«Ես» կոնցեպցիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

«Ես» կոնցեպցիա (անգլ. one's self-concept, ինչպես նաև self-construction, self-identity или self-perspective), անհատի` ինքն իր մասին ունեցած պատկերացումների համակարգ։

ՈՒիլիամ Ջեյմսը (1842-1910)` ամերիկացի փիլիսոփա և հոգեբան, առաջինն էր հոգեբաններից, որը սկսեց մշակել «Ես» կոնցեպցիայի խնդիրները։ Ընդհանուր անձնական «Ես»-ը նա դիտում էր որպես երկակի ձևավորում, որը համատեղում է գիտակցված (I)-ը և «ես»-ը ինչպես - օբյեկտ (ME)։ Դա մի ամբողջականության երկու կողմերն են, որոնք միշտ գոյություն ունեն միաժամանակ։

Նրանցից մեկը իրենից ներկայացնում է մարդու փորձը («ես» - գիտակիցված), իսկ մյուսը այդ փորձի բովանդակությունը («ես» - որպես օբյեկտ)։ Այդ պատճառով անձնային <Ես>-ը դա միաժամանակ և <Ես>գիտակցականն է, և <Ես>-ը` որպես օբյեկտ։ Անհնար է պատկերացնել գիտակցություն` զերծ բովանդակությունից, ինչպես հնարավոր չէ հոգեկան գործընթացների բովանդակություն` առանց գիտակցության։ Մարդու հոգեկան կյանքի ցանկացած փորձ կապված է փորձի բովանդակությունից։ սոցիոլոգիա

Այսպիսով, ինչ առաջարկում է Ջեյմսը հանդիսանում է անհատական «ես» կոնցեպցիայի կառույցի հիմնավորված մոդել։ Ջեյմսի կարծիքով, «ես»-ը, որպես օբյեկտ դա այն է, ինչը մարդը կարող է անվանել իրենը։ Այս ասպարեզում Ջեյմսը առանձնացնում է չորս բաղադրիչներ և դասավորում է դրանք ըստ նշանակության` հոևոր <Ես>, նյութական <Ես>, սոցիալական <Ես>, ֆիզիկական<Ես>։ Ըստ Վիլյամ Ջեյմսի դրույթի` զարգացած հասարակության մեջ մարդ ունի նպատակների ընտրության հնարավորություն։ Մենք կարող ենք մեր առջև նպատակներ դնել` կապված մեր <Ես>-ի տարբեր բաղադրիչների հետ և գնահատել մեր կենսական դրսևորումների հաջողությունը այդ նպատակների առնչությամբ։ Մեր ինքնագնահատականը կախված է, թե ինչ ենք ուզում դառնալ, թե ինչ դիրք կցանկանանք կգրավել այս աշխարհում, այն ծառայում է որպես ելակետ, որպեսզի գնահատենք մեր սեփական հաջողությունը կամ անհաջողությունը։

Հավանաբար բոլոր մարդկանց հատուկ է սեփական «ես»-ը առավելագույնս զարգացնել բոլոր ուղղություններով, սակայն մարդու ունակությունների սահմանափակ լինելը, և նրա գոյության սահմանափակ լինելը տարածության և ժամանակի մեջ, հիմնականում ստիպում է բոլորին մոտենալ իրատեսորեն` ընտրել միայն որոշակի անձնական ասպեկտների զարգացումը և նրանց վերաբերյալ դնել վերջնական նպատակներ,որոնց իրականացումը մարդը համարում է իր կյանքի հաջողությունը։ Ի վերջո, մենք ենք ստեղծում մեր պահանջները, ասոցիացված մեր անձնական զարգացվածության որոշակի մակարդակի հետ։

Այն փաստը, որ մեկի համար բացարձակ հաջողություն է, մյուսի համար կարող է դիտվել որպես ձախողում։ Այդ տեսական փաստարկները ենթադրում են բավական խնդրահարույց եզրակացության։ Լինել լավագույնը որոշակի միջավայրում ավտոմատ կերպով նշանակում է տվյալ անհատը ունի բարձր ինքագնահատական։ Այնուամենայնիվ, կան մասնագիտություններ, որոնց ազպարեզում կայացած լինելը այնքան էլ կապ չունի ինքնագնահատականի հետ։ Առաջին անգամ Ջեյմսն է իր «ես»-ի հայեցակարգում առաջարկել «ես»-ի երկակի և անբաժանելի բնույթի մասին վարկածը, նրա շատ մտքերը նկարագրական, զգացմունքային, կատեգորիկ և գնահատող «ես»-ի վերաբերյալ, հիմք հանդիսացան <ես> հայեցակարգի հասկացությունների հետագա զարգացման համար։

Կուլի Չարլզ Հորտոն (1864 - 1929 Միչիգան) Ամերիկյան սոցիոլոգ և սոցիալական հոգեբան է, «Հայելային ես»-ի հասկացության փոքր խմբերի տեսության հիմնադիրը։ Սկզբում Կուլիի տեսակետն այն էր, որ անհատը առաջնային է, քան հասարակությունը։ Այնուամենայնիվ, նա ավելի ուշ վերանայեց այս տեսակետը` ավելի գերակայելով հասարակության դերը, պնդելով, որ անհատը և հասարակութունը ընդհանուր են։ Անհատների գործողությունները և սոցիալական ճնշումները առաջացնում են փոխադարձ փոփոխություններ։ Փորձնականորեն, կարելի է ցույց տալ, որ «Ես» կոնցեպցիայի հիմնական որոշիչը մեկ այլ անձի «Ես»-ն է, այսինքն` անձի գիտակցությունն այն մասին, թե ինչ մյուսները կարծում նրա մասին։ Ինչպես Ես - ինչպիսին - ինձ, - տեսնում են – այլք և «Ես - ինչպիսին - Ես - ինքս- ինձ- տեսնում եմ» շատ նման են բովանդակությամբ։ Կուլին շարունակեց իր «հայելային ես»-ի տեսությունը փաստելով, որ Անհատի տպավորությունները այն մասին, թե ինչպես են իրեն գնահատում միջավայրում, զգալիորեն ազդում են նրա «Ես» կոնցեպցիայի ձևավորման վրա։

Մարդը, ով գտնվում է որևէ լսարանի առջև կամ նրանք, ովքեր ստիպված են շփվել այլ մարդկանց հետ, կարող են զգալ անհանգստություն, նյարդային լարվածության, հուզմունք, ամոթ և այլն։ Կախված այն բանից, թե ինչպես են քեզ գնահատում, կարող են ունենալ շատ լուրջ հետևանքներ ուսուցիչների, դերասանների, լրագրողների աշխատանքում։

Գրականություն[խմբագրել]

  • С.С. Фролов «Социология». История теоретической социологии.
  • В.И. Курбатов «Современная Западная социология»
  • Гофман А. Б. Семь лекций по истории социологии. М., 1995