Հայոց Ցեղասպանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Հայոց Ցեղասպանություն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide), Օսմանյան կայսրության իշխանության ղեկին կանգնած երիտթուրքական «Իթթիհադ վե թերաքի» կուսակցության կողմից կազմակերպված ցեղասպանություն [1][2], որի արդյունքում 1915-1923 թվականներին[3][4][5] զանգվածային տեղահանության է ենթարկվել և բնաջնջվել Օսմանյան կայսրության նահանգների, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչությունը։ Պայմանականորեն Ցեղասպանության օր է համարվում 1915 թվականի ապրիլի 24-ը, երբ Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեց շուրջ 600 հայազգի մտավորական։

Լայն իմաստով Հայոց ցեղասպանությունը ներառում է 1894-1923 թվականներին Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի տարբեր վարչակարգերի կողմից ծրագրված ու հայ ժողովրդի դեմ շարունակաբար իրականացված ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայության ոչնչացմանն ուղղված զանգվածային կոտորածները, էթնիկ զտումները, հայկական ժառանգության ոչնչացումը, ինչպես նաև ցեղասպանության ժխտումը, պատասխանատվությունից խուսափելու, կատարված հանցագործություններն ու դրանց հետևանքները լռության մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը՝ որպես հանցագործության շարունակություն և նոր ցեղասպանություններ իրականացնելու քաջալերանք [6]:

Հայերի ցեղասպանությունն իրականացվում էր մի քանի փուլերով՝ հայ զինվորների զինաթափում, հայերի ընտրողական տարհանում սահմանամերձ շրջաններից, աքսորի մասին օրենքի ընդունում, հայերի զանգվածային տարհանում ու սպանություն: Որոշ պատմաբաններ դրա մեջ ներառում են 1890-ական թվականների սպանությունները, Զմյուռնիայի ջարդերը և թուրքական զորքերի գործողությունները Անդրկովկասում 1918 թվականին:

Ցեղասպանության հիմնական կազմակերպիչներ են համարվում երիտթուրքերի առաջնորդներ Թալեաթը, Ջեմալը և Էնվերը, նաև «Հատուկ կազմակերպության» ղեկավար Բեհաեդդին Շաքիրը: Հայերի ցեղասպանության հետ Օսմանյան կայսրությունում տեղի էին ունենում ասորիների և Պոնտոսի հույների ցեղասպանությունները: Հայկական Սփյուռքի մեծ մասն առաջացել է Օսմանյան կայսրությունից բռնագաղթված և Մեծ եղեռնը վերապրած հայերից:

«Ցեղասպանություն» եզրույթն իր ժամանակին առաջարկել է նրա հեղինակ Ռաֆայել Լեմկինը՝ Օսմանյան կայսրությունում հայերի[7][8][9] և նացիստական Գերմանիայի կողմից բռնազավթված տարածքներում հրեաների զանգվածային ոչնչացումը բնութագրելու համար: Հոլոքոստից հետո հայերի ցեղասպանությունը պատմության մեջ իր ուսումնասիրվածությամբ համարվում է երկրորդը[10]: 1915 թվականի մայիսի 24-ի համատեղ Հռչակագրում պատմության մեջ առաջին անգամ դաշնակից երկրները (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա և Ռուսաստան) հայերի զանգվածային սպանությունները որակեցին մարդկության դեմ կատարված հանցագործություն[11]:

Պատմական նախադրյալներ[խմբագրել]

Հայկական էթնոսն առաջացել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում ժամանակակից արևելյան Թուրքիայի և Հայաստանի տարածքում՝ Արարատ լեռն ու Վանա լիճը ներառող շրջանում: Մ.թ.ա. 2-րդ դարում հայերը միավորվեցին Արտաշես Ա արքայի իշխանության տակ՝ ձևավորելով Մեծ Հայքի պետությունը: Ամենամեծ տարածքներ ուներ Տիգրան Բ Մեծ արքայի կառավարման ժամանակաշրջանում, երբ նրա կայսրության սահմանները արևմուտքում սկսվում էին Եփրատից, Միջերկրական ծովից ու Պաղեստինից մինչև արևելքում Կասպից ծով[12]:Մ.թ. 4-րդ դարում (ավանդական տարեթիվ է համարվում 301 թվականը) Հայաստանը դարձավ քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունած առաջին երկիրը, իսկ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից ստեղծվեց հայոց այբուբենը, և 5-րդ դարի առաջին կեսին Աստվածաշունչը թարգմանվեց հայերեն: Քրիստոնեության ընդունումը որոշիչ ազդակ հանդիսացավ պետականությունը կորցրած հայկական էթնոսի միավորման հարցում, իսկ Հայ Առաքելական Եկեղեցին դարձավ ազգային կյանքի կարևոագույն հիմնասյուներից մեկը: 428 թվականին Մեծ Հայքը դադարում է գոյություն ունենալ, և մինչ 7-րդ դարը Արևմտյան Հայաստանում իշխում էին բյուզանդացիները, իսկ Արևելյան Հայաստանում՝ պարսիկները: 7-րդ դարի կեսերի Հայաստանի տարածքի մեծ մասը գտնվում էր արաբների տիրապետության տակ: 860-ական թվականներին Հայկական թագավորությունը վերականգնում է իր անկախությունը Բագրատունիների արքայատոհմի իշխանության ներքո: 1045 թվականին բյուզանդացիները գրավում են Հայաստանի մայրաքաղաք Անին: 1080 թվականին Ռուբեն Ա իշխանը հիմնում է Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, իսկ 1198 թվականին իշխան Լևոն Բ-ն ստանում է արքայի տիտղոս: 1375 թվականին եգիպտական մամլուքները գրավում են Կիլիկիան. հայկական անկախ պետությունը դադարում է գոյություն ունենալ: Քրիստոնեությունից հրաժարվել չցանկացող հայերի քրիստոնեական հակամարտությունը պատմական Հայաստան բազմիցս ներխուժած մուսուլմանների հետ, ավերիչ պատերազմները և բնակչության զանգվածային տարհանումները հանգեցրին այս տարածքում հայերի թվաքանակի նվազման[13]։

Օսմանյան կայսրության բնակչությունը և եզրութաբանությունը[խմբագրել]

Հայ բնակչության տեղաբաշխվածությունը Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջաններում (Արևմտյան Հայաստան) 1896 թվականին

19-րդ դարի վերջին Օսմանյան կայսրության բնակչությունը էթնիկ առումով խայտաբղետ էր: Դրա մեջ մտնում էին մի քանի մուսուլմանական էթնոսներ՝ թուրքեր, քրդեր, արաբներ, չերկեսներ, և Հյուսիսային Կովկասից և այլ տեղերից վերաբնակեցվածներ. քրիստոնեական էթնոսների մեջ առանձնանում էին հայերը, հույները, բուլղարները և այլք: Օսմանյան կայսրությունում ապրում էին նաև հրեաներ և մի քանի այլ ժողովուրդներ: Օսմանական սպայական համակազմի շարքերում ծառայում էին նաև արաբներ, որոնք նույնպես գրավում էին կառավարական բարձր պաշտոններ, մանավանդ սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի օրոք:

Մինչ 20-րդ դարի սկիզբը «թուրք» (Türk) էթնոնիմը օգտագործվում էր նվաստացուցիչ իմաստով: «Թուրքեր» անվանում էին Անատոլիայի թուրքալեզու բնակչությանը՝ ակնհայտ ատելությամբ առ նրանց տգիտությունը (օրինակ՝ kaba türkler՝ «կոպիտ թուրքեր»)[14]: 20-րդ դարասկզբին, երիտթուրքերի իշխանության գալով, թուրքական ազգայնամոլության քաղաքականությունն ավելի ակնհայտ դարձավ. պանթյուրքիզմը դարձավ հիմնական գաղափարախոսությունը, իսկ «թուրք» էթնոնիմը կորցրեց բացասական ենթատեքստը: Բայց շատ արաբների շարունակում էին իրենց համարել «օսմաններ» մինև կայսրության գոյության վերջը[15]:

Օսմանյան կայսրության անկմանը նախորդող իրադարձությունների նկարագրման ժամանակ մուսուլմանական բնակչության նույնականացման համար, եթե դրանք որոշակի էթնիկ խմբեր էին (ինչպես, օրինակ, քրդական քոչվոր ցեղերը), օգտագործվում է «մուսուլմաններ» կամ «օսմաններ» եզրույթները, չնայած ավելի խիստ դիտարկելու դեպքում վերջիններիս մեջ փաստացի մտնում էին նաև հայերը: Կայսրության պետական մարմինները մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը նկարագրելու համար հիմնականում օգտագործվում էին «օտտոմանական» կամ «օսմանական» եզրույթները, ավելի քիչ՝ «թուրքական», չնայած սա ընդունված անվանում է ռուսական պատմագրության մեջ (օրինակ՝ Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)):

Հայերի սպանություններում մասնակցություն ունեին շատ մուսուլմանական էթնոսներ, այդ թվում՝ քրդերը և չերկեսները, բայց այս գործողությունները կատարվում էին հիմնականում թուրք պաշտոնյաների պատվերով[Ն 1][16]:

Օսմանյան կայսրությունը և Հայկական հարցի առաջացումը[խմբագրել]

Օսմանյան կասրության հայերը, չլինելով մուսուլմաններ, համարվում էին երկրորդական քաղաքացիներ՝ զիմմիներ: Հայերին արգելված էր զենք կրել, նրանք պետք է վճարեին ավելի բարձր հարկեր: Հայ քրիստոնյաներն իրավունք չունեին վկայել դատարանում[13][17][18]:

Չնայած հայ բնակչության 70 %-ը աղքատ էր, մուսուլմանների մոտ տարածված էր գործարար հաջողություններով խորամանկ ու հաջողակ հայի կարծրատիպը: Հայերի հետ թշնամանքն ավելանում էր քաղաքներում չլուծված սոցիալական խնդիրների և գյուղական տնտեսություններում ռեսուրսների համար պայքարի հետևանքով[19]: Իրադրությունը բարդանում էր մուհաջիրների՝ Կովկասից (Կովկասյան և 1877-78 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո) և նոր կազմավորված բալկանյան պետություններից փախստականների գալուստով: Քրիստոնյաների կողմմից իրենց հողերից վտարված փախստականներն իրենց ատելությունը տեղափոխում էին տեղի քրիստոնյաների վրա: Անձնական կյանքի և համընդհանուր անվտանգության դեմ ոտնձգությունները, ինչպես նաև նրանց վիճակի միաժամանակյա վատթարացումը Օսմանյան կայսրությունում հանգեցրին այսպես կոչված «Հայկական հարցի» առաջացման՝ որպես ավելի ընդհանուր Արևելյան հարցի մի մաս[13][20][17][18]:

1882 թվականին Էրզրումի նահանգում ստեղծվեց առաջին հայկական միավորումներից մեկը՝ «Գյուղատնտեսական միավորումը», որը կոչված էր պաշտպանել հայերին քրդերի և այլ քոչվոր ցեղերի կողոպուտներից: 1885 թվականին ստեղծվեց առաջին հայկական քաղաքական կուսակակցությունը՝ Արմենական կուսակցությունը, որի գաղափարախոսության հիմքում տեղի հայերի ինքնորոշման ձեռքբերում լուսավորականության և քարոզչության ճանապարհով, ինչպես նաև ռազմական պատրաստության իրականացում պետական ահաբեկմանը դիմակայելու համար:1887 թվականին հիմնվեց Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցությունը, որի նպատակն էր բոլոր էթնիկական խմբերի մասնակցությամբ հեղափոխության ճանապարհով Թուրքահայաստանի ազատագրումը և անկախ սոցիալիստական պետության ձևավորումը: Եվ վերջապես, 1890 թվականին Թիֆլիսում կայացավ ամենաարմատական կուսակցության՝ Դաշնակցության, առաջին համագումարը: Կուսակցության ծրագիրը նախատեսում էր ինքնավարություն Օսմանյան կայսրության կազմում, բնակչության բոլոր խմբերի համար ազատություն և հավասարություն, իսկ սոցիալական մասերը հիմնվում էին գյուղական համայնքների՝ որպես նոր հասարակության հիմնական տարրերի ստեղծման վրա[17]:

Հայերի զանգվածային ջարդերը 1894-1896 թվականներին[խմբագրել]

Էրզրումի կոտորածները, 1895 թվական

Մի քանի տասնյակ, նույնիսկ հարյուր հազար հայերի կյանք խլած 1894-1896 թվականների զանգվածային սպանությունները կազմված էին երեք հիմնական դրվագներից՝ ջարդեր Սասունում, 1895 թվականի աշնանն ու ձմռանը հայերի սպանությունների կայսրության ողջ տարածքում և կոտորածներ Ստամբուլում և Վանի շրջանում, ինչի համար առիթ հանդիսացան տեղի հայերի բողոքները: Ամենաարյունալին և ամենաուսումնասիրվածը երկրորդ փուլն է: Իշխանությունների մասնակցությունը սպանությունների կազմակերպման գործում մինչ օրս ամենախիստ բանավեճերի առարկա է[21]:

Սասունի շրջանում քրդական առաջնորդները հարկատու դարձրեցին հայ բնակչությանը: Միաժամանակ թուրքական կառավարությունը պահանջեց պետական հարկերի պարտքերի մարում, որոնք բաշխվում էին՝ հաշվի առնելով քրդական կողոպուտները: Հաջորդ տարում քրդերն ու օսմանական պաշտոնյաները հայերից պահանջեցին հարկերի վճարում, բայց հանդիպեցին դիմադրության, որը ճնշելու համար ուղարկվեց Չորրորդ բանակային կորպուսը: Սպանվեց ավելի քան 3000 մարդ: Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեսպաններն առաջարկեցին հետաքննող հանձնաժողով ստեղծել, բայց առաջարկը մերժվեց Բարձր դռան կողմից[21][22][23][24]: Այս իրադարձությունների մասին Էրզրումում Անգլիայի հյուպատոս Քլիֆորդ Լլոյդն ասել է. «Սուլթանի հայ հպատակները բառացիորեն անպաշտպան են, ինչպես գայլերով շրջապատված ոչխարի հոտը»[25]։

Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի ծաղրանկարը: «Le Rire», 29 մայիսի, Փարիզ, 1897

Բողոքելով հայերի չլուծվող խնդիրների դեմ՝ 1985 թվականի սեպտեմբերին հնչակյանները որոշեցին մեծ ցույց կազմակերպել, բայց նրանց ճանապարհին կանգնեց ոստիկանությունը: Արդյունքում սկսված փոխհրաձգության արդյունքում սպանվեցին տասնյակ և վիրավորվեցին հարյուրավոր հայեր: Ոստիկանությունը բռնում էր հայերին և հանձնում սոֆթերին՝ Ստամբուլի իսլամական ուսումնական հաստատությունների սովորողներին, որոնք մինչ մահ ծեծում էին: Ջարդերը շարունակվեցին մինչ հոկտեմբերի 3[21][26]: Հոկտեմբերի 8-ին Տրապիզոնում մուսուլմանները սպանեցին և կենդանի խարույկի վրա այրեցին հազարավոր հայերի: Այս իրադարձությունները նախագուշակումը դարձան օսմանական իշխանությունների կողմից կազմակերպված հայերի զանգվածային սպանություններին Արևելյան Թուրքիայում՝ Երզնկայում, Էրզրումում, Գյումուշխանայում, Բեյբուրթում, Ուրֆայում և Բիթլիսում[27][28]:

Չնայած դաշնակցականները ձեռնպահ էին հանրային միջոցառումներից, 1895 թվականի ջարդերը հանգեցրին Ստամբուլի Օտտոմանյան բանկի գրավման որոշում ընդունելուն: 1896 թվականի օգոստոսի 26-ին մի խումբ լավ զինված դաշնակներ գրավեցին Օսմանական բանկի շենքը, ողջ եվրոպական անձնակազմը գերի վերցրեցին և սպառնալով բանկի պայթյունով՝ պահանջեցին թուրքական կառավարությունից կատարել խոստացված քաղաքական բարեփոխումները: Բանակցությունների արդյունքում ռուսական դեսպանատան ներկայացուցիչը և բանկի տնօրեն Էդգար Վինսենթը անվտանգության սեփական երաշխավորություններով համոզեցին հարձակվողների լքել բանկի շենքը: Բայց իշխանությունները հրահանգավորեցին հայերի վրա հարձակվել, մինչ դաշնակների խումբը կլքեր բանկը: Երկու օրերի ընթացքում իշխանությունների ակնհայտ անտարբերության պայմաններու թուրքերը մինչ մահ ծեծում էին հայերին՝ սպանելով 6000 մարդ[27][29]:

1894-1896 թվականների ջարդերի զոհերի ստույգ թիվն անհնար է հաշվել: Դեռ մինչ բռնարարքների ավարտը Թուրքիայում գտնվող լյութերական քարոզիչ Յոհաննես Լեփսիուսը, օգտագործելով գերմանական աղբյուրները, հավաքեց հետևյալ վիճակագրությունը՝ սպանվածներ՝ 88 243 մարդ, սնանկացված՝ 546 000 մարդ, կողոպտված քաղաքներ և գյուղեր՝ 2493, իսլամացված գյուղեր՝ 456, պղծված եկեղեցիներ և վանքեր՝ 649, մզկիթների վերածված եկեղեցիներ՝ 328[30]: Գնահատելով սպանվածների ընդհանուր թիվը՝ Քինռոսը ներկայացնում է 50-100 հազար թիվը[27], Բլոկսհեմը՝ 80-100 հազար[21], Հովհաննիսյանը՝ մոտ 100 հազար[31], Ադալյանն ու Թոթենը՝ 100-ից 300 հազար[8][32], Դադրյանը՝ 250-300 հազար[33], Սյունին՝ 300 հազար մարդ[34]:

Մինչև առաջին աշխարհամարտի սկիզբը հայերի թիվը հազիվ էր հասել 100000-ի։ Այս տարբերությունը բացատրվում է ստիպողական գաղթերով, որոնք տեղի են ունեցել 1894-1921 թվականերին։ Մոտավորապես նույնքան հայեր էլ հարկադրված գաղթեցին իրենց հայրենիքից՝ 100 000-ը՝ Ռուսաստան, իսկ 200 000-ը՝ Ամերիկայի, Եվրոպայի, Աֆրիկայի և Ասիայի տարբեր երկրներ։ Պահպանվել են փաստեր և վկայություններ նաև շուրջ 200 000 հայերի բռնի մահմեդականացման մասին[35][36][37]։

Երիտթուրքերի իշխանության անցնելը. Կիլիկիայի ջարդերը[խմբագրել]

Ադանա, 1909 թվական

1907 թվականին Թուրքիայի սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը գահընկեց արվեց և աքսորվեց Սալոնիկ: Ընդունվեցին մուսուլմանների՝ հայերի նկատմամբ առավելությանը վերջ դնող նոր օրենքներ: Բայց երբ Աբդուլ Համիդի կողմնակիցները Ստամբուլում խռովություն բարձրացրին, պահպանողական մուսուլմանները Ադանայում հարձակվեցին հայերի վրա, որոնք կազմում էին քաղաքի բնակչության մեկ քառորդը: Իշխանությունները միջամտեցին միայն երկու օր անց, երբ արդեն սպանվել էր 2000 հայ: Քաղաք ժամանած բանակային ստորաբաժանումները ջարդարարների հետ հարձակվեցին քաղաքի հայկական մասի վրա, որն ամբողջությամբ հրկիզվեց: Ջարդերն անցան ամբողջ Կիլիկիայով՝ հասնելով Մարաշ և Քեսաբ[38][39]:

1908 թվականի սահմանադրական հեղափոխությունից հետո երիտթուրքերը փաստացի ճանաչեցին Աբդուլ Համիդի կողմից հայկական բնակչության հողերի բռնագրավումը, բայց նրանք նաև խրախուսում էին այս տարածքներում մուհաջիրների վերաբնակեցումը: Ստամբուլյան խռովությունը ճնշելուց հետո երիտթուրքերը ձեռամուխ եղան բնակչության բռնի թուրքացման գործընթացին և արգելեցին ոչ թուրքական էթնիկական նպատակների հետ կապ ունեցող կազմակերպությունները: 400 000 մուհաջիրներ բնակեցվեցին Անատոլիայում, ինչը հանգեցրեց կայսրությունում մուսուլմանների ճնշող մեծամասնության, չնայած 19-րդ դարի կեսերին ոչ մուսուլմանները կազմում էին բնակչության 56%-ը: Դադարեցնելով համագործակցությունը թուրք բուրժուական հեղափոխականների Իթթիհաթ կուսակցության հետ՝ հայկական քաղաքական կուսակցությունները օգնության խնդրանքով կրկին դիմեցին եվրոպական տերություններին: Ռուսական կայսրության աջակցությամբ 1914 թվականին թուլացած Օսմանյան կայսրությանը պարտադրվեց մի նախագիծ, ըստ որի նախատեսվում էր հայկական վեց նահանգներից և Տրապիզոն քաղաքից ստեղծել երկու գոտի, որոնք պետք է ղեկավարվեին Բարձր դռան հետ համաձայնեցված եվրոպական տերությունների ներկայացուցիչների կողմից[40][41][42]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմը. հայերի ցեղասպանությունը[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության կազմակերպումը[խմբագրել]

Ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչներից մեկը՝ Թալեաթ փաշան
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայկական կոտորածներ

Իթթիհաթի հեղափոխությունից հետո՝ 1908 թվականին, թուրքերի առջև նոր նույնականացման որոնման խնդիր առաջացավ: Կայսրության օսմանյան նույնականացումը ավարտվեց սահմանադրությամբ, որը հավասարեցրեց Օսմանյան կայսրության բնակչության տարբեր խմբերը և թուրքերին զրկեց կայսրության կարգավիճակից: Բայց այդ, այս գաղափարախոսությունը ընկրկում էր պանթյուրքիզմի ագրեսիվ գաղափարախոսության և իսլամական դոկտրինի առջև: Իր հերթին իսլամական գաղափարախոսության դիրքերը խարխլում էին շիիթական Պարսկաստանի առկայությունը և Իթթիհաթի ղեկավարների աթեիստական աշխարհայացքները: Երիտթուրքերի ամենակարկառուն գաղափարախոսը սոցիոլոգ և բանաստեղծ Զիա Գյոկալպն էր, որը ձևակերպեց սկզբունքները, որոնց համապատասխան Օսմանյան կայսրությունը մասնակցեց Առաջին համաշխարհային պատերազմին: Այս սկզբունքները ներառում էին թուրքախոս մուսուլմաններով բնակեցված Թուրան երկիրը, ընդ որում Թուրանի տարածքը պետք է ընդգրկեր թուրքական էթնոսի ողջ արեալը: Փաստացի ոչ թուրքերին ոչ միայն իշխանությունից, այլև քաղաքացիական հասարակությունից բացառող այս ըմբռնումը ընդունելի չէր հայերի և Օսմանյան կայսրության այլ ազգային փոքրամասնությունների համար: Կայսրության հիմնական բնակչության համար ամենից հարմար պանթյուրքիզմը՝ որպես հիմնական գաղափարախոսություն, մի քանի տարիների ընթացքում ընդունվեց Իթթիհաթի բոլոր ղեկավարների կողմից: Առաջին հերթին կրոնապես ինքնորոշված հայերը թյուրիմացաբար գտնում էին թյուրքիզմը որպես չարյաց փոքրագույն, քան իսլամը[Ն 2]: 1912 թվականի բալկանյան պատերազմի ժամանակ հայերը մեծամասնությամբ հակված էին օսմանիզմի գաղափարախոսության կողմը, իսկ հայ զինվորները, ավելի քան 8 000 կամավորներ, որոշիչ դեր էին խաղում թուրքական զորքերում: Բազմաթիվ հայ զինվորներ, ըստ անգլիական դեսպանի վկայությունների, ցուցաբերում էին բացարձակ խիզախություն: Հայկական կուսակցությունները՝ Հնչակյանն ու Դաշնակցությունը, զբաղեցրին հակաօսմանյան դիրքորոշում: Դաշնակների ներկայացուցչությունը Թիֆլիսում կազմակերպեց հայամետ ջոկատներ Թուրքիայի դեմ գործողությունների համար, իսկ հնչակյանների ներկայացուցիչներն իրենց ռազմական օգնությունն էին առաջարկում Կովկասում ռուսական շտաբին:

1914 թվականի օգոստոսի 2-ին Թուրքիան գաղտնի պայմանագիր կնքնեց Գերմանիայի հետ, որի կետերից մեկը Օսմանյան կայսրության արևելյան սահմանների փոփոխումն էր դեպի Ռուսաստանի մուսուլմանական ազգերը տանող միջանքց ստեղծելու նպատակով, որը ենթադրում էր հայերի բնաջնջում փոփոխված տարածքներում: Այս քաղաքականությունը օտտոմանյան կառավարության կողմից բարձրաձայնվեց 1914 թվականի հոկտեմբերի 30-ին պատերազմի մեջ մտնելուց հետո: Հայտարարության մեջ պնդում կար թուրքական ռասայի բոլոր ներկայացուցիչների «բնական» միավորման մասին[43][44]:

Միլիոնավոր հայեր սպանված և աքսորված են: New York Times, Դեկտեմբերի 15, 1915

Գերմանիայի հետ պայմանագիր կնքելուց անմիջապես հետո Օսմանյան կայսրությունում սկսվեց քրիստոնյաների հանդեպ ոչ համաչափ կիրառվող ունեցվածքի բռնագրավում: 1914 թվականի նոյեմբերին հայտարարվեց ջիհադ, որը բոցավառեց մուսուլման բնակչության հակաքրիստոնեական ազգայնամոլությունը: Էնվերի ու Ջեմալի հրամանով Ստամբուլի անգլիական և ֆրանսիական բնակչությունն օգտագործվում էր ճակատում հարձակումների ժամանակ որպես կենդանի վահան: Լայն տարածում գտավ թշնամական տարածքներում խռովարար էթնիկական համայքների օգտագործման ռազմավարությունը.այսպես, Թուրքիան դիմեց Ռուսաստանի մուսուլմաններին՝ կոչ անելով նրանց միանալ ջիհադին, Մեծ Բրիտանիան ակտիվորեն աջակցում էր արաբական խռովություններին, իսկ Գերմանիան՝ ուկրաինական ազգայնականներին: Օսմանական կառավարությունը փորձեց Դաշնակցությանը օգտագործել ռուսական Անդրկովկասում բնակվող հայերի ապստամբությունը կազմակերպելու համար՝ հաղթանակի դեպքում խոստանալով թուրքական իշխանության ներքո ստեղծել հայկական շրջան, բայց Դաշնակցության ներկայացուցիչները հայտարարեցին, որ յուրաքանչյուր կողմի հայ պետք է հավատարիմ մնա իր կառավարությանը[42]: Այս մերժումից կատաղած «Հատուկ կազմակերպության» ղեկավար Բեհաեդդին Շաքիրը հրամայեց գնդակահարել դաշնակների մի քանի ղեկավարների: Ճակատի մյուս կողմից Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի նախարարն առաջարկում էր հայերին և քրդերին օգտագործել Թուրքիայում խռովություն բարձրացնելու համար: Կովկասի փոխարքա Վորոնցով-Դաշկովը հայերին կոչ արեց սատարել Ռուսաստանին և խոստացավ, որ Ռուսաստանը հավատարիմ կմնա Թուրքիայի հայկական շրջանների ինքնավարության նախագծին, բայց այս խոստումները կանխամտածված խաբկանք էին: Վորոնցով-Դաշկովի նախագիծը ենթադրում էր Կովկասում, Թուրքահայաստանում և Պարսկաստանում ստեղծել ռուսների կողմից ղեկավարվող զորաջոկատներ: Ձևավորվեց հինգ գումարտակ՝ համալրված 1878 թվականին Թուրքիայից գրաված տարածքների և Թուրքիայից փախած հայերից: Հայկական ստորաբաժանումները տեղակայվեցին Թուրքիայի սահմանին այն հաշվով, որ սահմանի այն կողմում գտնվող հայերը ընդդիմություն կբարձրացնեն: Անատոլիայի հայերը պատրաստվում էին ինքնապաշտպանության՝ օգնություն ստանալով Ռուսաստանի կամավորներից: Նմանատիպ ինքնակազմակերպում տեղի ունեցավ Թուրքիայի կողմից հրահրվող Կովկասի մուսուլմանների մոտ: Ընդհարումներ տեղի ունեցան հայերի և թուրքերի միջև, օրինակ՝ Վանի հեռագրագծի դիվերսիան և 1914 թվականի վերջին և 1915 թվականի սկզբներին Բիթլիսի բախումները, բայց դրանք տեղային բնույթ ունեին: Հայկական հիմնական բնակչությունը կողմնակից չէր հակաօսմանյան քաղաքականությունը: Ռուսական քարոզչությունը քրդերի շրջանում դեռ քիչ հաջողություններ ուներ: Հակամարտության կողմերի հռեոտրիկան հակառակորդի տարածքում «էթնիկ եղբայների» ամսին քողարկում էին այդ բնակչությանը որպես թնդանոթի միս գործածելը[45]:

Թուրքիայի կողմից Պարսկաստանի և ռուսական Անդրկովկասի մի քանի տարածքների գրավումից հետո մի քանի հազար մուսուլման կամավորականների միացումը օսմանյան զորքերին պատճառ հանդիսացան ռուսական սահմաններից ռուսական մուսուլմանների արտաքսման, ինչպես նաև ջարդի: Նմանատիպ քաղաքականությունը տարվում էր ընդդեմ Թուրքիայի հայերի: Ցուցադրական այս դաժան միջոցները ցույց են տալիս, որ զինվորականների և արևելյան Անատոլիայի ոչ կանոնավոր ձևավորումների համար սա արդեն «կանոնավոր խաղ» էր, նրանք չէին տատանվում դաժան միջոցներ կիրառվել ցանկացած միջադեպ զսպելու համար, որոնք ըստ նրանց չէին համարվում տեղային: Բայց մինչ 1915 թվականի մարտի վերջը հայերի ջարդերը կրում էին հրապարակային և նախազգուշական բնույթ ընդդեմ հնարավոր հուզումների, որը որակապես տարբերվում էր Իթթիհաթի ղեկավարների կողմից քողարկվող ավելի ուշ տեղի ունեցած արտաքսումներից և սպանություններից[45]:

Կախաղան հանված հայեր
Կախաղան հանված հայեր
Հայերի տեղահանությունը
Հայերի տեղահանությունը
Հայ կինը մահացած երեխայի դիակի մոտ
Հայ կինը մահացած երեխայի դիակի մոտ
290
Հայ ինքնապաշտպանություն

Առաջին աշխարհամարտը հնարավորություն է ընձեռում երիտթուրքերին հաշվեհարդար լինել կայսրության հպատակ հայերի հետ՝ իրականացնելով դեռևս 1911 թ. Սալոնիկ քաղաքում տեղի ունեցած գաղտնի ժողովի որոշումը։ Այն նախատեսում էր, որ կայսրության տարածքում բնակվող մուսուլմանները պետք է թուրքացվեն, իսկ քրիստոնյաները՝ բնաջնջվեն։ Ծրագրի հեղինակներն էին Թալեաթ փաշան (ներքին գործերի նախարար), էնվեր փաշան (ռազմական գործերի նախարար), Ջեմալ փաշան (Պաղեստինյան ճակատի հրամանատար), Բեհաեդդին Շաքիր բեյը (երիտթուրքական կենտրոնական կոմիտեի անդամ) և ուրիշներ։ Մտադրվելով ոչնչացնել հայերին՝ նրանք ցանկանում էին վերացնել Հայկական հարցը։ Հայերը և Հայաստանը արգելք էին հանդիսանում Երիտթուրքական ծրագրի ճանապարհին։ Նրանց երազած «Մեծ Թուրան»-ը պետք է ձգվեր Բոսֆորից մինչև Ալթայ։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Երիտթուրքերը ջարդեր էին կազմակերպում նաև կայսրության ներքո գտնվող ասորիների, հույների և արաբների նկատմամբ։

Առաջին սպանությունները[խմբագրել]

Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար Թալեաթը ԱՄՆ դեսպան Մորգենթաուի հետ զրույցում[46].

