում են լիմֆոցիտները, մակրոֆագերը և նյարդային հյուսվածքները տարիներ, ինչը հանգեցնում է իմունային համակարգի աստիճանաբար զարգացող դեֆեկտի, ինչը հանգեցնում է հիվանդի մահվան երկրորդային վնասվածքներից կամ ենթասուր էնցեֆալիտից։

ՄԻԱՎ վարակի հետևանքով խաթարվում է մարդու իմունային համակարգի գործունեությունը, թուլանում կամ վերանում է որևէ հիվանդության դեմ օրգանիզմի արդյունավետ պայքարի հնարավորությունը։ Իմունային համակարգի հենց այդ ընկճված վիճակը կոչվում է իմունային անբավարարություն։ ՄԻԱՎ վարակակիրների մոտ իմունային անբավարարությունը զարգանում է տարիների ընթացքում, և նրանք կարող են միջինում 7-15 տարի առողջության հետ կապված որևէ խնդիր չունենալ։ Սակայն այդ ընթացքում նրանք շարունակում են վարակի աղբյուր հանդիսանալ։

ՁԻԱՀ-ը ՄԻԱՎ վարակի վերջնային փուլն է։

Պատմություն[խմբագրել]

ՄԻԱՎ-ը առաջին անգամ նկարագրվել է 1981 թվականին ԱՄՆ-ում։ 1983 թվականին բացահայտվել է վարակի խթանիչը և արդեն հետագայում դրա տարբեր կլինիկական ձևերը։ Դրա հիման վրա 1988 թվականին ՄԻԱՎ-ը ընդունվել է որպես նոզոլոգիական ձև (որոշակի հիվանդություն սեփական էթիոլոգիայով և պաթոգենեզով)։ 1981-1989 թվականներին վարակված անհատների թիվը 300-ից հասավ 157 000 մարդու։ Որպես պանդեմիա (լայնամասշտաբ էպիդեմիա) հիվանդությունը սկսեցին դիտարկել 1980-ական թվականներին, երբ վարակվածների թվի աճի հետ մեկտեղ գրանցվում էր նաև վիրուսի տարածում նախկինում դրանից զերծ տարածքների վրա՝ Եվրոպա, Ասիա, Ավստրալիա։

Տարածում[խմբագրել]

Ներկայումս փաստացի աշխարհի բոլոր երկրներում այս հիվանդությունը գրանցված է։ Առավել մեծ է վարակի տարածման տոկոսը Կենտրոնական Աֆրիկայի, Կարիբյան ծովեզրի երկրների, ԱՄՆ-ի, Արևմտյան Եվրոպայի համար։ Վարակակիրների ընդհանուր տոկոսը 1989 թվականին ըստ տարբեր գնահատումների կազմում էր 5-20 միլիոն մարդ։ Այս ախտահարմամբ տառապում են հատկապես քաղաքների բնակիչները։

Համաշխարհային Առողջապահական Կազմակերպության պաշտոնական տվյալների համաձայն ամեն րոպե երկիր մոլորակի վրա ՄԻԱՎ-ով վարակվում է 19 մարդ, իսկ ՁԻԱՀ-ից մահանում է 11 մարդ։

Վարակման մեխանիզմները[խմբագրել]

ՄԻԱՎ-ի վիրուսը նշանակալի քանակությամբ հայտնաբերվում է կրծքի կաթի, արյան, հեշտոցային հեղուկի, սերմնահեղուկի մեջ, ինչը պայմանավորում է դրա փոխանցման ուղիները։ ՄԻԱՎ-ի փոխանցումը տեղի է ունենում սեռական հարաբերությունների, կրծքով երեխային կերակրելու ժամանակ (ինչպես մորից երեխային, այնպես էլ երեխայից մորը), մորից պտղին հղիության ժամանակ, արյան փոխներարկման, բժշկական չմաքրված գործիքներից։ ՄԻԱՎ-ի փոխանցում այլ ճանապարհներով չի գրանցվել։

ՄԻԱՎ-ով վարակումը, որը տեղի է ունենում սեռական հարաբերությունների ժամանակ, պայմանավորված է զուգընկերների լորջային և մաշկային ծածկույթների վնասվածքով։ Անալ հարաբերությունների ժամանակ տեղի է ունենում ամենահաճախ տրավմատիզացիան, ինչը պայմանավորում է վիրուսի մեծ տարածումը հոմոսեքսուալ տղամարդկանց մոտ։ Գենիտալիաների բորբոքային պրոցեսները մեծացնում են ՄԻԱՎ-ով վարակման ռիսկը։ Համբույների ժամանակ վիրուսի փոխանցումը քիչ հավանական է, ինչպես նաև համատեղ առօրյա պարագաներից՝ սրբիչներից, սպասքից, զուգարանակոնքերից և այլնից օգտվելու դեպքում վիրուսով վարակվելը համարվում է անհնարին։ ՄԻԱՎ-ով վարկվելու հնարավորությունը մեծանում է երկարատև սեռական կապի առկայության դեպքում։ Եթե վարկված է ամուսիններից մեկը, ապա համատեղ կյանքի երեք տարիների ընթացքում վարկվում է կանանց 45-50%-ը, իսկ տղամարդկանց 35-45%-ը։

Վիճակագրության համաձայն վարակված արյան փոխներարկման դեպքում վարակի փոխանցման է հանգեցնում դեպքերի 80-100%-ը։ Թմրամոլների, ովքեր ներերակային են ընդունում թմրանյութերը, վարակվելու հավանականությունը գնահատում են 30%։ Հանկարծակի ծակումները, ներմկանային և ենթամաշկային ներարկումները վարակման են հանգեցնում դեպքերի միայն 0,2-1%-ի դեպքերում։ Քանի որ վիրուսը «լվացվում» է արյան հոսքով, բաց սպի վերքերը նվազ վտանգավոր են։

Համարվում է, որ ՄԻԱՎ-ը կարող է փոխանցվել երեխային հղիության ընթացքում, ինչպես նաև ծնուղիներով անցնելու ժամանակ։ Վարակված մայրերից ծնված երեխաների շրջանում 25-35%-ը վարակված են լինում։ 25-35% դեպքերում վարակման է հանգեցնում վարակված կնոջ կրծքով կերակրելը երեխային, ինչպես նաև հնարավոր է հակառակ դեպքը՝ մոր վարակումը երեխայից (երեխայի բերանային խոռոչի և մոր ստինքների վնասվածքի դեպքում)։ Դեռևս գրանցված չէ ՄԻԱՎ-ի փոխանցում ստոմոտոլոգիական պրակտիկայում, վարսավիրանոցներում, կոսմետիկ պրոցեդուրաների ընթացքում, սակայն տեսականորեն դա հնարավոր է։

Ախտանիշներ[խմբագրել]

ՄԻԱՎ-ի վիրուսի ներթափանցումը մարդու օրգանիզմ ամենից հաճախ չի առաջացնում ոչ մի աշխտանիշ։ ՄԻԱՎ-կարգավիճակը որոշելու միակ ապահով միջոցը ՄԻԱՎ-ի թեստի անցկացումն է։ Ախտանիշները հայտնվում են միայն ՄԻԱՎ-ի զարգացման սուր փուլում։

ՄԻԱՎ-ի առաջին սիմպտոմները թաքուն են։ Օրինակ՝ մարդու մոտ կարող է բարձրանալ ջերմաստիճանը՝ 37,5-38 ՄԻԱՎ-ով վարակվելուց մի քանի շաբաթ անց, երբեմն առաջանում է տհաճ զգացողություն բերանային խոռոչում, ցավեր կուլ տալուց, քաշի չպատճառաբանված կորուստ (10 և ավելի կգ), երբեմն լինում է լուծ, մաշկի վրա հայտնվում են կարմիր կետեր։ Հիվանդները հաճախ այս ախտանշանների վրա ուշադրություն չեն դարձնում, դրանք ընդունելով աննշան թունավորման կամ մրսածության արտահայտումների տեղ։ Առավել ևս, որ դրանք շատ շուտ վերանում են և դրսևորվում են ոչ բոլոր վարակվածների մոտ։ ՄԻԱՎ-ի գոյությունը օրգանիզմում ընդհանրապես աննկատ կարող է տևել 10-12 տարի՝ այս ժամանակահատվածը բուժման բացակայության պայմաններում որպես կանոն հանգեցնում է ՄԻԱՎ-ի զարգացումը մինչև ՁԻԱՀ-ի։ Երբեմն ՄԻԱՎ-ն իր մասին իմաց է տալիս այնպիսի աննկատ փոփոխություններով, ինչպիսիք են ավշային հանգույցների մեծացում։

