Բանան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բանան
Musa JPG01.jpg
Բանանի պտուղները ծաղկակալի վրա, Բելգիայի ազգային բուսաբանական այգում
Գիտական դասակարգում
Միջազգային գիտական անվանում

Musa L.

Wikispecies-logo.svg
Կարգաբանությունը
Վիկիցեղերում
Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում
GRIN   g:7876

Բանան, ադամաթզենու երկարավուն, կորավուն պտուղը։ Հասունը վիճակում կարող է տարբեր գույների լինել, այդ թվում կարմիր, մանուշակագույն և դեղին։ Սովորաբար «բանան» ասելով նկատի են ունենում այսպես կոչված «սեղանի բանանը», որը դեղին է, խոշոր՝ մոտ 20 սմ երկարությամբ և 3 սմ հաստությամբ։ Դրա կողքին գործածվում է նաև «խոհանոցային բանան» անվանումը, որ վերաբերում է Musa cultivars տեսակի՝ կանաչավուն և օսլա պարունակող պտղին.

Բանանի հայրենիքը Հարավային և Հարավարևելյան Ասիան է։ Հավանաբար այն առաջին անգամ մշակվել է Պապուա Նոր Գվինեայում։ Ներկայում այն մշակվում է բոլոր մերձարևադարձային գոտիներում (ավելի քան 107 երկրներում)։

Հիմնականում օգտագործվում է որպես միրգ, ավելի քիչ չափով՝ մանրաթել և գինի պատրաստելու համար։ Բանանենին (ադամաթզենին) օգտագործվում է նաև որպես դեկորատիվ բուսատեսակ։

Ադամաթուզը (բանան) բազմամյա միաշաքիլավոր խոտաբույս է։ Ադամաթզի ավելի քան 40 տեսակներ տարածված են Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում։ Սև ծովի կովկասյան և Ղրիմի ափերին մշակում են որպես գեղազարդիչ բույս։ Սովորաբար ունի 5–6 մ, երբեմն՝ մինչև 15 մ բարձրություն։ Ծաղկում և պտղաբերում է տարին 1 անգամ, որից հետո բունը չորանում է, իսկ նոր ընձյուղներն աճում են կոճղարմատներից։ Պտուղները 3 երկայնակի կողերով, երկարավուն մանգաղանման են։ Դրանք 10–12 հատով կազմում են ողկույզներ։ Ցողունի վրա 6–12 ողկույզներ առաջացնում են մինչև 50 կգ զանգվածով պտղաբույլ։ Ադամաթուզը պարունակում է C և B1 վիտամիններ, կարոտին (A-նախավիտամին) և պեկտինային նյութեր։ Հասունացած թարմ ադամաթուզը պարունակում է մինչև 18% օսլա, որը պտղի լրիվ հասունանալու ընթացքում փոխակերպվում է շաքարի. օսլայի քանակը նվազում է մինչև 2%, իսկ շաքարինը հասնում է մոտ 19%-ի։ Ադամաթուզը չի կարելի պահել 10օC-ից ցածր ջերմաստիճանում, քանի որ վրան առաջանում են մուգ բծեր, և այն փչանում է։ Ադամաթուզը հնագույն մշակաբույսերից է, արևադարձային երկրների համար կարևոր արտահանման ապրանք է։

Առաջացման և տարածման պատմություններ[խմբագրել]

Բանանը մեկն է այն պտուզներից որոնք մշակվել են դեռ հնուց։ Նրա հայրենիքը համարվում է Մալայան արշիպելագը, որտեղ և ինչպես ենթադրում են գիտնականները հնագույն մարդիկ աճեցրել են այն և օգտագործում էին սնունդի մեջ, որպես ձկան կերակրատեսակների հավելում։ Խաղաղ օվկիանոսի վրայով շրջագայելիս նրանք ցանում էին և այդպես բանանը տարածում էր գտնում շրջակա միջավայրների վրա։ Ժամանակակից գիտնականներից առաջինը, ով սահմանեց բանանի աշխարհագրական տարածման տոհմածառը, դարձավ Բավիլովյան համալսարանի հիմնադիրներից, ով 1920—1930-ական թվականներին ուսումնասիրեց աշխարհի տարբեր ծայրամասեր և իր արդյունքները նկարագրեց «Մշակույթային բւոյսերի զարգացման կենտրոնները» գիքում։

Կարմիր բանան՝ Մեքսիկայում

Առաջին տեղեկություներ[խմբագրել]

Հնդկաստան[խմբագրել]

Ավելի հին տեղեկություններ մեզ հասել են հնդկական մշակույթից, որը կոչվում էր Ռիգվիդա (Ригведа, մ.թ.ա. 17-11-րդ դարեր)։ Հավանական է, որ այդ ժամանակաշրջանում ծովային ճանապարհի շնորհիվ բանանը արդեն հասել էր դեպի Հնդկաստանի աշխարհամաս։ Բանանը հիմնականում ուտում էին մանգոյի և կոկռոշի (крыжовник) հետ։ Այն շատ հաճախ հիշատակվում է նաև հին հնդկական ավանդություններում՝ Մահաբհարաթա և Ռամայանա՝ 14-րդ դարի գրագրություններում։ Ասվում էր, որ Արանյա-կանդա թագավորական ընտանիքի անդամների հագուստները կարված էին բանանի ծառի տերևներից։ Իսկ արդեն մի փոքր ուշ՝ բուդդայական կրոնի մասին գրքերում գրված էր, որ վանականների համար հատուկ խմիչքը պատրաստված էր բանանից։

Հունաստան[խմբագրել]

Բացի հնդական զրույցներից առաջին անգամ բանանի մասին հայտնաբերվեցց հին Հունաստանի փիլիսոփայական Թեոֆրաստում, մ.թ.ա. 4-րդ դարում։ Այդ գրությունում փիլիսոփան առաջինը փորձել էր նկարագրել բանանի տեսքը, ինչի շնորհիվ նրան համարում են բուսաբանության հիմնադիրներից։

Չինաստան[խմբագրել]

Չինաստանից չինացի գրող Յան Ֆուն (չինարեն՝ 楊阜), Լյան չինական կայսրության ժամանակաշրջանում ապրող (502—557 թվականներին), իր «Վայրի բույսերի հանրագիտարան» աշխատությունում առաջիննէ խոսում բանանի զարգացման մասին իր երկրում։

Հռոմ[խմբագրել]

Հռոմի գրող Պլինի Մեծը « Բնության պատմություններ» («Естественной истории») գրքում (77 տարի) պատմում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքի մասին դեպի Հնդկաստան մ.թ.ա 327 թվականին, երբ նա համտեսոց այդ միրգը և այսպես կոչեց այն՝ «հիանալի հնդկական մրգային ծառ»։

Տարբեր վայրեր[խմբագրել]

Մի քանի գիտնականներ ենթադրում են, որ բանանը նար հայտնի էր Հյուսիսային Ամերիկայում, մինչ եվրոպացիների ի հայտ գալը այստեղ։ Վարկածը ամրապնդվում էր նրանով, որ գտնվել էին բանանի տերևներ հնդկական գերեզմանոցներում։ Բացի դրանից ոմանք կարծում են, որ «եդեմական միրգ» հասկացողության տակ, Ադամի և Եվայի ապրած Դրախտում աժում էր հենց բանան միրգը։ 650 թվականից հետո բանանը Հնդկաստանից տարվեց դեպի Պաղեստին և դեպւ Աֆրիկա, այս անգամ արաբների միջոցով, ովքեր ակտիվ դեր ունեին ձկների և փղի ոսկորների առևտրային գործում։ Արդեն 1402 թվականին պորտուգալացիները բանանը բերցին Գվինեայից դեպի Կանարյան կղզիներ, որտեղ և այն լայնորոն տարածվեց, 1516 թվականին հասավ դեպի Հայիթի։

Նկարագրություն[խմբագրել]

Ցեղի ներկայացուցիչները խոտաաբույսեր են հզոր արմատային համակարգով, կարճ, գետնին կպած ցողունով և 6-20 տերևներով, որոնց տերևապատյանները առաջացնում են ցողուն։ Բույսերի բարձրությունը 2-9 մ[2] և ավելի է, որի պատճառով դասվում են աշխարհի ամենաբարձր (բամբուկների հետ) խոտաբույսերի շարքին[3][4]. ահա թե ինչու այս բույսերին հաճախ սխալմամբ համարում ծառեր։ Բանանի ամենաբարձր տեսակը Musa itinerans-ն է, որի տարատեսակներից մեկի՝ Musa itinerans var. gigantea բարձրությունը կարող է հասնել 12 մետրի[5]։ Գլխավոր ցողունի շուրջը ձևավորվում են բազմաթիվ կողմնային ընձյուղներ, որոնցից հաջորդը փոխարինում է նախորդին՝ այսպիսով իրականացնելով բազմացումը։ Արմատները բազմաթիվ են, թելքավոր. պարարտ հողում ունենում են 4.9 մ տարածում և մինչև 1.5 մ երկարություն[2]։

Տերևները խոշոր են, փափուկ, հարթ, երկարավուն կամ օվալաձև, զուգահեռաջիղ, պարուրաձև դասավորված։ Տերևապատյանները փաթաթվելով առաջացնում են ամուր, բազմաշերտ հաստ խողովակ, որը կոչվում է կեղծ ցողուն։ Բույսերի աճի ընթացքում երիտասարդ տերևները առաջանում են խրձերի ներսում, իսկ արտաքին տերևները՝ աստիճանաբար մահանում և թափվում են։ Լավ եղանակային պայմաններում մեկ տերևը ընկնում է մոտ մեկ շաբաթում։ Մշակովի բանանի տերևները ունեն 275 սմ երկարություն և 60 սմ լայնություն[6], կարող են լինել ամբողջությամբ կանաչ, կանաչ՝ մուգ կարմիր հետքերով, կամ կանաչ՝ վերին և մանուշակագույն՝ ստորին մակերեսը։ Ուժեղ քամուց կամ փոթորկից տերևները հեշտությամբ պատռվում են ջղերի երկայնքով. սա օգնում է բույսերին գոյատևել արևադարձային կլիմայում։ Բանանի ծաղկման սկզբում կարճ ցողունի գագաթին ձևավորվում են երկար ծաղկակիրը, որը կեղծ ցողունով տերևների հետ դուրս է գալիս արտաքին միջավայր։

Musa acuminata-ի ծաղկաբույլը

Ծաղկումը տեղի է ունենում բույսի ակտիվ աճից 8-10 ամիս հետո։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, հիշեցնում է երկարացված բողբոջ, մանուշակագույն կամ կանաչ երանգով, որի հիմքում տեղադրված են խոշոր իգական, ապա երկսեռ, իսկ վերջում մանր արական ծաղիկներ։ Ծաղիկները խողովակաձև են, կազմված՝ 3 պսակաթերթից, 3 բաժակաթերթից, սովորաբար 6 առէջներից, որոնցից մեկը թերզարգացած է ու չունի փոշանոթ։ Սինկարպյան վարսանդի սերմնարանը եռախցիկ է[7], բաղկացած է 3 պտղաթերթիկից, ծաղիկները դասավորված են հարկերով (որոնք հաճախ անվանվում են «ձեռքեր»[8]) և պարունակում՝ մեծ քանակությամբ նեկտար (մեկ ծաղիկը՝ մինչև 0.5 գ)։ Յուրաքանչյուր հարկ բաղկացած 12-20 ճառագայթաձև դասավորված ծաղիկներից, և ծածկված՝ հաստ, թելանման տերևներով։ Մշակովի բանանների ծաղիկները սպիտակ են, արտաքինից՝ մանուշակագույն, իսկ ներսից՝ մուգ կարմիր։ Սովորաբար արական սեռի ծաղիկները բացվելով շատ արագ ընկնում են՝ ծաղկաբույլի վերին հատվածը թողնելով մերկ, բացառություն է կազմում գագաթային չբացված բողբոջը։ Վայրի տեսակների մոտ ծաղկումը սկսվում է գիշերը կամ վաղ առավոտյան, առաջին դեպքում նրանց փոշոտումն իրականացնում են չղջիկները, իսկ երկրորդում` թռչունները և մանր կաթնասունները[8]։

Բանանի վայրի ձևերից մեկի պտղի հորիզոնական կտրվածքը:

Պտուղները զարգանում են միայն իգական ծաղիկներից (երկսեռ ծաղիկները անպտուղ են); Զարգացման չափով պտուղների շարքը ավելի ու ավելի է հիշեցնում ձեռքի դաստակը` բազմաթիվ մատներով, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից ներկայացնում է հաստ կեղևով, բազմասերմ հատապտուղ[7]։ Տեսակից կամ սորտից կախված բանանների չափը, գույնը և ձևը կարող են նշանակալիորեն տարբերվել։ Հաճախ դրանք ունեն երկարաձգված գլանաձև կամ եռանիստի ձև՝ ուղիղ կամ կորացած։ Պտղի երկարությունը տատանվում է 3-ից 40 սմ-ի սահմաններում, հաստությունը ` 2-ից 8 սմ-ի սահմաններում[2]: Կեղևի գույնը կարող է լինել դեղին, կանաչ, կարմիր և նույնիսկ արծաթագույն: Միջուկը սպիտակ է, մարմնագույն, դեղին կամ նարնջագույն: Չհասած վիճակում այն պինդ է և կպչուն, բայց հասունացման ընթացքում դառնում է փափուկ և հյութալի: Մշակովի տեսակներում պտուղը հաճախ զուրկ է սերմերից և բույսը կարող է բազմանալ միայն վեգետատիվ ճանապարհով: Վայրի բույսերի միջուկը լցված է մեծ քանակությամբ կլորավուն կամ սրացած պինդ, 3 - 16 մմ երկարությամբ սերմերով, որոնք իրենց ծավալով կարող են գերազանցել պտղամսի ծավալը: Մեկ առանցքի վրա կարող է տեղավորվել 300 պտուղ ընդհանուր՝ 50-60 կգ զանգվածով[9]: Բանաններին բնորոշ է բացասական գեոտրոպիզմ կոչվող կենսաբանական երևույթը. պտուղները ձևավորման ժամանակ ձգողական ուժի ազդեղությամբ ուղղված են ներքև, սակայն աճի ընթացքում հորմոնների ազդեցությամբ մեկ կամ մի քանի առանցքներ սկսում են աճել դեպի վեր[10]: Պտղաբերումից բույսի վերգետնյա մասը մահանում է:

Մշակում[խմբագրել]

Պատմություն[խմբագրել]

Բանանը այն պտուղներից է, որոնք մշակվել են հնագույն ժամանակներից։ Հայրենիքը Մալայան արշիպելագն է, որտեղ, գիտնականների կարծիքով հնագույն մարդիկ աճեցրել են այն և որպես ձկնային կերակրատեսակների հավելում օգտագործել սննդի մեջ։ Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներով շրջագայելիս մարդիկ լրացնում էին բանանի պաշարները, սրանով մասնակցելով բանանի տարածմանը։

Ժամանակակից գիտնականներից առաջինը, ով սահմանեց բանանի աշխարհագրական ծագումը Նիկոլայ Վավիլովն էր, ով 1920-1930-ական թվականներին ուսումնասիրեց երկրագնդի տարբեր շրջանները և արդյունքները նկարագրեց «Մշակովի բույսերի զարգացման կենտրոնները» գրքում։

Աղբյուրում բանանը համարվում էր ուտելի բույս՝ մանգոյի և կոկռոշի հետ միասին[11]։ Բանանը բազմիցս հիշատակվել է նաև հին հին հնդկական էպոսներում Մահաբհարաթայում[12][13] և Ռամայանայում[14], որոնք որոշ ենթադրություններով ստեղծվել են մ. թ. ա. 15-րդ դարում։ Արանյա-կանդա գրքում նկարագրվում է արքայական ընտանիքի անդամների հագուստը, որը հյուսված էր բանանի տերևներից [11]։ Ցեյլոնում հայտնաբերված մ. թ. ա. 5-6-րդ դարերին թվագրվող և պալի լեզվով գրված բուդդայական կանոնում գրված է, որ բուդդայական վանականներին տոն օրերին թույլատրվում է խմել բանանից պատրաստված ըմպելիք[15]։ Առաջին արտահնդկական գրավոր աղբյուրը, որում կարելի է գտնել հիշատակություն բանանի մասին 5-րդ դարում ապրող հին հունական փիլիսոփա Թեոֆրաստի «Բույսերի պատմություն» գիրքը։ Այս աշխատության մեջ Թեոֆրաստն անգամ փորձ է կատարվել դասակարգել բույսերը, որի պատճառով էլ նրան համարում են բուսաբանության հիմնադիրը։

Չինաստանի Լյան չինական հարստության ժամանակաշրջանում ապրող չինացի գրող և մարտավար Յան Ֆուն (չինարեն՝ 楊阜), (502—557 թվականներին), իր «Վայրի բույսերի հանրագիտարան» աշխատությունում առաջինն է խոսում իր երկրում բանանի մշակման մասին։ Հռոմի գրող Պլինիոս Ավագը «Բնական պատմություն» գրքում (77 թվական) պատմում է, որ Հնդկաստան կատարած իր արշավանքների ժամանակ Ալեքսանդր Մակեդոնացին (մ.թ.ա 327 թվական) համտեսում է բանանը, կոչում այն՝ «հիանալի հնդկական մրգային ծառ» և նույնիսկ բերում այն Եվրոպա։

Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ բանանը հայտնի էր նաև Հարավային Ամերիկայում՝ մինչև եվրոպացիների հայտնվելը։ Ենթադրությունը հիմնավորվում է նրանով, որ պերուական հնդկական դամբարաններում հայտնաբերվել են բանանի տերևներ։ Բացի այդ, ենթադրվում է, որ Հին կտակարանում նկարագրված արգելված պտուղը եղել է բանանը[16][17]։ Այս ենթադրությունը սակայն վիճարկվում է, քանի որ ոչ հին եգիպտացիները, ոչ հրեաները բանանի մասին ոչինչ չեն իմացել։

650 թվականից հետո արաբների շնորհիվ բանանը Հնդկաստանից բերվում է Պաղեստին և Աֆրիկայի արևելյան ափեր։ 1402 թվականին պորտուգալացիները բանանը բերեցին Կանարյան կղզիներ Գվինեայից։ Եվրոպացիները ծանոթացան բանանի հետ միայն 1592 թվականին նկարազարդ գրքի՝ Պրոսպերո Ալպինիի De Plantis Aegypti liber (Venezia, F. de Franceschi di Siena, 1592)։ Վենետիկում տպագրվելուց հետո։ 16-րդ դարի կեսերին Հարավային Ամերիկայում բանանի ակտիվ մշակման մասին գրել է Պեդրո դե Սյեսա դե Լեոնը իր «Պերուի ժամանակագրություն» գրքում (1553)[18]։

Կապիտան Դամիրը բանանը նկարագրում է այսպես.

Aquote1.png
— «Ոչ շատ մեծ, պիզանգայի երկարության կեսին մոտ, բայց շատ քաղցր և փափուկ, փոքր-ինչ հյութալի, նաև ավելի նուրբ համի...Բանանը՝ ես պնդում եմ, բոլոր պտուղների արքան է, ներառյալ նաև կոկոսը... Այն այնքան հիանալի է, որ իսպանացիները նրան արտոնություն են տալիս համեմատվել մյուս պտուղների հետ, որպես կյանքին ամենաօգտակարը: Այն աճում է 6-7 մատնաչափ երկարությամբ, ունի մարդու ձեռքի հաստություն: Կեղևը փափուկ է և դեղնում է պտուղի հասունանալուն պես...Պտուղը կոշտ չէ, նման է ձմռան կարագին և նրա նման էլ դեղին է: Բանանը ունի նուրբ համ և այն հալվում է բերանում մարմելադի նման»:
Aquote2.png


Չնայած արևադարձում բանանը շատ արագ ճանաչում գտավ, բարեխառն կլիմա ունեցող որոշ եվրոպական և ամերիկյան երկրներում այն դեռևս հազվադեպ միրգ էր համարվում, քանի որ բանանի մշակման, տեղափոխման և պահպանման համար անհրաժեշտ ջերմաստիճանը չպետք է գերազանցի 14°C-ը[19]։ Միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ սառնարանների ստեղծման և երկաթուղու կառուցման շնորհիվ հնարավորություն եղավ բանանը սկզբում վաճառել ԱՄՆ-ում և ապա՝ Եվրոպայում։

1866 թվականին նյույորքցի առևտրական Կառլ Ֆրանկը սկսեց ԱՄՆ ներմուծել փոքր քանակությամբ բանան և աճեցնել այն Կոլոն քաղաքի մոտակայքում՝ Պանամայում։ 1870 թվականին ամերիկյան ձկնորսական «Տելեգրաֆ » նավախցի կապիտան` Լորենցո Բայկերը Պուերտո-Անտոնիոյից Ճամայկայի վրայով Նյու-Ջերսի բերեց 160 ողկույզ բանան, որոնք շատ շահավետ վաճառվեցին՝ դառնալով բանանի մեծաքանակ առևտրի սկիզբը։

1876 թվականին ԱՄՆ-ի անկախության 100-ամյակին նվիրված Ֆիլադելֆիայի ցուցահանդեսներից մեկում բանանները վաճառվեցին կտորներով՝ 10 ցենտ ամեն մեկի համար, ինչը այդ ժամանակների համար բավական թանկ էր։ 1885 թվականին կապիտան Բայկերը, գործարար Էնդրյու Պրեսթոնը և « Boston Fruit Company» կազմակերպության մյուս ինը հիմադիրները՝ տարածեցին բանանի առևտուրը Կարիբյան կղզիներում։ 1899 թվականի մարտի 30-ին նրանք ձուլվեցին Մայոր Կեյտի՝ «United Fruit Company» կազմակերպության մեջ[20]։

Նույնիսկ մեր ժամանակներում այս մրգի բոլոր տեսակները չէ, որ շահութաբեր են առևտրի համար, և շատ երկրներ՝ Չինաստանը, Հնդկաստանը, Թայլանդը և Բրազիլիան աճեցնում են բանան միայն ներքին սպառման համար կամ էլ արտահանում էն չնչին քանակությամբ[4]։

Օգտագործումը սննդի մեջ[խմբագրել]

Բանանի ուտելի տեսակները բաժանվում են երկու տեսակի՝ աղանդերի, որոնք օգտագործվում են հիմնականում բնական և չորացած վիճակում, և պլատանո, որոնք օգտագործելուց առաջ պահանջում են ջերմային մշակում։ Աղանդերի համար նախատեսված բանանները քաղցր են, պարունակում են մեծ քանակով ածխաջուր, վիտամին C և օրգանիզմին պետքական որոշ հանքային նյութեր, ինչպիսիք են՝ ֆոսֆորը, երկաթը, կալիումը, կալցիումը և մագնեզիումը։ Պլատանային բույսերը (իսպ.՝ plantar` տնկել), որպես կանոն, կանաչ կամ կարմիր, կրախմալային կեղևով պտուղներ են, որոնք ունեն ոչ քաղցր և կոշտ համ։ Օգտագործելուց առաջ դրանք շոգեխաշում են, եփում կամ տապակում են։ Բացի որպես սնունդ օգտագործելուց այն նաև հանդիսանում է կեր ընտանի կենդանիների համար։[19]

Այժմ աճեցվող բանանի բոլոր տեսակները հանդիսանում են մեկ պտղի` լատ.՝ Musa × paradisiaca-ի տեսակները։ Վերջինս ստեղծվել է մարդու կողմից և ստացվել է սուր բանանի (լատ.՝ Musa acuminata), Բալբիսի բանանի (լատ.՝ Musa balbisiana) և մի փոքր Մակլայի բանանի խաչասերելու եղանակով (լատ.՝ Musa maklayi[8][19]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Միաշաքիլավորներ տաքսոնի օգտագործման պայմանական բնույթի մասին տես միաշաքիլավորներ հոդվածի APG համակարգ բաժինը:
  2. 2,0 2,1 2,2 «Musa species (banana and plantain)»։ Species Profiles for Pacific Island Agroforestry.։ traditionaltree.org։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://agroforestry.net/tti/Musa-banana-plantain.pdf։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  3. Roche, Julian The International Banana Trade. — CRC Press, 1998. — P. 7. — 288 p. — ISBN 978-0849305450
  4. 4,0 4,1 «The Origin of Bananas»։ Complete Guide to Bananas։ banana.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C4Pvi1Lk։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  5. «Bananas of Yunnan and the Himalaya Musaceae»։ Nature Products։ natureproducts.net։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3fIabc0։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  6. Morton, Julia F. Fruits of Warm Climates. — Florida Flair Books, 1987. — P. 29–46. — 505 p. — ISBN 978-0961018412
  7. 7,0 7,1 Морщихина С. С. Семейство банановые (Musaceae) // Жизнь растений / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1982. — Т. 6. Цветковые растения. — С. 383.
  8. 8,0 8,1 8,2 Шипунов, А. Б. (2004)։ «Класс Однодольные. Банан»։ Moscow State University Botanical Server։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3ekT5Hi։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  9. Կաղապար:Из БСЭԿաղապար:V
  10. «How to Grow Bananas»։ Complete Guide to Bananas։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3gMtjuH։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  11. 11,0 11,1 {{{վերնագիր}}} // {{{վայր}}}. — P. 24— 26. — 383 p. — ISBN 1439800170.
  12. Buck, William Mahabharata. — Motilal Banarsidass, 2000. — P. 159. — 430 p. — ISBN 8120817192
  13. Uberoi, Meera Mahabharata. — Ratna Sagar, 1996. — P. 422. — 472 p. — ISBN 8170702313
  14. {{{վերնագիր}}} // {{{վայր}}}. — P. 88. — 432 p. — ISBN 8120817206.
  15. {{{վերնագիր}}} // {{{վայր}}}. — P. 7. — ISBN 1899830006.
  16. Gewertz, Ken (2007-11-01)։ «Taxonomist Carl Linnaeus on show at HMNH»։ Гарвардский университет։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3hmqhSl։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  17. «Linnaeus grows bananas and comes up with a "modern" thermometer»։ Uppsala Universitet, Sweden։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3htXFa3։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  18. Педро Сьеса де Леон.։ «Хроника Перу. Часть Первая.»։ www.kuprienko.info (А. Скромницкий)։ http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-primera-al-ruso/։ Վերցված է 2012-11-17։ 
  19. 19,0 19,1 19,2 «Bananas and plantains (Musa spp.)»։ Hands with yellow fingers.։ Mildred E. Mathias Botanical Garden։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-10-ին։ http://www.webcitation.org/6C3gSxUtN։ Վերցված է 2012-11-10։ 
  20. Леонов Н.С. Очерки новой и новейшей истории стран Центральной Америки. — М.: Мысль, 1975. — С. 165-166.