Դեղանյութեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դեղամիջոցներ

Դեղանյությեր Նորանոր դեղամիջոցների ստեղծումը անհրաժեշտություն է առաջացնում նրանց որակի նկատմամբ ժամանակակից մոտեցումների ձևավորմանը:Արդիական դեղաբանական անալիզը պետք է բավարարի հետևյալ պահանջներին. .անալիզի վրա ծախսված ժամանակամիջոցը պետք է լինի մինիմալ . անալիզի ճշգրտությունը պետք է համապատասխանի ՊՖ-ի պահանջներին . անալիզը պետք է կատարվի ռեակտիվների և հետազոտվող նյութերի մինիմալ ծախսով:

Այս պահանջներին լիովին համապատասխանում են անալիզի ֆիզիկո և ֆիզիկոքիմիական մեթոդները: Նրանց առավելությունը կայանում է մեթոդների ունիվերսալության մեջ: Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները Ֆիզիկոքիմիական եղանակները լայնորեն կիրառվում են դեղանյութերի քանակական և որակական վերլուծության համար, ինչպես նաև դրանց բաժանման և կառույցի հայտնաբերման համար:Այս եղանակները հիմնված են նյութերի քիմիական կառուցվածքի և ֆիզիկական հատկությունների միջև կախվածության վրա:Հիմնականում այս եղանակները առանձնանում են կատարման մեծ արագությամբ ,բարձր զգայնությամբ,ընտրողականությամբ և ավտոմատացմամբ: Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները կարելի է բաժանել հետևյալ խմբերի 1.Օպտիկական եղանակներ,որոնցից են բեկումնաչափությունըև բևեռաչափությունը: 2.էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ. սպեկտրալուսաչափություն տեսանելի և ՈՒՄ մարզերում,սպեկտրալուսաչափություն ԻԿ մարզում, լուսագունաչափություն,դիֆերենցիալ սպեկտրալուսաչափություն և , լուսագունաչափություն ,ֆոտոնեֆելոմետրիա և ֆոտոտուրբիդիմետրիա: 3.Մագնիսական դաշտի օգտագործման վրա հիմնված եղանակններ: Այս եղանակններից են միջուկամագնիսային ռեզոնանսի (ՄՄՌ) ու պարամագնիսային ռեզոնանսի (ՊՄՌ)-ի սպեկտրոսկոպիկ եղանակնները և մասսպեկտրոսկոպիան: 4.Ճառագայթման արձակման վրա հիմնված եղանակներ, որոնցից են ատոմաադսորբցիոն սպեկտրոսկոպիան,ֆլյուորեսցենտային և ֆլյուրոմետրիկ վերլուծման եղանակները: 5.Էլեկտրոքիմիական եղանակներից առավել հաճախ օգտագործում են պոտենցաչափությունը, իոնաչափությունը և պոլյարոգրաֆիկ եղանակը: 6.Վերլուծության թերմիկ եղանակները հիմնված են այն փոփոխությունների որոշման վրա, որոնք տեղի են ունենում դեղանյութերի հետ տաքացման պայմաններում: Նյութերի բնույթից և տաքացման պայմաններից կախված տեղի են ունենում պոլիմորֆ փոխարկումներ՝բյուրեղաջրի հեռացում,սուբլիմում, հալում, քայքայում և այլն: 7.Բաժանման եղանակներ: Բաժանման եղանակները կիրառվում են բազմակոմպոնենտ համակարգերից առանձին դեղանյութերի անջատման համար: Դեղագործական անալիզում դեղանյութերի խառնուրդների բաժանման հանար առավել հաճախ օգտագործում են էքստրակցիայի,քրոմատագրման և էլեկտրոֆորեզի եղանակները: Անալիզի ֆիզիկական եղանակները Ֆիզիկական հատկությունների ստուգումը կամ դեղամիջոցների ֆիզիկական հաստատունների որոշումը

Դեղամիջոցների իսկությունը հավաստում են՝ ագրեգատային վիճակը (պինդ նյութ, հեղուկ, գազ), գունավորումը, հոտը, բյուրեղների ձևը կամ ամորֆ նյութի տեսքը, հիգրոսկոպիկությունը կամ օդում հողմահարման աստիճանը, լույսի և թթվածնի ազդեցության նկատմամբ կայունությունը, ցնդելիությունը, շարժունակությունը, բոցավառելիությունը (հեղուկների) : Դեղանյութի գունավորումը՝ դա բնորոշ այն հատկությունն է, որը թույլ է տալիս իրականացնելու նրա նախնական իդենտիֆիկացումը:

Փոշենման դեղամիջոցներ[խմբագրել]

Փոշենման դեղամիջոցների սպիտակության աստիճանի որոշումը՝ ֆիզիկական եղանակ է, որը առաջին անգամ ընդգրկված է ՊՖ-ի մեջ: Պինդ դեղանյութերի սպիտակության աստիճանը (երանգը) հնարավոր է որոշել նմուշից արտացոլված լույսի սպեկտրալ բնութագրման վրա հիմնված տարբեր գործիքային եղանակներով: Այդ նպատակով չափում են սպեկտրալ բաշխման հատուկ աղբյուրից ստացված, կամ լուսաֆիլտրերից ստացված (մաքսիմալ թողունակությամբ՝ 614 նման կարմիր, կամ 459 նման կապույտ) սպիտակ լույսով լուսավորված նմուշի արտացոլման գործակիցները: Հնարավոր է նաև որոշել կանաչ լուսաֆիլտրով անցած լույսի արտացոլման գործակիցը 522 նմ: Արտացոլման գործակիցը՝ դա արտացոլված լուսային հոսքի մեծության հարաբերությունն է ընկնող լուսային հոսքի մեծության վերաբերյալ: Այն թույլ է տալիս սպիտակության աստիճանով և պայծառության աստիճանով որոշելուդեղանյութի գունավորման երանգի ներկայությունը կամ բացակայությունը: Սպիտակ կամ սպիտակամոխրագույն երանգով նյութերի համար սպիտակության աստիճանը տեսականորեն հավասար է մեկի: Այն նյութերը, որոնց սպիտակության աստիճանը 0,95-1,0 է, իսկ պայծառության աստիճանը 0,85 ունեն մոխրագույն երանգ: Առավել օբյեկտիվ է հանդիսանում տարբեր ֆիզիկական հաստատունների որոշումը հալման ջերմաստիճանի քայքայման պնդեցման կամ եռման ջերմաստիճանի,խտության, մածուցիկության:

Իսկության կարևոր ցուցանիշ է՝ դեղամիջոցի լուծելիութունը ջրում,թթուների,ալկալիների լուծույթների,օրգանական լուծիչների (եթերների,քլորոֆորմի,ացետոնի,բենզոլի,էթիլ և մեթիլ սպիրտերի,յուղի) մեջ: Պինդ նյութերի համասեռությունը բնութագրող հաստատուն է հանդիսանում հալմաաան ջերմաստիճանը:Դեղագործական անալիզում այն կիրառվում է մեծ քանակությամբ պինդ դեղանյութերի իսկության և մաքրության որոշման համար:Հայտնի է,որ դա այն ջերմաստիճանն է,երբ գելորշու հագեցած ֆազայի դեպքում,պինդ մարմինը հավասարակշռության մեջ է գտնվում հեղուկ ֆազայի հետ:Հալման ջերմաստիճանը հանդիսանում է հաստատուն մեծություն անհատական նյութի համար:Նույնիսկ անչափ փոքր խառնուրդների պարունակության առկայությունը փոփոխում է որպես կանոն փոքրացնում է նյութի հալման ջերմաստիճանը,ինչը հնարավորություն է տալիս դատելու նրա մաքրության աստիճանի մասին:Հետազոտվող միացության անհատականեւթյան հաստատելը ,հնարավոր է խառը հալման նմուշի միջոցով,քանի որ,միևնույն հալման ջերմաստիճաններ ունեցող երկու նյութերի խառնուրդները հալվոմ են նույն ջերմաստիճանում:

Խտության որոշման ժամանակ վերցվում է որոշակի ծավալով նյութի զանգված:Խտությունը որոշում են պիկնոմետրի խտաչափ կամ արեոմետրի միջոցով,ըստ խստորեն պահպանելով ջերմաստիճանային ռեժիմը, քանի որ խտությունը կախված է ջերմաստիճանից:Սովորաբար,դրան հասնում են խտաչափի 20°C–ում ջերմապահպանման միջոցով: Խտության արժեքների որոշակի տիրույթներ հաստատում են էթիլ սպիրտի, գլիցերինի, վազելինային յուղի, վազելինի, պինդ պարաֆինի, հալոգենարտադրյալ ածխաջրածինների (քլորէթիլի, ֆտորոտանի ,քլորոֆորմի ,ֆորմալդեհիդի,նարկոզի համար անհրաժեշտ եթերի, ամիլնիտրիտի և այլն իսկությունը: առաջարկվում է 958, 90, 70, և 40 տոկոսանոց էթիլ սպիրտի դեղամիջոցների մեջ,սպիրտի պարունակությունը որոշել ըստ խտության, իսկ դեղաձևերի մեջ կամ թորման միջոցով, խտության հետագա որոշմամբ,կամ ջրասպիրտային լուծույթների եռման ջերմաստիճանով,այդ թվում թուրմերի:

Թորումը իրականացնում են որոշակի քանակությամբ սպիրտաջրային խառնուրդների (թուրմերի) եռացմամբ,կոլբաների մեջ,որոնք հերմետիկորեն միացված են ընդունիչին:Վերջինս իրենց ներկայացնում է 50 մլ–ոց չափիչ կոլբա:Հավաքում են 48մլ թորուցք, հասցնում են այն մինչև 20°C և ջրի ավելացմամբ, հասցնում մինչև նիշը:Թորուցքի խտությունը որոշում են պիկնոմետրի օգնությամբ: Մածուցիկությունը (ներքին շփումը)` դա ֆիզիկական հաստատուն է, որը հաստատում է հեղուկ դեղանյութերի իսկությունը: Տարբերում են դինամիկական բացարձակ կինեմատիկական, հարաբերական,տեսակարար, բերված և բնութագրական մածուցիկություններ:Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր չափման միավորները:

Մածուցիկ թանձրություն (կոնսիստենցիա) ունեցող հեղուկ դեղամիջոցների որակի գնահատման համար, օրինակ՝ գլիցերինի, վազելինի, յուղերի, սովորաբար որոշում են հարաբերական խտությունը: Այն իրենից ներկայացնում է հետազոտվող հեղուկի մածուցիկության հարաբերությունը ջրի մածուցիկության (որը ընդունվում է որպես միավոր) վերաբերյալ: Կինեմատիկական մածուցիկության չափման համար օգտագործում են Օսվալդի և Ուբբելոդի տարբեր տեսակի մոդիֆիկացիաների վիսկոզիմետրեր (մածուցիկաչափ) : Կինեմատիկական մածուցիկությունը սովորաբար արտահայտում են մ2∙ վրկ-1-ով: Գիտենալով հետազոտվող հեղուկի խտությունը, այնուհետև կարելի է որոշել դինամիկական մածուցիկությունը:

ՊՖ-ի 11-ում լուծելիությունը դիտարկում են ոչ թե որպես ֆիզիկական հաստատուն, այլ որպես հատկություն, որը կարող է փորձարկվող դեղամիջոցի համար ծառայել որպես կողմնորոշող բնութագիր: Հաստատուն ջերմաստիճանի և ճնշման տակ, նյութի հալման ջորմաստիճանի հետ միաժամանակ, լուծելիությունը հանդիսանում է այն պարամետրերից մեկը, ըստ որի պրակտիկորեն որոշում են բոլոր դեղամիջոցների իսկությունը և մաքրությունը:

Դեղամիջոցի մաքրություն[խմբագրել]

