Ալեքսանդր Գրիբոյեդով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Ալեքսանդր Գրիբոյեդով
Алекса́ндр Серге́евич Грибое́дов

Griboyedov.jpg
Գրիբոյեդովի պատկերը
(նկարիչ՝ Ի․ Կրամսի, 1875)

Ծնվել է հունվարի 15, 1795
Ծննդավայր Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել է փետրվարի 11, 1825
Վախճանի վայր Թեհրան, Պարսկաստան
Գրական անուն Ալեքսանդր Գրիբոյեդով
Մասնագիտություն բանաստեղծ
դրամատուրգ
դիվանագետ
պոետ, կոմպոզիտոր
դաշնակահար
Լեզու ռուսերեն
Ազգություն ռուս
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Կրթություն Q4304309? և Մոսկվայի պետական համալսարան
Գրական ոճեր պոեզիա, դրամատուրգիա
Նշանակալի պարգևներ Знак ордена анны 2.jpg LionSun I Star.jpg LionSun V.jpg
Ստորագրություն Griboyedov Signature.jpg
Վիքիպահեստ Aleksandr Griboyedov
Ալեքսանդր Գրիբոյեդով Վիքիքաղվածքում
Ալեքսանդր Գրիբոյեդով Վիքիդարանում

Ալեքսանդր Սերգեյի Գրիբոյեդով (ռուս.՝ Александр Сергеевич Грибоедов, հունվարի 15, 1795, Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 11, 1829, Թեհրան) ռուս դրամատուրգ, բանաստեղծ, դիվանագետ, «Խելքից պատուհաս» (1824-28, Горе от ума) կատակերգության հեղինակ (թարգմանվել է հայերեն Ս. Վահունու [1] և Գևորգ Աբովի կողմից [2])։ 1810 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բանասիրական և իրավաբանական ֆակուլտետները, ապա սովորել նաև ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետում։ Ուսանողական տարիներին շփվել է ապագա դեկաբրիստների հետ։ Առաջին գործը «Երիտասարդ ամուսիններ» կատակերգությունն էր։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Ծագում և վաղ տարիներ[խմբագրել]

Գրիբոյեդովը ծնվել է Մոսկվայում, հարուստ ազնվական ընտանիքում։ Նրա նախահայրը Յան Գրժիբովսկի (լեհերեն Jan Grzybowski ) տասնյոթերորդ դարի սկզբում տեղափոխվել է Լեհաստանից Ռուսաստան։ Հեղինակի ազգանունը՝ Գրիբոյեդով, Գրժիբովսկիի ազգանվան թարգմանությունն է։[3] Ալեքս Միխայիլովիչի թագավորության օրոք 1649 թվականին Ֆյոդոր Ակիմովիչ Գրիբոյեդովը աշխատում էր դպիր։

Հայրը գրող, պաշտոնաթող գեներալ-մայոր Սերգեյ Իվանովիչ Գրիբոյեդով (1761-1814)։ Մայրը՝ Անաստասիյա Ֆիոդորովնա (1768-1839

Հարազատների ասելով՝ Ալեքսանդրը փոքր ժամանակ շատ կենտրոնացած և անսովոր երեխա էր։ Կա կարծիք, որ նա նշանավոր գրող Ալեքսանդր Ռադիշևի զարմիկի թոռն է (դա հանգամանորեն թաքցնում էր ինքը՝ դրամատուրգը)։ Վեց տարեկանում ազատ տիրապետում էր երեք օտար լեզուների, երիտասարդության ժամանակ արդեն վեց լեզվի, կատարելապես տիրապետում էր անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, հին հունական լեզուներին։

1803 թվականին նա ընդունվեց Մոսկովյան համալսարանի ազնվական խորհուրդ[4], երեք տարի հետո Գրիբոյեդովը՝ բանասիրության բաժին։ 1808 թվականին բանասիրական գիտությունների կոչում ստացավ[5], հետո ընդունվեց փիլիսոփայության բաժին, իսկ հետո՝ ֆիզիկամաթեմատիկական բաժին։

Պատերազմ[խմբագրել]

Սեպտեմբերի 8-ին, 1812 թվականին Գրիբոյեդովը հիվանդացավ և մնաց Վլադիմիրում մինչև նոյեմբերի մեկը։ 1812 թվականի ձմռանը, Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ թշնամիները ներխուժում են Ռուսաստան, նա գրանցվում է Պյոտոր Իվանովիչ Սալտիկովի մոսկովյան հուսարական կամավորների գնդում։[6] Հասնելով գունդ՝ նա ընդգրկվում է «լավագույն թագավորական ազգանուններով երիտասարդ դրոշակիրների» կազմում։

Մինչև 1815 թվականը Գրիբոյեդովը ծառայում է որպես դրոշակակիր, որի գեներալն էր Կալագրիվովը։ Նրա առաջին գրական փորձերը վերաբերում են 1814 թվականի իրադարձություններին, որոնցից են՝ «Երիտասարդ կողակից», «Նամակ Բրեստ Լիտովսկից հրատարակչին»։ Այդ գործերը նրան ճանաչում բերեցին։ [7]

Մայրաքաղաքում[խմբագրել]

Stamp of Armenia m87.jpg

1815 թվականին Գրիբոյեդովը եկավ Պետերբուրգ, որտեղ ծանոթացավ «Հայրենիքի որդին» ամսագրի հրատարակիչ Ն. Ի. Գրեչեմի և հայտնի դրամատուրգ Ն. Ի. Խմելնիցկիմի հետ։

1816 թվականի գարնանը սկսնակ գրողը թողեց զինվորական ծառայությունը, իսկ արդեն ամռանը հրապարակվեց մի հոդված Բյուրգերի Լենորա բալլադի մասին՝ այն ներկայացնելով քննադատական դիտարկումներով և ազատ փոխադրությամբ։ Այդ ժամանակ Գրիբոյեդովի անունը հայտնվում է մասոնական «Լե ամիս ռեյունիս» (Միացյալ ընկերներ) օթյակի պաշտոնական մասնակիցների ցուցակում։​ 1817 թվականի սկզբին Գրիբոյեդովը դարձավ մասոնական «Դու Բիեն» օթյակի հիմնադիրներից մեկը։ Ամռանը ընդունվեց դիվանագիտական ծառայությունում՝ զբաղեցնելով նահանգային քարտուղարի պաշտոն։ Իր կյանքի այդ ժամանակաշրջանում գրողը ծանոթանում է Ալեքսանդր Պուշկինի, Վ. Կյուխելբեկերի հետ, գրում «Թատրոն» բանաստեղծությունը (ի քննադադություն Մ. Զագոսկու «Երիտասարդ ամուսիններ» բանաստեղծությանը)։

Հարավում[խմբագրել]

1825 թվականի մայիսին գրականագետը հրաժարվեց Եվրոպա այցելելու իր մտադրությունից և մեկնեց Կովկաս։

Հետագայում նա սովորեց արաբերեն, թուրքերեն, վրացերեն և պարսկերեն լեզուները։ Առաջին դասախոսը, ով Գրիբոյեդովին դասավանդում էր պարսկերեն՝ Միրզա Ջաֆար Թոփչիբաշևն էր։[8]

Նա գրում է «Ֆաուստ» ողբերգությունը, աշխատում է «Նախաբանը թատրոնում» ազատ թարգմանության վրա, Բուլգարինի խնդրանքով կազմեց մեջբերումներ Դ. Ցիկուլինի «Արտասովոր արկածներ և ճամփորդություններ»-ի համար, որոնք տպագրվել էին 1825 թվականին։ Վրաստանից վերադառնալիս այցելեց Կիև, որտեղ հանդիպեց հեղափոխության ակնառու գործիչների՝ Մ. Բեստուժև-Ռյումինին, Ա. Մուռավյովին, Ս. Մուռավյով-Ապոստոլին և Ս. Տրուբեցկոյին։ Միաժամանակ ապրեց Ղրիմում՝ հաճախ այցելելով իր վաղեմի ընկերոջ Ա. Զավադովսկու առանձնատուն։[9]

Կարծիք կա, որ համաձայն, հենց այդ ուղևորության ազդեցության տակ է գրվել «Պոլովյան տղամարդկանց երկխոսությունը»-ը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Խելքից պատուհաս : Չափածո կոմեդիա չորս գործողությամբ / Ա. Գրիբոեդով ; Թարգմ.՝ Ս. Վահունի; Խմբ.՝ Վ. Բաբայան; Վերջաբ.՝ Ռ. Զարյան. - Երևան : Սովետական գրող, 1981. - 179 էջ։
  2. Խելքից պատուհաս : Կոմեդիա չորս գործող. (չափածո) / Թարգմ.՝ Գ. Աբով; Խմբ.՝ Ավ. Իսահակյան. - Երևան : Հայպետհրատ, 1945. - 134 էջ։
  3. Унбегаун Б. О. Русские фамилии. — М. : Прогресс, 1989. — С. 340
  4. Московские ведомости. 26 декабря 1803. С. 1687
  5. Московские ведомости. 4 июля 1808. С. 1390; публикация копии кандидатского диплома Грибоедова
  6. Николаев и др. Из истории семьи Грибоедовых. — 1989 (текст)
  7. ФЭБ: Свердлина. В военные годы. — 1989
  8. Рзаев А. К. Очерки об ученых и мыслителях Азербайджана XIX века. — Б.: Маариф, 1969. — С. 7. — 140 с.
  9. Минчик С. С. Грибоедов и Крым. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2011. — С. 94—96.