Տոնգա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Տոնգա (այլ կիրառումներ) 
Տոնգա
Tonga
Տոնգայի թագավորություն
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Տոնգայի դրոշ
Դրոշ
Տոնգայի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
«Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga»
Տոնգայի դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Նուկուալոֆա
Պետական լեզուներ Տոնգա, անգլերեն
Կառավարում Սահմանափակ միապետություն
 -  Թագավոր Տուպոու VI
 -  Վարչապետ Տուիվականո Սիալեատաոնգա
Անկախություն Մեծ Բրիտանիայից 
 -  Սահմանադրություն  
Տարածք
 -  Ընդհանուր 748 կմ² (189-րդ)
 -  Ջրային (%) 4
Բնակչություն
 -  2009 մարդահամարը 120,898 
 -  Խտություն 162 /կմ² 
 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր US$548.1 միլիոն (IMF) (212-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով US$4600 (IMF) 
ՄԶՀ (2013) 0.710 (միջին
) (95-րդ)
Դրամական միավոր Պաանգա (TOP)
Ժամային գոտի +13
Ինտերնետ .to
Հեռախոսային կոդ +676

Տոնգա (տոնգ.՝ Tonga, անգլ.՝ Tonga), պաշտոնապես Տոնգայի թագավորություն (տոնգ.՝ Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, անգլ.՝ Kingdom of Tonga), խաղաղօվկիանոսյան պետություն Պոլինեզիայում։ Այն աշխարհի հարյուր ութսունիններորդ երկիրն է իր զբաղեցրած տարածքով։ Տոնգան կազմված է նույնանուն արշիպելագում գտնվող 172 կղզիներից։ Հյուսիսում սահմանակցում է Սամոայի, արևելքում` Նիուեի տարածքային ջրերին, իսկ արևմուտքում` Ֆիջիի ջրերին: Ափի գծի երկարությունը 419 կմ է: Ընդհանուր տարածքը 748 կմ2 է: Երկրի բնակչությունը կազմում է 103 252 մարդ (2011 թվականի տվյալներով): Մայրաքաղաքը Նուկուալոֆան է:

Տոնգայի կղզիները հայտնաբերել են հոլանդացի նավավարներ Վիլեն Սխաուտենն ու Յակոբ Լեմերը 1616 թվականին: 1900 թվականին արշիպելագը դառնում է բրիտանական պահպանության տարածք, բայց պահպանել է ինքնավարության իրավունքը: Կղզիներն անկախություն են ձեռք բերել 1970 թվականին: Տոնգան անդամակցում է Միացյալ Ազգերի Կազմակերպությանը, Հարավխաղաղօվկիանոսյան կոմիսիային և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների ֆորումին:

Կազմված է Խաապայ, Վավաու, Տոնգատապու կղզեխմբերից և 169 առանձին կղզիներից: Տոնգատապու կղզին 1643 թվականին հայտնաբերել է Ա. Թասմանը, իսկ 1773 թվականին այստեղ ափ է իջել Ջ. Կուկը և կղզիներն անվանել Բարեկամության կղզիներ: Տոնգա կղզեխումբը կազմված է 2 զուգահեռ շղթաներից, որոնք տեղադրված են միջօրեականի ուղղությամբ ձգվող ստորջրյա լեռնաշղթայի վրա: Այստեղ է գտնվում խորությամբ աշխարհում երկրորդ իջվածքը՝ Տոնգան (-10882մ): Կղզիներն ունեն հրաբխային ծագում, լեռնային ռելիեֆ, առանձին սրածայր գագաթներ հասնում են մինչև 1000 մ բարձրության: Կան գործող, այդ թվում՝ ստորջրյա (Ֆալկոն) հրաբուխներ: Կլիման մերձհասարակածային և խոնավ արևադարձային է: Գետեր կան միայն Էուա և Նիուատոպուտապու կղզիներում: Կղզիները ծածկված են հասարակածային խիտ անտառներով: Կենդանական աշխարհն աղքատ է: Տոնգան եղել է Մեծ Բրիտանիայի գաղութը. անկախություն է ձեռք բերել 1970 թվականին: Երկրի բնակչության 98 %-ը պոլինեզացիներ (տոնգացիներ) են, կան եվրոպոլինեզական խառնածիններ: Երկրի տարածքի 20 %-ը (36 կղզի) անմարդաբնակ է:

Անվանում[խմբագրել]

Պոլինեզիայի շատ լեզուներով Tonga բառը նշանակում է «հարավ»:[1] Հավանաբար արշիպելագն այդ անվանումն ստացել է այն պատճառով, որ տեղակայված է Սամոա կղզիներից դեպի հարավ, որը գաղութացրել էր Պոլինեզիան, այդ թվում նաև Տոնգայի կղզիները: Սակայն տոնգացիներն իրենց երկրի անվանումը թարգմանում են որպես «այգի»:[2][3].

Անգլիացի ճանապարհորդ Ջեյմս Կուկը 1773 թվականին արշիպելագն անվանել է «Բարեկամության կղզիներ» (անգլ.՝ Friendly Islands):[1]

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Թագավորության քարտեզը

Պոլինեզյան պետություն Տոնգան տեղակայված է Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում գտնվող հրաբխային ու մարջանային կղզիներից: Պետության մայրաքաղաքը` Նուկուալոֆան, գտնվում է Օքլենդից` Նոր Զելանդիայի խոշորագույն քաղաքից, 1770 կմ դեպի հյուսիս-արևելք և մոտավորապես 690 կմ հարավ-արևելք Սուվայից` Ֆիջիի մայրաքաղաքից:[4] Ամենամոտ արշիպելագներն են Ֆիջիի կղզիներ, որ պատկանում են համանուն պետությանն ու տեղակայված են Տոնգա կղզուց դեպի հյուսիս-արևմուտք, և Սամոա արշիպելագը, որ ընկած է Տոնգայի հյուսիսարևելյան կողմում է պատկանում է Սամոային ու Ամերիկյան (Արևելյան) Սամոային:

Տոնգայի ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 748 կմ2: Դրանից ցամաքային է 718 կմ2, ջրային` 30 կմ2:[5] Պետությունը գտնվում է 172 կղզիների վրա, որոնցից բնակելի են միայն 36-ը (բնակելի կղզիների ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 650 կմ2):[6] Թագավորության կազմի մեջ մտնող առավել խոշոր կղզախմբերից են Վավաուն, Տոնգատապուն ու Հաապայը: Ավելի փոքր է Նիուասի կղզախումբը, որ կազմված է երեք ոչ մեզ կղզիներից` Նիուաֆոու, Տաֆահի և Նիուատոպուտապու, որոնք պետության ամենահյուսիսային կղզիներն են: Այս կղզախումբը մյուսներից բավական հեռու է. Նիուատոպուտապուն տեղակայված է ամենամոտ կղզախմբից` Վավաուից, շուրջ 300 կմ դեպի հյուսիս: Տոնգա արշիպելագը ձգվում է հյուսիս - հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ - հարավ-արևելք մոտ 631 կմ, իսկ արևելք - հարավ-արևելքից դեպի արևմուտք - հյուսիս-արևմուտք` շուրջ 209 կմ:[4] Կարևորագույն կղզիներից են Տոնգատապուն (այնտեղ է գտնվում երկրի մայրաքաղաքը), Վավաուն, Նիուատոպուտապուն, Նիֆուաֆոուն, Տաֆահին, Հաապայը և Էուան: Պետության ամենաբարձր կետը, որ հասնում է 1033 մետրի, գտնվում է Կաո կղզուն: [5]

Տոնգայի թագավորության ամենահյուսիսային կետը Նիուաֆոու կղզին է, ամենաարևելյանը` Տաֆահին: Պետության ամենահարավային ու միաժամանակ նաև ամենաարևմտյան կղզին` Ատան է:

1972 թվականի հունվարի 24-ին Տոնգան պահանջներ ներկայացրեց Միներվայի խութերի վերաբերյալ, որ տեղակայված են թագավորության հարավային կողմում, իսկ հունիսի 15-ին արդեն գրավեց դրանք: Արդյունքում երկրի ջրային տարածքները նշանակալիորեն ավելացան: Այս քայլը հետագայում ընդունվեց Հարավխաղաղօվկիանոսյան ֆորումի կողմից, սակայն խութերի պատկանելության հարցը մինչ օրս վիճարկվում է Ֆիջիի կողմից:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 «Tonga»։ US Department of State։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-11-ին։ http://www.webcitation.org/60rCxHOZl։ Վերցված է 25 октярбря 2008։ 
  2. «The Kingdom of Tonga. Aspects»։ Jane Resture։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-11-ին։ http://www.webcitation.org/60rCxSQ5N։ Վերցված է 25 октября 2008։ 
  3. «Keeping Pests out of Tonga»։ Commonwealth of Australia։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-11-ին։ http://www.webcitation.org/60rCxfpmm։ Վերցված է 25 октября 2008։ 
  4. 4,0 4,1 «Tonga. Location, size, and extent»։ Encyclopedia of the Nations։ http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tonga-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html։ Վերցված է 2 октября 2008։ 
  5. 5,0 5,1 «Tonga»։ CIA. The World Fact Book։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tn.html։ Վերցված է 2 октября 2008։ 
  6. Ms Lu’isa Tupou Veihola Tu’i’afitu. National Circumstances // The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. In response to its commitments under the United Nations Framework Convention on Climate Change. — 2005. — С. 1.

Աղբյուրներ[խմբագրել]