Կամուրջ

Կամուրջ - ինժեներական ճարտարապետական շինություն բնական կամ արհեստական արգելքների վրայով ուղե-ճանապարհային անցում ստեղծելու նպատակով։ Կազմվում է հենարանների և թռիչքային կառուցվածքից։ Տրանսպորտի, հետիոտնի անցուղիները, տարբեր խողովակաշարեր կարող են կարող են տեղադրված լինել թռիչքային կառուցվածքից վեր, ցած, նաև նրա միջին մասում։

[խմբագրել] Պատմություն

Պոնտե դի Տիբերիո Հին Հռոմեական կամուրջը Ռումինիայում

Հին ժամանակների պարզագույն կամուրջները գետի վրայով գցված գերաններ էին։ Սկզբնական կամուրջները փայտից էին և այժմ էլ շատ կան գործող փայտե կամուրջներ։ Հետագայում որպես նյութ սկսեցին օգտագործել քարը։ սկզբնական շրջանում քարից էին միայն կամրջի հենասյուները, իսկ հետագայում սկսեցին քարից կառուցել նաև կամարները։

Կամրջի կառուցման գործում մեծ հաջողության հասան Հին Հռոմում։ Հին Հռոմեցիները քարի ամրացման համար օգտագործում էին ցեմենտ. որի գաղտնիքը կորավ միջին դարերում։ Կամուրջներից՝ ակվեդուկերը օգտագործում էին քաղաքները ջրով ապահովելու համար։ Հռոմեացի պատմաբան Սեկստ Հուլիոս Ֆրոնտինը գրում էր, որ ակվեդուկերը Հռոմեական կայսրության հզորության վկաներն են։^[1]

Միջին դարերր եվրոպական քաղաքների և առևտրի բուռն զարգացումը ամուր կամուրջների կարիք առաջացրին։ Ճասրտարագիտական մտքի զարգացումը հնարավորություն տվեց ավել մեծ թռիչքով, դատարկ կամարներով և պակաս լայնությամբ հենասյուներով կամուրջներ կառուցել։ Այն ժամանակվա կամուրջների ամենամեծ թռիչքները չէին գերազանցում 70 մետրը։

Միջնադարյան Նոթր-Դամ կամուրջը Մանդում, Լոզեր դեպարտամենտ, Ֆրանսիա

։ Այդ ժամանակ ինկերի մոտ տարածում են գտնում ճոպանային կամուրջները։

Առաջին մետաղյա կամուրջըՄեծ Բրիտանիայում

16 և 17-րդ դարերում ավելի խոշոր կամուրջների կարիք առաջացավ, որոնց տակով խոշոր նավերը հնարավորություն կունենային անցնելու։ 18-րդ դարում կամուրջների թռիչքը հասավ 100 մետրի։ Դարի վերջից սկսեցին մետաղյա կոնստրուկցիաներ օգտագործել։ Առաջին մետաղյա կամուրջը կառուցվեց Մեծ Բրիտանիայում՝ Սևերն գետի վրա 1779 թվականին; Թռիչքի բարձրությունը 30 մետր էր։ Կամարները չուգունից էին։

Ապրիլի 25-ի կամուրջը Պորտուգալիայում

19-րդ դարում երկաթգծի հայտվելով պահանջ առաջացավ մեծ բեռնատարողությամբ կամուրջների, որը նպաստեց կամրջաշինարարությանը։ Որպես հիմնական շինանյութ առաջ են գալիս պողպատը, երկաթը։ Գյուստավ Էյֆելը 1877 թվականին կառուցեց ձուլած երկաթից կամուրջ Դորա գետի վրայով Պորտուգալիայում։ Թռիչքի բարձրությունը 160 մետր էր։ 19-րդ դարի վերջի եվրոպական ամենաերկար կամուրջը Բելելյուբսկու նախագծած Սիզրանի կամուրջն էր Վոլգա գետյի վրայով։ 20-րդ դարում կամուրջները սկսեցին կառուցել երկաթբետոնից; Այս նյութը էապես տարբերվում էր երկաթից, որ ժամանակ-առ-ժամանակ ներկելու կարիք չուներ։ Երկաթբետոնի հետ օգտագործվում էր նաև մետաղը։

Կախվող կամրջի կառուցվածքի սխեման

[խմբագրել] Կամուրջների տիպեր

Կամուրջները դասակարգվում են ըստ հետևյալ հատկանիշների՝^[2]

Հաղթահարվող արգելքի բնույթ
- գետակամուրջ
- ուղետար
- ուղանցույց (վիադուկ)
- ուղեանց (էստակադա) և այլն
Կառուցվող ուղու նշանակություն
- երկաթուղային
- ավտոճանապարհային
- հետիոտնային
- գազատար
- նավթատար
- ջրանցույց
  - աքվեդուկ
  - զուգակցված և այլն
Շինանյութ
- փայտաշեն
- քարաշեն
- երկաթբետոնե
- պողպատե
- կոմբինացված
Կիրառվող հիմնական կառուցվածքային համակարգ
- հեծանային
- կամարակապ
- շրջանակային
- կախովի
- վանտային
- կոմբինացված

Հատուկ խումբ են կազմում լողուն (նավակամուրջ), բացվող, հավաքվող-քանդվող նաև ռազմական կամուրջները։^[3]

[խմբագրել] Հայկական կամուրջներ

Հրազդանի Մեծ կամուրջը Երևանում

Հայաստանի հնագույն կամուրջները չեն պահպանվել։ Պատմական աղբյուրները հիշատակում են որոշ կամուրջներ, օրինակ՝ մայրաքաղաք Արտաշատի (մ. թ. ա. 2-րդ դար) Տափերական անվանվող կամուրջը Արաքսի վրա, մյուսը Մեծամոր գետի վրա։ Այժմ պահպանվել են մոտ 40 միջնադարյան կամուրջներ կամ նրանց հետքերը։ Ըստ Թորոս Թորամանյանի միայն Ախուրյան գետի վրա, սկսած Մարմաշենի վանքից մինչև Ախուրյանի և Արաքսի միախառնման տեղը, ինը կամուրջ կար։ Միչնադարյան հայաստանի կամուրջները կառուցվում էին քարավանային ճանապարհներին, բայց կային նաև տեղական նշանակության։ Կամրջաշինությունը լայն թափ է առել Անիի թագավորության օրոք 10-ից 13-րդ դարերում, որոշ չափով նաև 16-ից 17-րդ դարերում։

Միջնադարյան հայաստանում կամուրջները կառուցվում էին հիմնովին, հաշվի առնելովհիդրավլիկական և կառուցվացքային առանձնահատկությունները։ Հիմնական շինանյութը բազալտն էր, տուֆը, կրաքարը, ավազաքարը, կապող նյութը կրաշաղախն էր։ Պահպանված կամուրջներից գրեթե բոլորն էլ կամարակապ են, միաթռիչք, երկթռիչք կամ բազմաթռիչք։ Կամարները երկկենտրոն են կամ կիսաշրջանաձև, կրկնակի կամ եռաշերտ։^[4]