ՁԻԱՀ-ի առաջին նախանշանները հայտնվում են ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդու մոտ իմունային համակարգի թուլացմանը համընթաց։ Անընդհատ անհանգստություններ են առաջացնում այլ մարդկանց մոտ հեշտորեն բուժվող հիվանդությունները՝ ինֆեկցիաները, հերպեսը, պնեվմոնիան, տուբերկուլյոզը և այլն։ Այս փուլում մահացու վիճակի կարող է հասցնել ցանկացած վարակ, որը վերափոխվում է բարդ հիվանդությունների։

Գրագետ և ժամանակին դրված ախտորոշումը թույլ է տալիս համապատասխան առողջական միջոցների իրացման միջոցով երկար ժամանակով հետաձգել ՄԻԱՎ-ի վերածումը ՁԻԱՀ-ի, հետևաբար նաև պահպանել հիվանդի կյանքը և կյանքի որակը։

ՄԻԱՎ-ը կարող է զուգակցվել այլ տիպի վարակային հիվանդությունների հետ, որոնք փոխանցվում են սեռական ճանապարհով։ Այդ դեպքերում աճում է ինչպես ՁԻԱՀ-ի արագ զարգացման հավանականությունը, այնպես էլ հիվանդի կյանքի սպառնացող վտանգը։

Բուժում[խմբագրել]

Դեռևս չի մշակված ՄԻԱՎ-ի վիրուսը օրգանիզմից հեռացնող բուժում։ Այսպես կոչված բարձրակարգ հակավիրուսային թերապիան ՄԻԱՎ-ի բուժման ժամանակակից ձևն է, որը թույլ է տալիս դանդաղեցնել և գործնականորեն արգելակել ՄԻԱՎ-ի վիրուսի զարգացումը և վերածումը ՁԻԱՀ-ի, ինչը թույլ է տալիս ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդուն ապրել լիարժեք կյանքով։ Այս դեպքում մարդու կյանքի տևողությունը սահմանափակվում է ոչ թե ՄԻԱՎ-ով, այլ ծերացման բնական գործընթացներով, եթե պահպանվում է դեղորայքի արդյունքը։ Սակայն թերապիայի համակարգված կիրառումից մի քանի տարի անց, օրգանիզմի զգայունակությունը օգտագործվող դեղորայի նկատմամբ թուլանում է, վիրուսը մուտացիա է ապրում և բուժման նոր միջոցների մշակման անհրաժեշտություն է առաջանում։

Մեծ նշանակություն է տրվում առողջույան պահպանմանը ոչ դեղորայքային միջոցներով. առողջ ապրելակերպը, ճիշտ սննդակարգը, ուժեղ սթրեսներից և երկարատև արևահարումներից խուսափելը, առողջ քունը դրական ազդեցություն են ունենում վարակակիրների կյանքի որակի վրա։

Բրիտանական մասնագետների միավորումը խորհուրդ է տալիս. ՄԻԱՎ-ի բուժումը սկսել մինչև ՁԻԱՀ-ի զարգացումը, նախանական թերապիան պետք է ներառի առնվազն երկու դեղորայքային միջոց, թերապիան պետք է փոփոխվի ժամանակի ընթացքում, դեղորայքաները փոփոխվեն։

Պրոֆիլակտիկա[խմբագրել]

Ներկա դրությամբ պահպանակները հանդիսանում եմ վարակի սեռական ուղիով տարածման կանխարգելման լավագույն միջոցը։

ախազգուշության ունիվերսալ միջոցներն են․

  1. ծածկել կամ վիրակապել մաշկի վրայի սպիները և վնասվածքները,
  2. արյան և այլ ֆիզիոլոգիական հեղուկների հետ շփում ունենալուց հետո պետք է ձեռքերը լվանալլ սապոնով և տաք ջրով,
  3. առօրյա ախտահանող միջոցներով մաքրել արյան և այլ ֆիզիոլոգիական հեղուկների հետքերը իրերի վրայից,
  4. մաքրություն անելուց անպայման պաշտպանական ձեռնոցներ հագնել,
  5. վարակված արյան հետ շփված հագուստը պետք է պահել հատուկ պարկերի մեջ՝ առանձին, լվանալ լվացքատներում, տաք ջրով և նույնպես չորացնել տաք չորացումով։

Այցելեք նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]