Դեղամիջոցի մաքրության աստիճանի վերաբերյալ կարևոր տեղեկատվություն է տալիս նրա լուծույթի PH–ի արժեքը: Այդ արժեքով հնարավոր է դատել թթվային և հիմնային պռոդուկտների խառնուրդների առկայության մասին: Ազատ թթուների անօրգանական և օրգանական ու ազատ հիմքերի հայտնաբերման սկզբունքը,այսինքն թթվայնության և հիմնայնության որոշումը,կայանում է դեղամիջոցներում կամ ջրային էքստրակտում այդ նյութերի չեզոքացման մեջ: Չեզոքացումը իրականացնում են ինդիկատորների (ֆենոլֆտալեին,մեթիլ կարմիր,տիմոլֆտալեին,բրոմֆենոլային կապույտ և այլն) ներկայությամբ: Թթվայնության և հիմնայնության մասին դատում են կամ ինդիկատորի գույնով,կամ նրա գույնի փոփոխությամբ,կամ որոշում են չեզոքացման վրա ծախսված տիտրման լուծույթի քանակությունը:

Միջավայրի ռեակցիան (PH) հանդիսանում է նյութի քիմիական հատկությունների բնութագիրը: Այն շատ կարևոր պարամետր է,որը անհրաժեշտ է որոշել տեխնոլոգիական և անալիտիկական գործողությունների իրականացման ժամանակ: Լուծույթների թթվայնության և հիմնայնության աստիճանը անհրաժեշտ է հաշվի առնել դեղամիջոցների մաքրության աստիճանի փորձարկումների և քանակական որոշումների ժամանակ: Լուծույթների PH–ից կախված դեղամիջոցների պահպանման ժամկետները, ինչպես նաև նրանց կիրառման առանձնահատկությունները:

Օպտիկական պտույտի որոշում[խմբագրել]

Բևեռաչափություն[խմբագրել]

Բևեռաչափությունը կիրառվում է օպտիկապես ակտիվ նյութերի անալիզի ժամանակ, հաջողությամբ կարող է կիրառվել նոր սինթեզված նյութերի ուսումնասիրման համար, դեղերի որակի հսկման համար, շաքարների քանակական որոշման համար (կաթի մեջ շաքարների որոշում): Բևեռաչափությունը հիմնված է որոշ նյութերի (անիզոտրոպ բյուրեղական նյութերի) հատկության վրա պտտելու բևեռացված լույսի հարթությունը, երբ այն անցնում է այդ նյութի միջով:Այսինքն օպտիկական պտույտը դա նյութերի հատկությունն է ,որը պտտում է բևեռացված լույսի հարթությունը:Այն նյութերը, որոնք ունեն այդ հատկությունը կոչվում են օպտիկապես ակտիվ նյութեր: Տարբեր նյութերի բևեռացված հարթությունը պտտելու հատկությունների համեմատական բնութագրի համար գոյություն ունի այսպես կոչված տեսակարար պտույտի անկյունը:

Տեսակարար պտտման արժեքը հաշվարկում են հետևյալ բանաձևերով՝[խմբագրել]

[α]= α x 100 / l x c որտեղ α –չափված պտտման անկյունը l-նյութի շերտի հաստությունը c-լուծույթի կոնցենտրացիան

Հեղուկ նյութերի համար այն հաշվարկում են [α]=α/lxp, Որտեղ՝ α -չափված պտտման անկյունը l -նյութի շերտի հաստությունը,դմ p-նյութի խտությունը գ/սմ2

Բևեռացված լույսի հարթության պտտման անկյան որոշման համար կիրառում են սարքեր,որոնք կոչվում են բևեռաչափեր պոլյարիմետրեր: Այն կազմված է լույսի աղբյուրներից,բևեռացուցչից պոլյարիզատոր, որը իրենից ներկայացնում է Նիկոլայի բևեռացնող հատվածակողմ կամ թաղանթ ժապավեն, հետազոտվող նյութով խցիկից,անալիզատորից, որը նույնպես հատվածակողմ է և դետեկտորից: Ավելի ժամանակակից պոլյարիմետրերում կիրառում են մանաքրոմատիկ լույսը,որոնք ստանում են լուսաֆիլտրերի օգնությամբ:Պոլյարիմետրը կարող է համակցված լինել սպեկտրոֆոտոմետրի հետ,այդ սարքը կոչվում է սպեկտրոպոլյարիմետրեր:

Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ

Էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը դա ֆոտոնների հոսքն է, որն օժտված է երկակի մասնիկաալիքային հատկություններով: Ընդ որում ֆոտոնների կրած էներգիան անվանում են քվանտ:Օրինակ, դա այն էներգիան է, որն արձակում կամ կլանում է էլեկտրոնը մեկ օրբիտալից մյուսին անցնելիս: Համաձայն Պլանկի ֆոտոնի էներգիան (E) ուղիղ համեմատական է նրա հաճախականությանը: E=hxυ Ֆոտոնի էներգիաների ամբողջ տիրույթը կոչվում է էլեկտրամագնիսական սպեկտր: Այսպիսով ,երբ մոլեկուլը ենթարկվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությանը,այն կլանում է որոշակի էներգիայով ֆոտոններ:Կլանված ֆոտոնի էներգիան պայմանավորված է մոլեկուլի կառուցվածքով,իսկ ճառագայթների կլանման հետևանքով մոլեկուլի էներգիայի աճը համապատասխանում է կլանված ֆոտոնի էններգիային: Կախված,թե ինչպիսի էներգետիկ փոփոխություններ են տեղի ունենում մոլեկուլում կլանման հետևանքով տարբերում են. ՈՒՄ և տեսանելի մարզում սպեկտրոսկոպիա,որի ժամանակ մոլեկուլում տեղի է ունենում էլեկտրոնային անցումներ:Այս եղանակը հիմնականում կիրառվքւմ է այն միացությունների համար, որոնք կառուցվածքում պարունակում են զուգորդված կրկնակի կապեր,արոմատիկ օղակներ և այլն: ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիա,որը հիմնված է միջուկների տատանողական վիճակների էներգիաների տարբերության վրա: ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիան ավելի սպեցիֆիկ և օբյեկտիվ եղանակ է ,և հնարավորություն է տալիս կատարել բյուրեղային վիճակում գտնվող միացությունների վերլուծությունը:

Նշված 2 եղանակներում էլ նյութի կողմից կլանվում են մոնոքրոմատիկ ճառագայթներ:Ոչ մոնոքրոմատիկ ճառագայթների կլանման որոշումը իրականացվում է կոլորիմետրիկ և ֆոտոկոլորիմետրիկ եղանակներով: Սպեկտրոֆոտոմետրիկ եղանակների կիրառումը հիմնված է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի միացյալ օրենքի կիրառման վրա: Սպեկտրո ֆոտոմետրիայի հաստատունն է հանդիսանում նյութի տեսակարար կամ մոլյար կլանումը:

Կլանման ինտենսիվության և ալիքի երկարության միջև կախվածության կորը կոչվում է նյութի կլանման սպեկտր և հանդիսանում է նրա սպեցիֆիկ բնութագրիչը: Սարքերը , որոնց օգնությամբ կատարվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթների կլանման որոշումը կոչվում են սպեկտրոֆոտոմետրեր:Դրանք բաղկացած են երեք հիմնական մասից. ա. Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման աղբյուրից բ.նմուշը պարունակող տեղամաս,որտեղից անցկացվում են էլեկտրամագնիսական ալիքները գ.դետեկտոր,որը գրանցում է ճառագայթման ինտենսիվության փոփոխությունը:

էլեկտրամագնիսական ալիքների կլանման վրա հիմնված եղանակներից են նաև ֆոտոնեֆելոմետրիկ և ֆոտոտուրբիդիմետրիկ եղանակները, որոնք կիրառվում են դեղանյութերի քանակական որոշման համար սուսպենզիաներում: