Չադ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
جمهورية تشاد
Jumhūriyyat Tshād'
République du Tchad
Չադի Հանրապետություն
Չադի դրոշ
Նշանաբան՝
"Unité, Travail, Progrès"  (Ֆրանսերեն)
"Միավորվածություն, Աշխատանք, Զարգացում"
Ազգային հիմն՝
"La Tchadienne"
Մայրաքաղաք Նջամենա
12°06′N, 15°02′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ) Ֆրանսերեն, Արաբերեն
Կառավարում Հանրապետություն
 -  Նախագահ Իդրիս Դեբի
 -  Վարչապետ Էմմանուել Նադինգար
Անխակություն Ֆրանսիաից 
 -  Հռչակված Օգոստոսի 11 1960 
 -  Ջրային (%) 1.9
Բնակչություն
 -  2005 նախահաշիվը 10,146,000 (75-րդ)
 -  1993 մարդահամարը 6,279,921 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2005 գնահատում
 -  Ընդհանուր $15.260 միլիոն (128-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $1,519 (163-րդ)
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.368 (ցածր) (171-րդ)
Դրամական միավոր Կենրոնական Աֆրիկայի ֆրանկ (XAF)
Ժամային գոտի WAT (UTC+1)
 -  Ամռանը (DST) չօգտագործվում (UTC+1)
Ինտերնետ .td
Հեռախոսային կոդ +235

Չադը (արաբերեն՝ تشاد, ֆրանսերեն՝ Tchad) պաշտոնական անվանումը՝ Չադի Հանրապետություն, ցամաքով շրջապատված, կենտրոնական Աֆրիկայում գտնվող երկիր է։ Այն սահմանակցում է Լիբիային՝ հյուսիսից, Սուդանին՝ արևելքից, Կենտրոնական Աֆրիկայի Հանրապետությանը՝ հարավից, Կամերունին և Նիգերիային՝ հարավ-արևմուքից, և Նիգերին՝ արևմուտքից։

Մայրաքաղաքը[խմբագրել]

Նջամենա(ֆր. Ndjamena, արաբ.إنجامينا‎‎;) Մինչև 1973թ. կոչվել է Ֆորտ-Լամի։ Ընկած է Շարի գետի աջ ափին։ Հիմնադրվել է 1900թ. ին ։


Կլիմա և բնաշխարհ[խմբագրել]

Երկրի հյուսիսում կլիման արևադարձային անապատային է, տարեկան տեղումները՝ 100–200 (տեղ-տեղ՝ 50-ից պակաս) մմ: Անապատային ուժեղ քամու՝ սամումի ժամանակ փոշին ու ավազը թափանցում են ամենուրեք: Հարավում կլիման հասարակածային մուսսոնային է, գետային ցանցը՝ խիտ: Շարի, Լոգոն, Աուկ, Սալամաթ, Բաթհա գետերն անձրևային սեզոնում հորդանում են, ողողում ընդարձակ տարածություններ և ճահիճներ առաջացնում: Հյուսիսում շատ են ուեդները (ժամանակավոր ջրահոսքերի չոր հովիտներ): Արևմուտքում Չադ լիճն է, որի մակերեսը նույնպես կրում է սեզոնային փոփոխություններ (անձրևային շրջանում երբեմն կրկնակի մեծանում է): Երկրի հյուսիսի բուսածածկույթից զուրկ քարքարոտ անապատները հարավում փոխարինվում են թփուտային ու կիսաթփուտային ավազային անապատներով: Ավելի հարավում տիրապետում են սավաննաները: Կենդանիներից կան փիղ, ռնգեղջյուր, ընձուղտ, առյուծ, ընձառյուծ, գետերում` կոկորդիլոս, գետաձի, ավազուտներում` օձեր, մողեսներ:

Պատմություն և բնակչություն[խմբագրել]

Չադի տարածքը բնակեցված է եղել հնագույն ժամանակներից: IX–XIX դարերում գոյություն են ունեցել մի քանի պետություններ: XIX դարի վերջից մինչև 1960 թվական Չադը եղել է Ֆրանսիայի գաղութը, իսկ 1960 թվականի օգոստոսին հռչակել է իր անկախությունը: Չադում բնակվում են 140 տարբեր ժողովուրդներ և ազգություններ: Բնակչության 50 %-ը բագիրմի, մբում, մաբա, միմի, տաբու ժողովուրդներն են: Կան արաբներ, եվրոպական երկրներից ներգաղթածներ: Բնիկները վարում են քոչվոր և կիսաքոչվոր կյանք:

Տնտեսություն[խմբագրել]

Անապատային տարածքները երկրագործության համար պիտանի չեն: Գյուղատնտեսական հողահանդակները կազմում են երկրի տարածքի միայն 13 %-ը (հիմնականում՝ հարավում): Մշակում են բամբակենի, կորեկ, ցորեն, բրինձ, գետնանուշ, օազիսներում՝ փյունիկյան արմավենի: Զբաղվում են քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությամբ:

Արվեստ[խմբագրել]

Հարուստ է Չադի ժողովրդական արվեստը: Երկրում հայտնաբերվել են VIII–X դարերի Սաո մշակույթի հուշարձաններ՝ բնակավայրերի մնացորդներ, կենցաղային խեցեղեն, մարդկանց և կենդանիների թրծակավե ու բրոնզե արձանիկներ: Զարգացած են ջուլհակությունը, ասեղնագործությունը, կաշեգործությունը, մետաղի մշակումը (զենքեր, պղնձե և բրոնզե զարդեր), բրուտագործությունը: Ուշագրավ է Չադի երաժշտական մշակույթը, որը բնակչության էթնիկ խայտաբղետության հետևանքով խիստ բազմազան է: Ազգային երաժշտական գործիքների մեջ մեծ թիվ են կազմում փայտից, կավից պատրաստված թմբուկները, զանգակները: