Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ձեռքերի հաճախակի լվացումը տարածված օբսեսիվ գործողություն է օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում ունեցողների մոտ:

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում (օբսեսիա և կոմպուլսիա տերմիններից) կամ Կպչուն-սևեռուն խանգարում, հոգեկան խանգարում, որը առաջացնում անցանկալի, վախեցնող մտքեր (օբսեսիաներ) և դրանց հաջորդող նույնքան պարտադրվող և ապարդյուն գործողություններով (կոմպուլսիաներ)։ Հիվանդին թվում է, որ եթե նա չիրականացնի այդ գործողությունները ինչ-որ վատ բան տեղի կունենա։ Երբեմն առանձին տարբերակվում են օբսեսիվ (F42.0) և կոմպուլսիվ (F42.1) խանգարումներ։

ՕԿԽ-ի առաջացման պատճառները ամբողջությամբ հայտնի չեն։ Կան որոշակի կանխադրույթներ կապված նեյրոտրանսմիտտերների (հիմնականում՝ սերոտոնին) խնդիրների հետ, ինչպես նաև հոգեբանական՝ կապված դաստիարակության հետ։

ՕԿԽ-ի բուժումը շատ դժվար է, որոշ դեպքերում կարող են օգնել դեղամիջոցները, որոնք ազդում են նեյրոտրանսմիտտերների վրա, ինչպիսիք են ֆլուօքսետինը կամ սերտրալինը։ Հաճակ դեղորայքային բուժումը համատեղվում է հոգեբանական բուժման հետ։

ՕԿԽ-ն բնութագրվում է պարտադրվող մտքերի, հիշողությունների, շարժումների և գործողությունների զարգացմամբ, ինչպես նաև մի շարք պաթոլոգիական վախերի առկայությամբ։

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումը բացահայտելու համար օգտագործում են այսպես կոչված Յեյլի-Բռաունի սանդղակը։

Ախտանիշները և հիվանդների վարքագիծը, կլինիկական պատկերը[խմբագրել]

ՕԿԽ հիվանդները կասկածամիտ մարդիկ են, հակված չեն վճռական գործողությունների, ինչը անմիջապես նկատելի նրանց հանգստության ֆոնի վրա։ Հիմնական ախտանշաններն են ցավոտ, կպչուն մտքերը, որոնք կրկին ու կրկին գալիս են հիվանդի մտքին, և որոնց հիվանդը փորձում է անհաջողությամբ դիմակայել։ Միստիկական գործողությունները կամ ծեսերը հիվանդը կրկնում է կրկին ու կրկին, որոնց իմաստն է կանխել ցանկացած օբյեկտիվ և անհավանական իրադարձություն։ Օբսեսիաները հաճախ օտար են, անհեթեթ և իռացիոնալ։ Հիվանդը տառապում է նրանցից և դիմադրում նրանց։

Հետևյալ ախտանիշները բնորոշ են օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում ունեցողներին։

  • Կպչուն, գրեթե միշտ կրկնվող մտքեր։
  • Անհանգստություն, որը հաջորդում է այդ մտքերին։
  • Այդ անհանգստությունը վերացնելուն ուղղված նույնատիպ գործողությունների իրականացում։

Հիվանդության դասական օրինակ է համարվում կեղտոտվելու վախը։ Հիվանդի յուրաքանչյուր հպումը իր կողմից կեղտոտ ընկալվող առարկայի հետ առաջացնում է անհանգստություն և հետևաբար՝ օբսեսիվ մտքեր։ Այյդ մտքերից ազատվելու համար հիվանդը սկսում է իր ձեռքերը լվանալ։ Բայց նույնիսկ եթե նրան ինչ-որ պահ թվում է, որ նա իր ձեռքերը բավարար է լվացել, ցանկացած հպումը «կեղտոտ» օբյեկտի հետ նրան ստիպում է նորից կատարել ծեսը։ Այս ծեսերը թույլ են տալիս հիվանդին հասնել ժամանակավոր հանգստության։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հիվանդը գիտակցում է այդ գործողությունների անիմաստությունը, նա չի կարող ազատվել դրանցից։

Օբսեսիաներ[խմբագրել]

ՕԿԽ հիվանդներին հետապնդում են սովորաբար տհաճ կպչուն մտքերը (օբսեսիաներ)։ Առաջացնել օբսեսիաներ կարող է ցանկացած փոքր իրադարձություն։ Իրադարձություններ, ինչպիսիք են ուրիշների հազալը, հպումը այն օբյեկտին, որը հիվանդի կողմից ընկալվում է որպես ոչ ստերիլ և ոչ անձնական, ինչպես նաև կոնկրետ անձնական մտահոգությունները, որոնք կապված չեն մաքրության հետ։ Օբսեսիաները կարող են լինել վախեցնող կամ անպարկեշտ՝ հաճախ խորթ հիվանդի անհատականությանը։

ՕԿԽ հիվանդին երբեմն հետապնդում են «սեքսուալ օբսեսիաներ»։ Դրանք պատկերացումներ են համբույրների, օրալ ու անալային սեքսի, ինցեստի հետ կապված, որոնցում ներգրավված են նրա աշխատակիցնեևը, բարեկաները, անծանոթները, կենդանիները և նույնիսկ հայտնի գործիչները։ Դրանք հաճախ ունենում են հոմոսեքսուալ բնույթ։ Հիվանդը ունենում է սեռական կողմնորոշման հետ կապված խնդիրներ։

Կոմպուլսիաներ[խմբագրել]

Օբսեսիաների հետ պայքարելու համար հիվանդները իրականացնում են պաշտպանիչ գործողություններ (կոմպուլսիաներ)։ Գործողությունները իրենցից ներկայացնում են ծեսեր՝ ուղղված կանխելու կամ նվազագույնին հասցնելու մտահոգությունները։ Այդպիսի գործունեություններից են մշտապես ձեռքերի լվացումը, տարբեր բառերի կրկնումը, բազմաթիվ պոտենցիալ ռիսկերի կանխարգելմանն ուղղված գործողությունները (էլեկտրականության անվերջ ստուգում և այլն)։ Օրինակ, համոզվելու համար, որ դուռը փակ է, հիվանդը պետք է քաշի այն որոշակի քանակով (ընդ որում հաշվել այդ ընթացքում)։ Գործողությունը իրականացնելուց հետո հիվանդը զգում ժամանակավոր հանգստություն, իրեն զգալով «իդեալական» վիճակում։ Բայց որոշ ժամանակ անց ամեն ինչ կրկնում է։

Էտիոլոգիա[խմբագրել]

Նեյրոնների միջև իմպուլսի փոխանակման սխեման: Նկարիչ` Պատրիկ Սմիթ, Pfizer ընկերության գովազդից:

Այս պահի դրությամբ, հստուկ էտիոլոգիական ֆակտորը անհայտ է։ Գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ։ Կարելի է առանձնացնել գործոնների 3 հիմնական խմբեր։

  1. Կենսաբանական
    1. Ուղեղի ֆունկցիոնալ անատոմիական հատկանիշները։
    2. Նեյրոմենդրոնների նյութափոխանակության խախտում - հատկապես, serotonin և dopamine, ինչպես նաև norepinephrine և GABA։
    3. Գենետիկական։
    4. Վարակիչ գործոնը (PANDAS-ախտանիշի տեսությունը)։
  2. Հոգեբանական։
    1. Փսիխոանալիտիկ թեորիան։
    2. Պավլովի և նրա հետևորդների տեսությունը։
    3. Սահմանադրական և տիպոլոգիական։
    4. Էքսոգեն-սթրեսային — ընտանեկան, սեռական, կամ արտադրական։
  3. Սոցիոլոգիական և ճանաչողական տեսության (խիստ կրոնական դաստիարակության, շրջակա միջավայրի սիմուլյացիա, ոչ ադեկվատ պատասխան յուրօրինակ իրավիճակներին)։

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումը կինոմատոգրաֆիայում և գրականության մեջ[խմբագրել]

  • Մարտին Սկորսեզեի «Ավիատոր» ֆիլմի հիմնական կերպար Հովարդ Հյուզը (խաղացել է Լեոնարդո ԴիԿապրիոն) տառապում էր ՕԿԽ-ով։
  • «Ավելի լավ չի լինում» (անգլ.՝ As Good as It Gets) ֆիլմի գլխավոր կերպարը՝ Մելվին Ադելը (խաղացել է Ջեք Նիկոլսոնը) տառապում համալիր ՕԿԽ-ով։ Նա միշտ լվանում էր իր ձեռքերը եռացող ջրով և ամեն անգամ մի նոր օճառով, հագնում ձեռնոցներ, ուտում միայն իր դանակ - պատառաքաղով, վախենում էր քայլել է ճաքած մայթի վրայով և այլն։
  • «Կեղտոտ սեր» (անգլ.՝ Dirty Filthy Love) ֆիլմում պատկերված են միանգամայն իրատեսական ՕԿԽ ախտանիշները և Տուրետտի սինդրոմը։