«…մենք արդեն ազատվել ենք հայերի երեք քառորդից, նրանք այլևս չկան Բիթլիսում, Վանում և Էրզրումում: Հայերի և թուրքերի միջև հիմա ատելությունն այնքան ուժեղ է, որ մենք պետք է վերջ տանք դրան: Եթե մենք չանենք դա, նրանք վրեժ կլուծեն»:

Թուրք-գերմանական գաղտնի համաձայնագրի կնքումից արդեն մի քանի ժամ անց Իթթիհաթը հայտարարեց համընդհանուր զորակոչ, որի արդյունքում համարյա բոլոր առողջ հայ տղամարդիկ զորակոչվեցին բանակ: Առաջին զորակոչը վերաբերում էր 20-45 տարեկաններին, հաջորդ երկուսը՝ 18-20 և 45-60 տարեկաններին: Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտելուց հետո Օսմանյան կայսրությունը մի քանի ճակատներով ներգրավեց ռազմական գործողություններում: Օսմանյան զորքերի ներխուժումը Ռուսաստանի և Պարսկաստանի տարածք մեծացրեց հայերի հանդեպ բռնությունների շրջանները. 1914 թվականի նոյեմբերից 1915 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում կողոպտվեցին 4-5 հազար հայկական գյուղեր և ընդհանուր առմամբ սպանվեցին 27000 հայեր և բազմաթիվ ասորիներ[47][48]:

Արևելյան ռազմաճակատում՝ Սարիղամիշի մոտ, 1915 թվականին Էնվերի զորքերը պարտություն կրեցին ռուսական զորքերի կողմից: Արդյունքում օսմանյան բանակը հետ շպրտվեց Թավրիզից և Խոյից: Ռուսական բանակի հաղթանակին էականորեն օգնեցին Ռուսական կայսրությունում բնակվող հայերից կամավորականների գործողությունները, որը Իթթիհաթում հանգեցրեց հայերի մասին ընդհանրապես պատկերացման լուսաբանմանը[47][48]:

Հայերի տեղափոխումը Մեզիրեի բանտ թուրք զինվորների կողմից։ Խարբերդ, Հայաստան, Օսմանյան կայսրություն, ապրիլ, 1915։

Էնվերը հրապարակայնորեն շնորհակալություն հայտնեց Թուրքիայի հայերին Սարիղամիշի ճակատամարտում հավատարմության համար՝ նամակ հղելով Կոնիայի արքեպիսկոպոսին: Էրզրումից Կոստանդնուպոլիսի ճանապարհին նա նույնպես երախտագիտություն հայտնեց հայերին «օսմանական կառավարությանը ամբողջական նվիրվածության» համար: Բայց Կոստանդնուպոլսում Էնվերը «Թանին» թերթի խմբագրին և օսմանյան խորհրդարանի փոխնախագահին հայտարարեց, որ պարտությունը հայերի դավաճանության արդյունք էր, և եկել է ժամանակը արևելյան շրջաններից հայերին արտաքսել:Ասատրյանը դիրքորոշման այս փոփոխությունը դիտարկում է Էնվերի՝ սեփական հեղինակությունը փրկելու փորձ և պարտության համար արդարանալու համար[42]: Փետրվարին օսմանայան հայերի դեմ ձեռնարկվեցին արտակարգ միջոցներ: Մինչև ցեղասպանությունը երիտթուրքերը սկսեցին հայերի և կայսրության տարածքում գտնվող այլ քրիստոնյանների զինաթափումն ու ոչնչացումը։ Օսմանյան կայսրությունում ծառայող քրիստոնյաները պարտադրաբար կատարում էին ամենադաժան հյուծալի աշխատանքները։ Այնուհետև տանում էին հեռու և գնդակահարվում։ Օսմանյան բանակի մոտավորապես 100 000 հայ զինվորներ զինաթափվեցին, քաղաքացիական հայ բնակչությունից առգրավվեց 1908 թվականից թույլատրված զենքը: Ըստ ականատեսների՝ զինաթափմանը հետևեց հայ զինծառայողների դաժան սպանությունը. նրանց վզերը կտրում էին և կենդանի թաղում:

Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուն այս զինաթափումը բնորոշեց որպես հայերի բնաջնջման նախերգանք[49]: Ֆրանսիացի հրապարակախոս Ռենե Պինոն գրել է «Հայերի բռնագաղթը լոկ նենգամտորեն քողարկված մահվան դատավճիռ էր»[50]։ Որոշ քաղաքներում իշխանությունները սպառնում էին զանգվածային պատիժներով, ինչպես նաև բանտերում որպես պատանդ պահում էին հարյուրավոր մարդկանց, մինչև հայերը չհավաքեին իշխանությունների կողմից սահմանված զենքի քանակությունը: Հայերի զինաթափման ընթացքն ուղեկցվում էր դաժան խոշտանգումներով: Հավաքված զենքը հաճախ լուսանկարվում և որպես «դավաճանության» ապացույց ուղարկվում էր Ստամբուլ, ինչն էլ պատճառ դարձավ հայերի համընդհանուր հետապնդման[47][48]:

Հայերի տեղահանման կազմակերպումը[խմբագրել]

Հայերի զինաթափումը հնարավոր դարձրեց Օսմանյան կայսրության հայկական ազգաբնակչության դեմ պարբերական գործողության, որը ներառում էր հայերի համընդհանուր աքսոր դեպի անապատ, որտեղ նրանք դատապարտված էին մահվան կողոպտիչ ավազակախմբերից կամ սովից ու ծարավից: Տեղահանման ենթարկվեցին կայսրության համարյա բոլոր հիմնական կենտրոնների հայերը, այլ ոչ թե միայն սահմանամերձ շրջանների, որտեղ ծավալվում էին ռազմական գործողություններ[51][52]:

Սկզբում իշխանությունները հավաքեցին առողջ տղամարդկանց՝ հայտարարելով, որ բարյացակամ տրամադրված կառավարությունը, ելնելով ռազմական անհրաժեշտությունից, պատրաստվում է հայերին վերաբնակեցնել նոր տներում: Հավաքված տղամարդիկ փակվեցին բանտերում, իսկ այնուհետև տարվեցին անմարդաբնակ վայրեր և ոչնչացվեցին հրազենի կամ սառը զենքի օգնությամբ: Այնուհետև հավաքվեցին ծերունիները, կանայք և երեխաները, որոնց նույնպես հայտնեցին, որ նրանք պետք է վերաբնակեցվեն: Նրանց քշում էին շարասյուներով՝ ժանդարմների հսկողության տակ: Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին այլևս գնալու, սպանում էին. բացառություն չէր արվում նաև հղի կանանց հանդեպ: Ժանդարմներն ըստ հնարավորության ընտրում էին երկար երթուղիներ կամ մարդկանց ստիպում էին հետ գնալ նույն երթուղուվ, մինչև ծարավից ու քաղցից չմեռներ վերջին մարդը[47][48]:

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կարմիր կիրակի

Տեղահանման առաջին փուլը սկսվեց 1915 թվականի ապրիլին Զեյթունի և Դորթյոլի հայերի տեղահանմամբ: Ապրիլի 24-ին ձերբակալվեց և աքսորվեց Ստամբուլի հայկական վերնախավը, որը երբեմն անվանում են Կարմիր կիրակի, իսկ հետագայում նաև կայսրության այլ համայնքների հայտնի ներկայացուցիչները ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին երկու համակենտրոնացման վայրեր Անկարայի մոտ՝ ղեկավարվելով 1915 թվականի ապրիլի 24-ին ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշայի արձակած հրամանով։

1915 թվականի ապրիլի 24-ին ձերբակալված հայ մտավորականներից ոմանք՝ առաջին շարք` Գրիգոր Զոհրապ, Դանիել Վարուժան, Ռուբեն Զարդարյան, Արտաշես Հարությունյան, Սիամանթո, երկրորդ շարք` Ռուբեն Սևակ, Տիգրան Չոկուրջյան, Տիրան Քելեկյան, Թլկատինցի, Երուխան

Այդ գիշերը հայ մտավորականների առաջին հոսքը՝ թվով 235 մարդ, ձերբակալվեց Կոստանդնուպոլիսում։ Ձերբակալվածների ընդհանուր քանակը այս գործողության արդյունքում կազմեց 2345[53] մարդ։ Տեղահանության մասին օրենքի ընդունումից հետո՝ 1915 թվականի մայիսի 30-ին, ձերբակալվածները տեղաբաշխվեցին ամբողջ կայսրության տարածքով, և նրանց մեծամասնությունը սպանվեց։ Շատ քչերը, այդ թվում Վրթանես Փափազյանը և Կոմիտասը փրկվեցին առանձնահատուկ միջամտության արդյուքում։ Չնայած հայերն օրենքում չէին հիշատակվում, բայց պարզ էր, որ օրենքը գրված էր նրանց համար:

1915 թվականի ապրիլի 24-ին ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշայի արձակած հրամանի բնօրինակը

Տեղահանման ենթարկվեց նաև Ալեքսանդրետտայի և Ադանայի հայ ազգաբնակչությունը: Մայիսի 9-ին Օսմանյան կայսրության կառավարությունը որոշում ընդունեց աքսորել նաև արևելյան Անատոլիայի համակենտրոնացման ճամբարների հայերին: Այն մտահոգությունը, որ տեղահանվող հայերը կարող են համագործակցել ռուսական բանակի հետ, ապա այն պետք է իրականացվեր դեպի հարավ, բայց պատերազմական թոհուբոհի մեջ այդ հրամանը չկատարվեց: Վանի հերոսամարտից հետո սկսվեց տեղահանման չորրորդ փուլը, որի համաձայն պետք է աքսորվեին սահմանամերձ շրջաններում և Կիլիկիայում բնակվող բոլոր հայերը[54]:

1915 թվականի հունիսի 21-ին՝ տեղահանումների եզրափակիչ փուլի ժամանակ, Թալեաթը հրամայեց աքսորել Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջանի տասնյակ գավառներում ապրող «առանց բացառության բոլոր հայերին», բացառությամբ նրանց, ովքեր պետության համար կճանաչվեին պիտանի: Տեղահանումն իրականացվում էր համաձայն երեք սկզբունքների՝
1) «տասը տոկոսի սկզբունքը», որի համաձայն հայերը պետք է կազմեին տարաշարջանի մուսուլմանների 10 %-ը,
2) տեղահանվածների տների քանակը չպետք է գերազանցեր հիսունը,
3) տեղահանվածներին արգելվում էր փոփոխել նշանակված վայրերը:
Հայերին արգելվում էր բացել սեփական դպրոցներ, հայկական գյուղերը իրարից պետք է հեռու լինեին ոչ պակաս, քան հինգ ժամվա ճանապարհը: Չնայած առանց բացառության բոլոր հայերին տեղահանելու պահանջին, Ստամբուլի և Էդիրնեի (Ադրիանապոլիսի) հայ ազգաբնակչության զգալի մասը չտեղահանվեց այն մտահոգությամբ, որ օտարերկրյա քաղաքացիները այդ գործողության ականատեսը կլինեն: Իզմիրի հայկական բնակչությունը փրկվեց նահանգապես Ռահմի բեյի կողմից, որը կարծում էր, որ հայերի տեղահանումը մահացու վտանգի կենթարկի քաղաքի առևտուրը: Հուլիսի 5-ին տեղահանման սահմանները արևմտյան նահանգների (Անկարա, Էսքիշեհիր և այլն), Կիրկուկի, Մոսուլի, Եփրատի հովտի հաշվին մեկ անգամ ևս ընդարձակվեցին և մոտավորապես 1915 թվականի հուլիսի 13-ին Թալեաթը հայտարարեց, որ տեղահանությունը իրականացվեց «Հայկական հարցի վերջնական լուծման համար», ինչը փաստացի նշանակում էր Օսմանյան կայսրությունում հայերի հարցի վերացում[54]:

Առաջին տեղահանումները[խմբագրել]

Հայերի տեղահանումը Բաղդադի երկաթգծով

1915 թվականի մարտի կեսերին անգլիա-ֆրանսիական ուժերը հարձակվեցին Դարդանելի վրա: Ստամբուլում մայրաքաղաքը Էսքիշեհիր տեղափոխելու և տեղի բնակչության տարհանելու նախապատրաստական աշխատանքները:Վախենալով հայերի դաշնակիցներին միանալուց՝ Օսմանյան կայսրության կառավարությունը մտադրվել էր տեղահանել Ստամբուլի և Էսքիշեհիրի միջև ընկած ողջ հայ բնակչությանը: Այդ ժամանակ տեղի ունեցան Իթթիհաթի կենտրոնական կոմիտեի մի քանի համագումարներ, որոնց ժամանակ «Հատուկ կազմակերպության» ղեկավար Բեհաեդդին Շաքիրը ապացույցներ ներկայացրեց արևելյան Անատոլիայում հայկական խմբերի գործունեության վերաբերյալ: Խորհրդակցության ղեկավար Թալեաթ փաշան կատաղի ատելությամբ ազդարարեց, որ «պետք է մաքրել հայերի հաշիվը» և խոստացավ դրա համար ոչինչ չխնայել։ Երիտթուրքերի ղեկավար գործիչները (Նազըմ, Շաքիր, Շյուքրի, Ջավիդ և ուրիշներ) միաբերան պահանջեցին բնաջնջել բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդներին, այդ թվում քրդերին ու արաբներին, բայց այդ ժամանակ առաջնահերթ համարեցին հայերի ոչնչացումը․

Aquote1.png
— Պետք է, որ հայ ազգը արմատախիլ ըլլա, մեր հողին վրա անհատ մը անգամ չմնա, հայ անունը մոռացվի, «ոչ-թուրք տարրերը թող ջնջվին, որ ազգության և կրոնքին ալ պատկանած ըլլան[55]։
Aquote2.png

Ընդունվեց հայերի բնաջնջման որոշում և հանձնարարվեց կառավարությանը՝ իրականացնել այն։ Կազմվեց այդ հարցով զբաղվող գործադիր կոմիտե (դոկտոր Նազըմ, դոկտոր Բեհաեդդին Շաքիր ու լուսավորության նախարար Միդհաթ Շյուքրի) և լիազորներ կարգվեցին վիլայեթներում։ Հանձնարարվեց հայերին բնաջնջել բոլոր միջոցներով։ Թալեաթի գլխավորությամբ ստեղծվեց հայերի բնաջնջման տասհազարանոց հատուկ կազմակերպություն՝ «Թեշքիլաթը մախսուսե»՝ լայն ճյուղավորմամբ (50-ական հոգով), և համապատասխան հրահանգներ ուղարկվեցին բոլոր վիլայեթները։ 1915 թվականի փետրվարի 18-ի գաղտնի հրահանգում ասված էր, որ «Ջեմիյեթը» (Իթթիհաթի կենտրոնը)

Aquote1.png
— «Թուրքիո մեջ ապրող բոլոր հայերը, առանց անհատ մը ողջ ձգելու, փչացնել որոշած և այս մասին կառավարության ընդարձակ իրավասություններ տված է։ ․․․Չպիտի թույլատրվի, որ հայ մը օգնության և պաշտպանության արժանանա» [56]։
Aquote2.png


Ապրիլի 15-ին Թալեաթի, էնվեր փաշայի ու Նազըմի ստորագրությամբ տեղական իշխանություններին է ուղարկվում հայերի համատարած բռնագաղթի ու ջարդերի կազմակերպման հրաման, որտեղ նշված Էր․

Aquote1.png
— Իսլամ և թուրք ժողովուրդը ներկայացնող կառավարությունը և «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեն, միացած ուժերով, ինչ որ ալ պատահի, որևէ հաշտության սեղանի վրա, որևէ ձևով հայկական հարցի մը դրվելը կանխելու համար, օգտվելով պատերազմին մեզ բերած սա անկախութենեն, որոշեցինք վերջնական հաշվեհարդարի ենթարկել զայն, բնաջնջելով անհարազատ այդ տարրը, քշելով զանոնք դեպի Արաբիո անապատները, համաձայն տրված մեր գաղտնի հրահանգին․․․ Արդ, կառավարությունն ու Իթթիհաթի մեծ կոմիտեն կոչ կընենք ձեզ և ձեր հայրենասիրության և կհրամայենք, որ ձեր բոլոր տրամադրելի ուժերով աջակցիք «Միության և առաջադիմության» տեղական մարմիններու, որոնք 24 ապրիլի արևածագեն սկսյալ, գաղտնի ծրագրի մը համաձայն, գործադրության պիտի դնեն այս հրամանը։ Որևէ պաշտոնատար ու անհատ, որ կհակառակի այս սրբազան ու հայրենասիրական գործին ու չի տրամադրվիր երեն հանձնված պարտականության և որևէ ձևով այս կամ այն հայը պաշտպանելու կամ պահելու փորձ կընե, հայրենիքին և կրոնքին թշնամի կնկատվի և ըստ այնմ ալ կպատժվի[57]։
Aquote2.png


Երիտթուրքական կառավարողները պատերազմի սկզբից ևեթ ձեռնամուխ եղան հայերի բնաջնջման գործին։ Առաջին ծանր հարվածը տրվեց թուրքական «սեֆերբելիքով» (զորահավաք), որն իսկական պատուհաս դարձավ հայերի գլխին։ Մինչ այդ բանակում գտնվող հայ զինվորականներին (1908 թվականի հեղաշրջումից հետո քրիստոնյաները ևս ենթակա էին զինվորական ծառայության) միացվեցին բազմահազար զորակոչիկներ (18—45 տարեկան բոլոր «ռազմունակ» տղամարդիկ), որոնց մտցրին աշխատանքային գումարտակների (ամելե թաբուրի) մեջ (փոխադրում էին բեռներ, ճանապարհներ շինում և այլն) և մաս-մաս ոչնչացրին նրանց։ Թուրքական կառավարությունը կարգադրել էր սպանել օսմանյան բանակի բոլոր հայ զինվորականներին։ Ահա ռազմական նախարար էնվեր փաշայի հրամանը, որտեղ ասված էր․

Aquote1.png
— Կայսերական բանակներու մեջ ծառայող բոլոր հայ անհատները, առանց դեպքի մը տեղի տալու՝ իրենց զորաբաժիններեն զատելով, ընդհանուրին աչքեն հեռու ծածուկ վայրերու մեջ գնդակահար պիտի ըլլան[56]։
Aquote2.png

Գազանաբար հոշոտվեց 60 հազար հայ զինվորական։ Թուրքական զորահավաքն ուղեկցվում էր համատարած շուրջկալներով, որոնց ժամանակ մարդկանց, «զենքեր» հավաքելու և պատերազմական տուրք գանձելու պատրվակով, ավերում էին հայերի տները, կողոպտում նրանց ունեցվածքը, ձերբակալում ու սրախողխող անում շատերին։ Ռուսական հետախուզությունը 1915 թվականի մարտի 15-ին ու ապրիլի 3-ին Թուրքիայի վերաբերյալ հաղորդում էր․

Aquote1.png
— Ամբողջ երկրում տեղի են ունենում հայերի ձերբակալություններ․․․ Սիստեմատիկ կոտորածներ էրզրումում, Դյորթյոլում, Զեյթունում և շրջակայքում։ Արյունալից ընդհարումներ Բիթլիսում, Վանում, Մուշում․․․ բռնություններ, թալան, սպանություններ Ակնում և ամբողջ Փոքր Հայքում։ ժողովրդի տնտեսական քայքայում, ընդհանուր կոտորած[58]։
Aquote2.png


Շաքիրին, որը պնդում էր, որ «ներքին թշնամին» ոչ պակաս վտանգավոր է, քան «արտաքին թշնամին», տրվեցին լայն իրավասություններ: Մարտին վերջին, ապրիլի սկզբին «Հատուկ կազմակերպությունը» փորձեց կազմակերպել Էրզրումի հայերի ջարդերը և հակահայկական քարոզչության համար նահանգներ ուղարկեց Իթթիհաթի ամենաարմատական գործակալներին, այդ թվում՝ Ռեշիդ բեյին (թուրք.՝ Reşit Bey), որն առավել դաժան մեթոդներով՝ ներառյալ ձերբակալություններն ու կտտանքները, Դիարբեքիրում փնտրում էր զենք, իսկ այնուհետև դարձավ հայերի ամենամոլեռանդ մարդասպանը: Թաներ Աքչամի կարծիքով հայերի զանգվածային տեղահանության որոշումն ընդունվել էր մարտին[59], բայց այն փաստը, որ Ստամբուլից տեղահանություն այդպես էլ չեղավ, նշանակում է, որ այդ պահին հայերի ճակատագիրը կախված էր պատերազմի հետագա ընթացքից[60]:

Չնայած երտթուրքերի պնդումներին, որ հայերի տեղահանություննները պատասխան էին Արևելյան ռազմաճակատում հայերի անհնազանդության, Ջեմալի ղեկավարությամբ հայերի առաջին տեղահանություններ կատարվեցին ոչ թե Արևելյան ռազմաճակատի հարևան շրջաններում, այլ Անատոլիայի կենտրոնից դեպի Սիրիա[54]: Եգիպտական գործողություններում պարտությունից հետո նա Զեյթունի և Դորթյոլի բնակչությանը որակեց որպես հնարավոր վտանգավոր և դաշնակիցների հնարավոր առաջխաղացման դեպքում որոշեց փոփոխել իրեն ենթակա տարածքների էթնիկական կազմը՝ առաջարկելով հայերի առաջին տեղահանությունները: Հայերի տեղահանությունները սկսեցին Զեյթուն քաղաքից ապրիլի 8-ին, որի բնակչությունը դարերով ուներ մասնակի անկախություն և թուրքական իշխանությունների հետ գտնվում էր առճակատման մեջ: Որպես հիմնավորում բերվում էր իբր Զեյթունի հայերի և ռուսական ռազմական շտաբի մեջ գաղտնի համաձայնության տեղեկատվությունը, բայց Զեյթունի հայերը ոչ մի թշնամական քայլ չէին ձեռնարկել[61][62][63]:

Փախստական հայ կանայք սատկած ձիու մարմնի մոտ Դեյր-էլ-Զորի համակենտրոնացման ճամբարում

Քաղաք մտցվեց երեք հազար թուրք զինվոր: Թուրք զինվորների վրա հարձակված Զեյթունի երիտասարդ տղամարդկանց մի մասը, ներառյալ մի քանի դասալիքի, փախավ հայկական եկեղեցի և կազմակերպեց ինքնապաշտպանություն՝ համաձայն հայկական աղբյուրների՝ վերացնելով 300 զինվոր (թուրքերը նշում են մեկ մայոր և ութ զինվոր), բայց եկեղեցին գրավվեց: Հայկական կողմի հաղորդմամբ զինվորների վրա հարձակումը վրեժ էր հայկական գյուղերում այդ նույն զինվորների անհարիր պահվածքի դիմաց: Զեյթունի հայության մեծ մասն ապստամբներին չէր աջակցում, հայ համայնքի ղեկավարներն ապստամբներին համոզում էին հանձնվել և կառավարական զորքերին թույլ տվեցին հաշվեհարդար տեսնել նրանց հետ: Բայց օսմանյան պաշտոնյաների մի մասն էր միայն պատրաստ ընդունել հայերի հավատարմությունը, մեծամասնությունը համոզվեց, որ Զեյթունի հայերը համագործակցում են թշնամու հետ: Ներքին գործերի նախարար Թալեաթը Կոստանդնուպոլիսի հայոց պատրիարքին շնորահակալություն հայտնեց դասալիքներին բռնելու գործում հայ բնակչության աջակցության համար, բայց ավելի ուշ հաղորդագրություններում ներկայացրեց այդ իրադարձությունները որպես օտար տերությունների հետ հայկական ապստամբության մի մաս. տեսակետ, որ ընդունելի է թուրքական պատմագրության կողմից: Չնայած հայկական բնակչության մեծ մասը կողմ չէր օսմանյան բանակին ընդդիմանալուն, բայց այնուամենայնիվ նրանք ևս տեղահանվեցին դեպի Կոնիա և Դեր-Զորի անապատ, որտեղ հետո հայերին կա՛մ սպանում էին, կա՛մ թողնում էին մեռնել սովից ու հիանդություններից: Զեյթունից հետո նույն ճակատագրին արժանացան Կիլիկիայի մյուս քաղաքների բնակիչներին: Պետք է նշել, որ տեղահանությունները տեղի ունեցան Վանի դեպքերից առաջ, որոնք օսմանյան իշխանություններն օգտագործում էին հակահայկական քաղաքականությունը հիմնավորելու համար: Օսմանյան կառավարության գործողություններն իրենց ծավալներով ակնհայտորեն անգերազանցելի էին, բայց դրանք դեռ չէին ընդգրկել կայսրության ողջ տարածքը[61][62][63]: Զեյթունի հայերի տեղահանությունը լույս է սփռում ցեղասպանության կազմակերպման ժամկետների հետ կապված մի կարևոր հարցի վրա: Հայերի որոշ մասը աքսորվեց Կոնիա քաղաք, որը հեռու էր գտնվում Սիրիայից ու Իրաքից. տեղեր, որտեղ ավելի ուշ հիմնական տեղահանվեցին հայերը: Ջեմալը պնդում էր, որ անձամբ է ընտրել Կոնիան, այլ ոչ թե Միջագետքը, որպեսզի զինամթերքի տեղափոխման համար արգելքներ չստեղծվեն: Բայց ապրիլից հետո և Ջեմալի իրավասություններից դուրս տեղահանված հայերի մի մասն ուղղվում էր Կոնիա, որը կարող է նշանակել, որ տեղահանման ծրագիր կար արդեն 1915 թվականի ապրիլին[63]:

Այս փաստերն ակնառու կերպով հաստատում են այն իրողությունը, որ հայերի կոտորածն սկսվել էր ավելի վաղ, քան նրանք տեղ-տեղ դիմեցին ինքնապաշտպանության։ Արևմտահայության ռազմունակ ուժի ոչնչացմանը զուգընթաց` թուրք կառավարողները գլխատեցին նաև նրա ղեկավար ուժը՝ մտավորականությանը։ հանգամանորեն նախապատրաստվեց ու սադիստական դաժանությամբ իրականացվեց այդ մահասարսուռ գործողությունը, որն սկսվեց Կ. Պոլիսից, ուր գտնվում էր արևմտահայության ծաղիկը։ Հայասպան տարերքի մեջ էր ոստիկանապետ Պետրի բեյը՝ իր օգնականներով (Ռեշադ, Զանփոլադ)։ Թուրքական կառավարության կողմից նախօրոք հաստատված սև ցուցակի համաձայն կնքված հատուկ ծրարներ ուղարկվեցին Կ․ Պոլսի ոստիկանական բոլոր տեղամասերը՝ որոշակի օր ու ժամի բացելու կարգադրությամբ։

Վանի հերոսամարտ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վանի հերոսամարտ

Սարիղամիշի պարտությունից հետո Վան քաղաքը ռազմավարական մեծ նշանակություն ուներ ոչ միայն թուրքերի, այլև ռուսների համար: 1914 թվականից Դաշնակցությունը, քաղաքում ունենալով մեծ ազդեցություն, գաղտնի պաշարել էր մեծ թվով զինամթերք:

Հայկական բնակչության ոչնչացման հիմնական շրջանների քարտեզը: Ճամբարների տեղակայումը[խմբագրել]

Ցեղասպանության քարտեզը

«Նեմեսիս» գործողությունը[խմբագրել]

Ջեմալ փաշայի դին: Սպանվել է 1922 թվականի հուլիսի 25-ին Թիֆլիսում

1919 թվականին Բոստոնում Դաշնակցության 9-րդ համագումարում որոշում ընդունվեց ոչնչացնել հայերի սպանություններին մասնակից երիտթուրքերի առաջնորդներին: Գործողությունը ստացավ հին հունական վրեժի աստվածուհի Նեմեսիսի անվանումը: Դավադիրների հիմնական մասը ցեղասպանությունից փրկված հայեր էին՝ լի վճռականությամբ վրեժ լուծել իրենց սպանված ընտանիքների համար:

Գործողության ամենահայտնի զոհը դարձավ Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար և օսմանյան եռապետության անդամներից Թալեաթ փաշան: Թալեաթը երիթուրքերի մյուս առաջնորդների հետ 1918 թվականին փախավ Գերմանիա, բայց այստեղ բացահայտվեց և 1921 թվականի մարտին Բեռլինում սպանվեց Սողոմոն Թեհլերյանի կողմից: Թեհլերյանի ձերբակալումից հետո հասարակական կարծիքը նրա դեմ էր, բայց դատական գործընթացի ժամանակ հայերի զանգվածային սպանությունների մասին տեղեկությունները փոխեցին հասարակության տրամադրվածությունը: Արդյունքում Թեհլերյանն արդարացվեց «եռապետության կառավարության գործողությունների հետևանքով տարած տառապանքների հետևանքով գիտակցության ժամանակավոր կորստի» պատճառով[64]:

Նյութական և ֆինանսական կորուստներ[խմբագրել]

Վիթխարի չափերի հասան նաև հայ ժողովրդի նյութական վնասները, պատերազմի ժամանակ արևմտահայությանը պատճռաած նյութական վնասները, որոնք հրապարակվեցին 1919-20 թթ. Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում, կազմե ցին 14 մլրդ 598 մլն 510 հզ․ ֆրանկ, իսկ արևելահայությանը՝ 4 մլրդ 532 մլն 472 հզ․ ֆրանկ։ Ոչնչացվեցին ու հրո ճարակ դարձան նյութական ու մշակութային հազարավոր հուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականություն ու ձեռագրեր[65]։ Նա գտնում էր, որ իրենց պետք է հանձնել նաև ոչնչացված հայերի նույնիսկ արտասահմանյան բանկերում գտնվող ապահովագրական գումարները։

Իրենց պապենական հողերից արտաքսված բազմահոծ հայ գաղթականները ենթարկվեցին դաժան փորձությունների ու անլուր զրկանքների արտասահմանյան երկրներում։ Իսկական փրկության դուռ բացեց միայն սովետական պետությունը, որը օգնության ձեռք մեկնեց տարաբախտ սփյուռքահայությանը։ Մեծ Եղեռնի գլխավոր հանցավորը թուրքական բռնակալությունն էր։ Հայ ժողովրդի դահճապետ Թալեաթը մարդասպանի գոռոզամտությամբ դեռևս 1915 թ.-ի օգոստոսի 31-ին գոչեց․ «Հայկական հարցը լուծելու տեսակետից ես երեք ամսում ավելի շատ գործ կատարեցի, քան Աբդուլ Համիդը երեսուն տարում»[66]։

Հայոց Ցեղասպանությունը և միջազգային հանրությունը[խմբագրել]

Սուլթանական Թուրքիայի հայաջինջ քաղաքականության մշակման ու իրականացման հովանավորն ու ակտիվ գործակիցն էր եղել կայզերական Գերմանիան։ Տխրահռչակ Վանգենհայմը եթե 1915-ի փետրվարին հաղորդում էր իր կառավարությանը՝ «չարգելակել հայերի դեմ ձեռնարկվող քայլերին», ապա հուլիսի 7-ին հեռագրեց կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ իրագործվում է «թուրքական պետության մեջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը»[67]։ Ինչ վերաբերում է արևմտյան մեծ տերություններին՝ մասնավորապես Անգլիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, ԱՄՆ, ապա նրանք փաստորեն վարում էին հայկական կոտորածների թողտվության ու խրախուսման քաղաքականություն։ Նույնիսկ Լլոյդ Ջորջը, մասնավորապես խոսելով անգլիական քաղաքականության մասին, գրել է․ «Հայաստանը զոհաբերվեց մեր կողմից բարձրացված հաղթական զոհասեղանին․․․ Բրիտանական կառավարության քաղաքականությունը ճակատագրական անխուսափելիությամբ հասցրեց 1895—1897 թվականների սարսափելի սպանդներին և թվականի ահավոր կոտորածին» [68]։ Անգամ Ժորժ Կլեմանսոն ասել է, որ «եվրոպական դիվանագիտության վրա է ծանրանում հայկական արյունը»[69]։ Առաջին աշխարհամարտն սկսվեց ու վերջացավ որպես անարդարացի, զավթողական պատերազմ, ուստի և չպատժվեցին նրա հանցավորները, այդ թվում՝ թուրք ջարդարարները։ Թեև դեռ 1915 թվականի մայիսի 13-ին Ռուսաստանի, Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կառավարությունները Թուրքիային ներկայացրին հուշագիր՝ նախազգուշացնելով, որ նրա կառավարողները պատասխանատվություն կկրեն կատարած հանցագործությունների համար, բայց այն մնաց թղթի վրա։

Անկատար էր նաև «դաշնակիցների» 1919 թ.-ին կազմակերպած դատավարությունը Կ․ Պոլսում, և միայն հեռակա կարգով մահվան դատապարտվեցին մի քանի երիտթուրքական գործիչներ, որոնք փախել ու թաքնվել էին Գերմանիայում ու այլ երկրներում։ Ճիշտ է, Նեմեսիս գործողության միջոցով հայ ժողովրդի վրիժառուների ձեռքով սպանվեցին Թալեաթը, էնվերը, Ջեմալը, Բեհաեդդին Շաքիրը, Սայիդ Հալիմը, Ջեմալ Ազիմը և ուրիշներ, բայց, դժբախտաբար, տեղի չունեցավ ժողովուրդների դատ, հանցագործները հրապարակայնորեն չպատժվեցին, և պատմական անարդարությունն էլ չուղղվեց։ Դա ևս ինչ-որ տեղ ոգեշնչեց Ադոլֆ Հիտլերին, որը, հետագայում իր հրոսակախմբերին մղելով հրեշավոր սպանությունների, ասաց․ «Այսօր է՝լ ով է խոսում հայերի բնաջնջման մասին»[70]։ Խորհրդային Միության հաղթանակը Հայրենական Մեծ Պատերազմում (1941—45) և աշխարհում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը հօգուտ սոցիալիզմի ու դեմոկրատիայի հասցրին նաև Նյուրնբերգյան դատավարությանը, և մահվան դատապարտվեցին հիտլերյան հանցագործները։

Հայերի ցեղասպանության դեմ վճռական բողոքի խոսք ասացին միջազգային ականավոր մի շարք գործիչները։ Կարլ Լիբկնեխտը, դատապարտելով Օսմանյան կայսրությունում կազմակերպված հրեշավոր սպանդը, շեշտեց, որ դրա հանցավորները գերմանա-թուրք․ կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթախվել են «հայերի արյան մեջ»[71]։ Բողոքի հուժկու ելույթներ ունեցան նշանավոր գրողներ ու գիտնականներ Մաքսիմ Գորկին, Վալերի Բրյուսովը, Յան Ռայնիսը, Անատոլ Ֆրանսը, Ռոմեն Ռոլանը, էմիլ Վերհարնը, Ջոն Ռիդը, Յոզեֆ Մարկվարտը, Յոհաննես Լեփսիուսը, Ժակ դը Մորգանը, Անտուան Մեյեն, Ֆրիտյոֆ Նանսենը, Հերբերտ Ադամս Գիբբոնսը, Արմին Վեգները, ինչպես նաև Ջեյմս Բրայսը, Առնոլդ Թոյնբին, Հենրի Մորգենթաուն, Ֆայեզ Ղոսեյնը և շատ ուրիշներ։ Հետագայում էլ երբեք չլռեց առաջադեմ մարդկության խղճի ու մտքի ձայնը Մեծ Եղեռնի առթիվ։

ԽՄԿԿ Կենտկոմի կենտրոնական օրգան «Պրավդա»-ն 1965-ի ապրիլի 24-ին գրեց, որ «հիսուն տարի առաջ երիտթուրքերի կառավարությունը ոչնչացրեց մոտ մեկուկես միլիոն հայերի», և դա կատարվեց իմպերիալիստական Գերմանիայի աջակցությամբ ու հովանավորությամբ։ Ֆրանսիայի կոմկուսի կենտրոնական օրգան «Յումանիտե»-ն նույն թվականի ապրիլի 23-ին նշեց, որ հայերի մասսայական կոտորածը «ցեղասպանության առաջին ոճիրն էր XX դ․ սկզբին՝ 1914—18 թթ․ պատերազմի ընթացքում։

Եվ այդ ոճիրը երբեք չդատվեց ու չդատապարտվեց։ Այդ պատճառով է, որ հայերը, բոլորից ավելի գնահատելով խաղաղությունը, չեն կարող մոռանալ այդ իրողությունը, որը մի սովորական հուշ չէ, այլ մի պատմական տարեթիվ և կարող էր մի ամբողջ ազգի վախճանը դառնալ»։ Մեծ Եղեռնը գենոցիդի կատաղի դրսևորումն էր առաջին աշխարհամարտի ժամանակ։ Արաբ իրավաբան Մեթր Մուսա Պրենսն այն անվանել է «արմենոցիդ»՝ բառացի «հայասպանություն»։

Ծիծեռնակաբերդ[խմբագրել]

Ծիծեռնակաբերդը 2009թ.-ի ապրիլի 24-ին
1rightarrow.png  Տես նաև Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր 

1965 թ.՝ Ցեղասպանության 50-րդ տարելիցին, Հայաստանում ծագեց հուշահամալիր կառուցելու միտքը։ Երկու տարի անց Երևանում՝ Հրազդան կիրճի մոտ գտնվող Ծիծեռնակաբերդ բլրում, ավարտվեց ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանի նախագծած (Ս. Քալաշյանի համահեղինակությամբ) հուշահամալիրի կառուցումը։ 44-մետրանոց քարակոթողը խորհրդանշում է հայ ազգի վերածնունդը, իսկ 12 քարակոթողները՝ կորցրած 12 գավառները, որոնք այժմ գտնվում են Թուրքիայի կազմում։ Ցավի տապանը ճեղքած 12 սյուների միջև վառվում է անմար կրակը՝ իբրև մշտաբորբ ցավի խորհրդանիշ: Քիչ այն կողմ «Վերածնվող Հայաստան» հուշակոթողն է, որը խորհրդանշում է խոտի նման ծլարձակող հայ ժողովրդի 2 հատվածները: Համալիրի մոտ է գտնվում 100-մետրանոց պատ, որի վրա փորագրված են այն քաղաքների ու գյուղերի անվանումները, որոնցում տեղի են ունեցել կոտորածները։

1995 թ. հուշահամալիրին կից բացվեց ցեղասպանության թանգարանը, որը նախագծել են ճարտարապետներ Քալաշյանը և Մկրտչյանը։ Թանգարանում ներկայացված են որոշ լուսանկարներ, որոնք արել են գերմանացի լուսանկարիչները (այդ թվում՝ Արմին Վեգների արած լուսանկարները)։ Թանգարանից ոչ հեռու գտնվում է պուրակ, որտեղ արտասահմանյան քաղաքական գործիչները ծառ են տնկում ի հիշատակ զոհերի։

Ամեն տարի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը, հարյուր հազարավոր մարդիկ այցելում են հուշահամալիրը և ծաղիկներ դնում անմար կրակի շուրջը։ Շնորհիվ հայ համայնքների՝ ամբողջ աշխարհում կառուցվել են հուշահամալիրներ։

Միջազգային ճանաչում[խմբագրել]

Սկսած 1915 թվականից[4][3] տարբեր պետություններ ընդունել են բանաձևեր, որոնք քննադատում են հայերի կոտորածը։

Քարտեզի վրա երևում են այն պետությունները, որոնք Օսմանյան Թուրքիայում հայերի բնաջնջումը ճանաչել են որպես ցեղասպանություն, բաց կանաչով նշված են այն պետությունները, որտեղ ճանաչումը մասնակի է

ԱՄՆ-ը երեք անգամ (1916, 1919, 1920)[72] ընդունել է նմանատիպ բանաձևեր, սակայն դրանք չեն կարողացել կանգնեցնել Օսմանյան կայսրության գործողությունները։ 1915 թ. Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Ռուսաստանը հանդես են եկել համատեղ դեկլարացիայով[73], որը նույնպես քննադատում էր այդ կոտորածները։

Հիգեր Գրեթթի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ում գործող հայ լոբբիստական ընկերությունների գլխավոր նպատակն է Թուրքիայի կողմից հայոց ցեղասպանության ճանաչումը և տարածքների վերադարձը։ Որպեսզի հայ լոբբիստները հասնեն այդ նպատակին, նրանք իրենց կողմն են քաշում տարբեր քաղաքական գործիչների, ճնշում են գործադրում տարբեր պետությունների կառավարությունների վրա, զբաղվում են Հայոց ցեղասպանության հարցի լայնամասշտաբ լուսաբանմամբ, հիմնադրում են այդ ցեղասպանության հարցերով զբաղվող կառույցներ։[74]։

Հայոց ցեղասպանությունն ընդունել են այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Եվրոպայի Խորհուրդը (1998[75], 2001[76]), Եվրախորհրդարանը (1987[77], 2000[78], 2002[79]), ՄԱԿ-ի մի քանի հանձնաժողովներ[1][80], Եկեղեցիների Համաշախարհային Խորհուրդը և այլն։

Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել են շատ պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ։ Պաշտոնապես առաջինն ընդունել է Ուրուգվայը 1965 թ.։ Հայ ժողովրդի կոտորածը պաշտոնապես քննադատել և ճանաչել են որպես ցեղասպանություն ըստ միջազգային իրավունքի հետևյալ երկրները՝

Պատկերներ[խմբագրել]

Այցելեք նաև[խմբագրել]

Նշումներ[խմբագրել]

  1. Կենտրոնական իշխանությունների մասնակցության չափը հակահայկական գործողություններում միշտ չէ, որ հայտնի է:
  2. Այսպես, 1915 թվականի սպանությունների ժամանակ հայերին երբեմն օգնություն էին ցուցաբերում մուսուլմանական այն առաջնորդները, որոնք քրիստոնյաներին ընդունում էին ինչպես «գրքի մարդիկ» և ի տարբերություն ռասիստական գաղափարախոսության՝ առաջնորդվում էին խղճով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities, 2 July 1985
  2. International Association of Genocide Scholars, 2005
  3. 3,0 3,1 Israel W. Charny. Encyclopedia of genocide, vol. 1, p. 161
  4. 4,0 4,1 Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide։ A-L, p. 21։

    The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915-1923) at the hands of the Young Turk regime.

  5. Alan L. Berger. Bearing witness to the Holocaust, p. 55:

    Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».

  6. Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագիր
  7. Yair Auron // The banality of denial: Israel and the Armenian genocide {{}}. — 304 էջ.

    When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.

  8. 8,0 8,1 Israel W. Charny // Encyclopedia of genocide {{}} էջ 287.
  9. A. Dirk Moses // Genocide and settler society {{}} էջ 21.

    Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.

  10. R. J. Rummel. The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2
  11. Уголовное право России. Практический курс: учебник / под общ. и науч. ред. А. В. Наумова; Р. А. Адельханян и др. — 4-е изд., перераб. и доп // М.: Волтерс Клувер. — էջ 753. — 800 էջ. — ISBN 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2.
  12. Հայաստան. Բրիտանիկա հանրագիտարանից

    Under Tigranes, Armenia ascended to a pinnacle of power unique in its history and became, albeit briefly, the strongest state in the Roman east. Extensive territories were taken from the kingdom of Parthia in Iran, which was compelled to sign a treaty of alliance. Iberia (Georgia), Albania, and Atropatene had already accepted Tigranes’ suzerainty when the Syrians, tired of anarchy, offered him their crown (83 bce). Tigranes penetrated as far south as Ptolemais (modern ʿAkko, Israel).

  13. 13,0 13,1 13,2 Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483
  14. Taner Akçam // From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide // Լոնդոն և Նյու Յորք էջ 68.
  15. Taner Akçam // From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide // Լոնդոն և Նյու Յորք էջ 103.
  16. Taner Akçam // From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide // Լոնդոն և Նյու Յորք էջ 116-117.
  17. 17,0 17,1 17,2 Richard G. Hovannisian // The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. // {{}}: Palgrave Macmillan, 2004.
  18. 18,0 18,1 Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 47—58.
  19. Ronald Grigor Suny // Looking toward Ararat {{}} էջ 106—106.
  20. Stephan H. Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // Richard G. Hovannisian // The Armenian genocide: history, politics, ethics {{}}.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 51—57.
  22. Լորդ Կինռոսս // Расцвет и упадок Османской империи {{}} էջ 606.
  23. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 219—221.
  24. Robert Melson // Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust {{}} էջ 59—61.
  25. Քլիֆորդ Լլոյդ // Положение армян в Турции до вмешательства держав в 1895 году // Մոսկվա: Рассвет, 1896. — էջ 133. — 477 էջ.
  26. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 221—222.
  27. 27,0 27,1 27,2 Լորդ Կինռոսս // Расцвет и упадок Османской империи {{}}.
  28. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 222—226.
  29. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 224—226.
  30. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 2—224.
  31. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 2—222.
  32. Samuel Totten // Dictionary of Genocide {{}} էջ 23.
  33. Dinah L. Shelton // Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity {{}} էջ 71.
  34. Looking toward Ararat // {{{վերնագիր}}} {{}} էջ 99.
  35. Արման Կիրակոսյան Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը (հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն). — С. 101.
  36. Անահիտ Աստոյան Հայերն օսմանյան վարչական համակարգում: Մահմեդականացած հայազգի պետական գործիչներ.
  37. Ռուբեն Մելքոնյան // Իսլամացված հայերի խնդիրների շուրջ // Երևան: Նորավանք ԳՀԿ, 2009. — էջ 8. — 112 էջ. — 400 հատ.
  38. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 230—233.
  39. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 60—62.
  40. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 62—65.
  41. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 233—238.
  42. 42,0 42,1 42,2 Stephan Astourian The Armenian Genocide: An Interpretation.
  43. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 239—245.
  44. Stephan H. Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // Richard G. Hovannisian // The Armenian genocide: history, politics, ethics {{}} էջ 68—69.
  45. 45,0 45,1 Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 71—75.
  46. Suny, Göçek, Naimark // A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}}.. տես նաև Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. էջ 221
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 245—249.
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 Jay Winter // The Armenian Genocide: an interpretation // America and the Armenian Genocide of 1915 {{}} էջ 62—68.
  49. Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, էջեր 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»
  50. Pinon R․, La suppression des Ar- iueniens․ M^thode allemande—travail tuxc, Փ․, 1916, էջեր 27
  51. Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 247—248.
  52. Donald Bloxham. // The First World War and the Development of the Armenian Genocide // A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}} էջ 270—272.
  53. Dadrian, Vahakn N. (2004)։ The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus, 6th rev., New York: Berghahn Books, 221։ ISBN 1-57181-666-6։ 
  54. 54,0 54,1 54,2 {Գիրք|վերնագիր=Suny, Göçek, Naimark|վերնագիր=A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|մեջբերվող էջեր=276—284|հեղինակ=Donald Bloxham.|մաս=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}
  55. Մեվլանզադե Ռիֆաթ // Թուրքական հեղափոխության մութ ծալքերը // Բեյրութ: 1938. — էջ 159-161.
  56. 56,0 56,1 Անտոնեան Արամ // Մեծ ոճիրը: Հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշա: Պաշտօնական հեռագիրներ բնագիրներու ստորագրութեամբ եւ բազմաթիվ պատկերներով // Բեյրութ: «Պահակ», 1921. — էջ 130-133. — 304 էջ.
  57. Առաքել Մարտիրոսի Քեչյան // Կարմիր դրվագներ հերոսներու կյանքեն — 1938 // Բուխարեստ, 1915—1918 Հ. 1. — 63—64 էջ.
  58. ЦГВИА, ф․ 2000, on․ 1, д․ 3851, л․ 92—94
  59. Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59
  60. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 78—80.
  61. 61,0 61,1 Richard G. Hovannisian // The Armenian People from Ancient to Modern Times {{}} Հ. 2. — էջ 249—250.
  62. 62,0 62,1 Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 82—83.
  63. 63,0 63,1 63,2 Aram Arkun. // Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide // Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}}.
  64. Samuel Totten // Dictionary of Genocide {{}} էջ 320.
  65. Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն // Մեծ Եղեռն / Վիկտոր Համբարձումյան // Երևան: Հակոբ Մեղապարտի անվան պոլիգրաֆկոմբինատ, 1981. — Հ. 7. — էջ 430. — 719 էջ.
  66. Հենրի Մորգենթաու // [1] (American Ambassador at Constantinople from 1913 to 1916) // Նյու Յորք: Garden City, 1918. — էջ 342.
  67. «Deutshlandund Armenien», 1914—1918․ Sammlung Diplomatischer Aktenstucke․ Herausgegeben und eingeleitet von Dr․ Johannes Lepsius, Potsdam, 1919, էջ 94
  68. Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջ, Правда о мирных договорах, հատոր․ 2, 1957, էջ 390
  69. ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ, ֆ․ 57, գ․ 2, գ․ 709, թ․ 40
  70. Guttmann Joseph, The Begin¬ nings of Genocide, N․ У․, 1948, p․ 18
  71. Либкнехт К․, Мой процесс по документам, П․, 1918, с․ 54
  72. U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916, U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919, U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920
  73. France, Great Britain and Russia Joint Declaration, May 24, 1915, View image of Document
  74. Heather S. Gregg (2002)։ ։ Divided They Conquer։ The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States: Inter-University Committee on International Migration, 19-35։ 
  75. Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution, April 24, 1998
  76. Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution
  77. European Parliament Resolution
  78. European Parliament Resolution
  79. European Parliament Resolution
  80. United Nations War Crimes Commission Report
  81. France National Assembly Law, May 28, 1998
  82. 2012 France Senate Law, November 7, 2000
  83. France Law, January 29, 2001
  84. Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915 (ֆրանսերեն)
  85. Национальная ассамблея Франции одобрила законопроект, в соответствии с которым отрицание геноцида армянского народа в Османской империи в 1915-17 годах объявляется уголовным преступлением
  86. Բունդեստագի պաշտոնական կայքը
  87. Germany Parliament Resolution, June 15, 2005
  88. Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000
  89. Belgium Senate Resolution, March 26, 1998
  90. Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004
  91. Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003
  92. Թուրքիան Շվեդիայից հետ է կանչում իր դեսպանին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման պատճառով
  93. http://focus.ua/foreign/105501
  94. http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml
  95. Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г
  96. Poland Parliament Resolution, April 19, 2005
  97. Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005
  98. Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996
  99. Slovakia Resolution, November 30, 2004
  100. Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982
  101. Lebanon Chamber of Deputies Resolution, April 3, 1997
  102. Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965
  103. Uruguay Law, March 26, 2004
  104. Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005
  105. Ռիա Նովոստի։ Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ
  106. Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996
  107. Canada Senate Resolution, June 13, 2002
  108. Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004
  109. Vatican City Communiqué, November 10, 2000
  110. «Bolivia Unanimously Approved a Resolution on the Armenian Genocide»։ Armenia 1366, Ciudad de Buenos Aires, Argentina։ Agencia de Noticias Prensa Armenia։ 29.11.2014։ 
  111. Բոլիվիայի Սենատի փոխնախագահ. Մեր զորակցությունն ենք հայտնում հայ ժողովրդին
  112. Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ

Գրականություն[խմբագրել]

Գրքեր[խմբագրել]

Հոդվածներ[խմբագրել]

Stephan Astourian The Armenian Genocide: An Interpretation.

Ronald Grigor Suny Dialogue on Genocide.

Selim Deringil Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg