Խամսայի մելիքություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խամսայի մելիքությունները XVII-XIX դարերում (ըստ ՀՍՀ-ի)
5 principalities of Artsakh.png

Խամսայի մելիքությունները («Խամսայի երկիր», արաբ.՝ «խամսա» նշանակում է «հնգյակ»). Արցախ-Խաչենի իշխանատոհմերի ստեղծած զինական դաշնակցության անդամ հինգ հայկական իշխանությունների ընդհանուր անվանումն է, որոնց տիրույթները մոտավորապես համընկնում են ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքի (ներառյալ Արցախի և Սյունիքի ազատագրված տարածքները) հետ։ Արցախի մելիքական տոհմերը անմիջական ժառանգներն ու հետնորդներն էին ուշ-միջնադարի Արցախի ֆեոդալ արքաների և իշխանների, որոնց օտար տիրապետողները 15-րդ դարամիջում ճանաչել էին որպես մելիքներ, նրանց տիրույթները՝ մելիքություններ։[1] Խամսայի մելիքները հատկապես հզոր էին XVII դ. վերջին և XVIII դ. սկզբին, պատմական այդ շրջանում նրանք գլխավորել են հայ ազգային ազատագրական շարժումը՝ ընդդեմ պարսկական և թուրքական բռնակալությունների։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Գյուլիստանի մելիքության զինանշանը։

Խամսայի մելիքությունների դաշնակցության մեջ էին մտնում Գյուլիստանի, Ջրաբերդի, Խաչենի, Վարանդայի, Դիզակի և Քաշաթաղի մելիքությունները, որոնք տարածվում էին Գանձակի գավառի սահմաններից մինչև Արաքսի ափերը, այսինքն՝ նախկին Խաչենի իշխանության տարածքը՝ առանց Ծար և Սոդք գավառների։

Մելիքությունների իրավաքաղաքական դրությունը[խմբագրել]

Խամսայի մելիքությունները 17-րդ դարում (քարտեզը՝ ըստ Բաբկեն Հարությունյանի)

Ըստ ձեռագիր ու վիմագիր աղբյուրների, հիշյալ մելիքական տները հինավուրց Արցախ-Խաչենի իշխանական տան շառավիղներն էին, որոնք XVI դ. սկզբից հանդես են եկել մելիք տիտղոսով, և որոնց իշխանությունը՝ մելիքական իրավունքները, ավելի կանոնավորվեց պարսից շահ Աբբաս I-ի օրոք՝ 1603-ից։

Յուրաքանչյուր մելիքությունում վարչա-քաղաքական միանձնյա գլխավորը մելիքն էր, իսկ զինական գործերը տնօրինում էին հիմնականում յուզբաշի-հարյուրապետները, որոնք սովորաբար նշանակվում էին մելիքական տան անդամներից։ Խամսայի մելիքությունների զորավար-հարյուրապետները եռանդուն գործունեություն ծավալեցին առանձնապես XVIII դ. սկզբի ազատագրական շարժումների ընթացքում։ Իսրայել Օրու բանագնացություններով ստեղծված և նրա գործակից, Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի անմիջական ղեկավարությամբ բորբոքված ռուսական կողմնորոշումը ոգևորել էր Խամսայի մելիքությունների զինական ուժերին, որոնք 1720-ական թթ. արդեն ազատագրական մարտեր մղեցին պարսկական և թուրքական բռնագրավիչների դեմ։

Հարաբերությունները Ռուսական կայսրության հետ[խմբագրել]

Գանձասարի վանքը, Խամսայի մելիքությունների հոգևոր կենտրոնը

Գանձասարը դարձել էր Աղվանից նվիրապետությանը ենթակա հայկական ու հայաբնակ շրջանների (Դիզակից մինչև Գանձակ, Շամախի, Շաքի) ռազմական ու քաղաքական կենտրոն, ուր գծվում և մշակվում էին ազատագրական շարժման, պաշտպանական ճակատամարտերի ծրագրերն ու միջոցառումները։ 1722-ին Եսայի կաթողիկոսի և վրաց թագավոր Վախթանգ Զ-ի բանակցություններվ որոշվեց վրացական ու հայկական զինական ուժերը միավորել ռուսական ցար Պետրոս Մեծի զորքերի հետ և ազատագրել Անդրկովկասը։ Այդ նպատակով վրաց 30,000-անոց և հայոց 10,000-անոց զորաբանակները հանդիպեցին Գանձակի մոտ, սակայն, տեղեկանալով ռուսների առաջխաղացման դադարեցման մասին, վերադարձան իրենց երկրները։ Այնուամենայնիվ, հայկական զորքերը չընկճվեցին. համալրվելով աշխարհազորայիններով՝ Արցախից վռնդեցին իրանական զավթիչներին և ամրացան սղնախներում՝ երդվելով պայքարել մինչև վերջ։ 1723-ի ընթացքում Մեծ և Փոքր սղնախները հաջողությամբ ետ մղեցին Երևանի խանի և ուրիշ զորքերի հարձակումները, իսկ նահանջողներին ջարդեցին Դիզակի Հադրութ գյուղի մոտ։ Այս և հետագա մարտերում Խամսայի մելիքությունների զորքերի հմուտ ղեկավարներն էին Ավան, Թարխան, Շիրվան, Սարգիս, Բաղի, Աբրահամ յուզբաշիները։

Հայաստանը 1774-1878 թթ.

Սղնախների պայքարն ընթանում էր հաջողությամբ, սակայն 1723-ին Անդրկովկասի վրա Թուրքիայի վերստին հարձակումը անորոշ ժամանակով հետաձգեց Հայաստանի և Անդրկովկասի ազատագրումը Ռուսաստանի կողմից։ Թուրքերի առաջխաղացման հետևանքով կնքվեց 1724-ի ռուս-թուրքական պայմանագիրը։

Հայ ազատագրական ուժերը նորից չընկճվեցիին։ 1724-ին Պետրոս Մեծի բանագնաց Իվան Կարապետը Խամսայի մելիքությունների տերերին հուսադրում և հավաստիացնում էր, որ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում ռազմական աջակցություն կտրվի, միաժամանակ հայտնելով ռուսական արքունիքի պատրաստակամությունը՝ Կասպից ծովի ափերին հայերին ապահով բնակության տարածք հատկացնելու մասին։ Սակայն արցախցիները պայքարը շարունակեցին տեղում։ Նրանց մի ստվար զորաբանակ՝ Ավան Յուզբաշու գլխավորությամբ, օգնության հասավ Մեծ Սյունիքի ինքնապաշտպանական ուժերին և միասնական ուժերով Զանգեզուրից դուրս քշեցին օտար նվաճողներին։ Սակայն Խամսայի մելիքությունների ինքնապաշտպանության վիճակը ծանրացավ 1725-ից. թուրքերը տիրացան Գանձակին և շարժվեցին Արցախ։

Փետրվարին թուրքերի 6000-անոց բանակը տեղավորվեց Վարանդայի գյուղերում։ Բայց սղնախների մարտիկները գիշերային հարձակումով նրա մեծ մասը, սպանեցին երկու փաշայի և գերեցին մեկին։ Այնուհետև մեկ տարվա ընթացքում թուրքերը չորս խոշոր հարձակում ձեռնարկեցին սղնախների վրա, բայց հաջողության չհասան։ Այնուամենայնիվ պայքարը սղնախներում հետզհետե դժվարանում էր։ Նրանց պատվիրակներ Անտոն քահանան ու Քյոխվա Չալաբին օգնություն հայցող թղթեր էին ներկայացնում Պետերբուրգ և ռուսական արքունիքին պատմում սղնախների պաշտպանության օրհասական վիճակի մասին։ Բայց արքունիքն այդ ժամանակ հնարավորություն չուներ օգնելու։

1726-ի վերջին Գանձակում ամրացած թուրքական մեծաքանակ զորքը Սարը-Մուստաֆա փաշայի գլխավորությամբ հարձակվեց Մեծ սղնախի Շոշու բերդի վրա։ Թեև Ավան Յուզբաշու զորքերը հզոր դիմադրություն ցույց տվեցին, նույնիսկ թշնամուն ստիպեցին նահանջել՝ բերդի ստորոտում թողնելով ավելի քան 800 սպանված, սակայն, այդ ժամանակից սկսած, սղնախների զորքերն սկսեցին նոսրանալ։ Ինքնապաշտպանության համար կորուստ էր Եսայի կաթողիկոսի մահը 1728-ին։ Սղնախների ղեկավարներից ոմանք, հետագա դիմադրությունը համարելով անիմաստ, իրենց զինական ուժերով տեղափոխվեցին Ռուսաստան, որտեղ հասան բարձր դիրքերի՝ փորձելով այդ ճանապարհով օգնել հայրենիքի փրկության գործին։ Այսպես կազմավորվեցին հայկական հեծյալ էսկադրոնները՝ Սարգիս դը Գիլանենցի, Լազար Խրիստաֆորովի և այլոց գլխավորությամբ։ Սակայն Խամսայի մելիքությունների զինվորությունը հիմնականում բնօրրանից չհեռացավ։ Հենց նրանք էլ, հայոց մյուս զորքերի հետ, մեծապես օգնեցին իրանի Նադիր շահին՝ 1736-ին Անդրկովկասից դուրս քշելու թուրքերին։ Խամսայի մելիքությունները XVIII դ. երկրորդ կեսին նույնպես վճռական դեր խաղացին հակաթուրքական պատերազմներում՝ իբրև Արևելյան Հայաստանի զինվորական ուժի ատաղձ։ Նրանք աչքի էին ընկնում նաև շրջահայաց դիվանգիտությամբ, պարսիկ տիրապետողների հետ երբեմն դաշնակցելով՝ անզիջում մարտեր էին մղում թուրք կողոպտիչների դեմ և եռանդուն բանագնացությունների ու գրագրությունների միջոցով շարունակում սերտ կապերը ռուսական հրամանատարության և արքունիքի հետ՝ հույսը դնելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելության վրա։

Խամսայի մելիքությունների դաշնության քայքայումը[խմբագրել]

Սակայն նրանց միասնությունը չդիմացավ ժամանակի փորձություններին։ Միասնությունը խաթարվեց ներքին երկպառակություններից, որոնք սկսվեցին Վարանդայի մելիք Հովսեփի կրտսեր եղբայր Շահնազարի տմարդի արարքով։ Ուխտադրժորեն հարձակվելով Հովսեփի տան վրա և ոչնչացնելով նրան ու նրա ընտանիքը՝ տիրացավ Վարանդային և սկսեց դաշնակիցներ փնտրել՝ իր դեմ համախմբված մյուս մելիքների պատժից խուսափելու համար։ Ինքնակոչ մելիք Շահնազար Բ-ի այս քայլից մեծապես օգտվեց վաչկատուն թուրք ջիվանշիր ցեղի մի ճյուղի՝ սարըջալըների ցեղապետ Փանահը, որը որոշել էր նստակեցության անցնել և հիմնել մեծ իշխանություն։ Նրա նախկին փորձերը՝ ամրանալու Դաշտային Արցախի Բայաթ վայրում, ապա՝ Արցախի հին Տիգրանակերտի (Թառնագյուտ կամ Թարանակյուրտ) ավերակներում, մատնվել էին անհաջողության՝ հարևան իշխանությունների, հատկապես՝ Գյուլիստանի, Ջրաբերդի և Խաչենի մելիքների պարբերական հարձակումների պատճառով։ Վերջիններս, կռահելով Փանահի ծրագրերը, ջանում էին թույլ չտալ նրան իրենց սահմաններում բնավորվելու։ Սակայն մելիք Շահնազարը շտապեց օգտվել Փանահի ներկայությունից՝ նրան առաջարկելով իր տիրույթում գտնվող Շոշ կամ Շոշվա-քար (ներկայիս Շուշի քաղաքը) բերդ-ամրոցը։ 1740-ական թթ. Շոշու բերդ փոխադրվելով՝ Փանահը, մելիք Շահնազարի գործուն աջակցությամբ հիմնեց առաջին այլակրոն և այլացեղ իշխանությունը Արցախ-Ղարաբաղի տարածքում։ Ապա իրեն հռչակելով Ղարաբաղի խան՝ ձեռնամուխ եղավ դրա իրականացմանը, հպատակեցնելու և հարկատու դարձնելու համար հարձակումներ սկսեց Խամսայի մելիքությունների վրա, և երբ առաջին փորձերը ձախողվեցին, դիմեց խարդավանքի ու դավերի։

Նրա քաղաքականությունը շարունակեց որդին՝ Իբրահիմ խանը, որի չընդմիջվող հարձակումները, կոտորածներն ու ավարառությունները ջլատեցին Խամսայի մելիքությունների ուժերը։ Ջրաբերդի և Գյուլիստանի մելիքներն իրենց բազմաթիվ հպատակներով գաղթեցին Գանձակի կողմերն ու Վրաստան՝ հայրենի տիրույթներից հեռու փնտրելով Ղարաբաղի փրկության ճանապարհը, իսկ Դիզակ մելիքի փորձերը՝ պարսից շահի միջոցով կամ ռուսական արքունիքի օգնությամբ սանձահարելու Շոշի բռնատիրոջը, ապարդյուն անցան։ Իբրահիմ խանն անհնազանդ մելիք Եգանի տոհմի կեսին բռնությամբ մահմեդականացրեց, սկիզբ դնելով արդյունքում թրքացած Մելիք-Ասլանովների տոհմին։

Խամսայի մելիքությունների քաղաքական դրությունը մինչ ռուսական նվաճումները[խմբագրել]

Այնուամենայնիվ, Խամսայի մելիքությունների տերերի ջանքերը զուր չանցան, մանավանդ XVIII դ. վերջին քառորդում, երբ նրանց ազատասիրական ոգորումները գլխավորում էր Հովհաննես Հասան-Ջալալյան կաթողիկոսը։ Նրա գործունեությունը, միավորված Խամսայի մելիքությունների ու հարևան մյուս մելիքների, ինչպես նաև Հովսեփ Էմինի, Հովսեփ Արղությանի ու Լազարյանների եռանդուն ջանքերի հետ, լայն հունի մեջ դրեց ռուս-հայկական հարաբերությունները՝ հաստատուն հիմք ստեղծելով Արևելյան Հայաստանը պարսկական լծից ազատագրելու և Ռուսաստանին միացնելու համար։

Խամսայի մելիքությունների իշխանությունը վերջնականապես վերացավ XIX դ. կեսերին, Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելուց (1828) հետո։ Ջրաբերդի վերջին Մելիք-Վանի Աթաբեկյանը, չնայած Ռուսական թագին մատուցած իր բազմաթիվ ծառայություններին, 1853 թվին զրկվեց իր իշխանությունից և Կուսապատի շրջակայքում գտնվող տիրույթներից։ Նախկին մելիքների ժառանգները մտան ռուսաց ծառայության մեջ՝ ճանաչվելով իբրև տոհմիկ ազնվականներ։

Տես նաև[խմբագրել]

Խամսայի մելիքությունները գեղարվեստական գրականության մեջ[խմբագրել]

  • Րաֆֆի, «Խամսայի մելիքությունները», Երկերի ժողովածու, հ.10, Երևան, 1964
  • Ապրես Բեկնազարյան (Մակար Բարխուդարյանց), «Գաղտնիք Ղարաբաղի», Ս. Պետերբուրգ, 1886
  • Առաքել Վարդապետ, «Դիզակի մելիքությունը», Վաղարշապատ, 1913 (Նյութեր հայ մելիքության մասին, պրակ 1)
  • Լեո, «Մելիքի աղջիկը»

Պատմագիտական երկեր[խմբագրել]


Օգտագործված աղբյուրներ

  1. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ.5, էջ 8-10

Ծանոթագրություններ և նշումներ

  1. Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas. The University of Chicago Press, 2001, pp. 119, 155, 163, 264-265.