Սան Ֆրանցիսկո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Սան Ֆրանցիսկո
San Francisco
San Francisco California Montage.jpg
Դրոշ
Դրոշ
37°46′00″ հս. լ. 122°26′00″ ամ. ե. / 37.766667° հս. լ. 122.433333° ամ. ե.
Երկիր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Նահանգ Կալիֆորնիա
Շրջան Սան Ֆրանցիսկո (շրջան)
Քաղաքապետ Էդվին Լի
Հիմնադրված է 1776
Մակերես 122 կմ²
ԲԾՄ 16 մ
Բնակչություն 815 358 [1] մարդ (2010)
Խտություն 6688 մարդ/կմ²
Ժամային գոտի UTC−8, ամառը UTC-7
Հեռախոսային կոդ 415
Փոստային ինդեքսներ 94101-94112, 94114-94147,
94150-94170, 94172, 94175, 94177
Պաշտոնական կայք www.sfgov.org
##Սան Ֆրանցիսկո (ԱՄՆ)
Red pog.png
##Սան Ֆրանցիսկո (Կալիֆորնիա)
Red pog.png

Սան Ֆրանցիսկոն (անգլ.՝ San Francisco, կարճ Frisco), քաղաք է ԱՄՆ-ի արևմտյան մասում, Խաղաղ օվկիանոսի ափին, Կալիֆորնիա նահանգում։2010թ-ի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 815 358 մարդ։ Իր բնակչությամբ այն 4-րդն է ամբողջ Կալիֆորնիայում, և 12-րդը ԱՄՆ-ում։ Այսօր Սան Ֆրանցիսկոյում բնակվում է 40.000 հայ։

Պատմություն[խմբագրել]

Սան Ֆրանցիսկոյի նավահանգիստը 1850 կամ 1851 թվականին

Ներկայիս Սան Ֆրանցիսկոի տարածքում 1776 թվականինին հիմնվել է իսպանական առևտրական բնակավայր, որն ավելի ուշ ստացել է Երբա-Բուենա անունը։ 1811 թվականին այս շրջանում առաջացել է Ֆորտ-Ռուս ռուսական բնակավայրը (վաճառվել է 1839 թվականին)։ Իսպանական գաղութների անկախության համար պատերազմի ժամանակ (1810-1826 թվականներին) Սան Ֆրանցիսկոյի ծոցի շրջանը մտել է անկախ Մեքսիկայի կազմի մեջ։ 1846-1848 թվականներին իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ընթացքում 1846 թվին ամերիկական զորքերը գրավել են Երբա-Բուենան։ 1847 թվին այն վերանվանվել է Սան Ֆրանցիսկո։ Քաղաքի աճին նպաստել է XIX դարի կեսին Կալիֆոռնիայում սկսված «ոսկու տենդը», ապա Արևմուտքի յուրացումը և խաղաղօվկիանոսյան առևտրի զարգացումը (բնակիչների թիվը 500-ից (1848թ.) 1850 թվականին հասել է 25 հազարի և 234 հազարի՝ 1880 թվականին)։ Սան Ֆրանցիսկոն բանվորական շարժման խոշոր կենտրոն Է։ 1945 թվականին Սան Ֆրանցիսկոում տեղի ունեցավ միջազգային կոնֆերանս, որտեղ հիմնվեց ՄԱԿ-ը։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Տրանսպորտային, առևտրային, արդյունաբերական, ֆինանսական և մշակութային կարևոր կենտրոն է։ Տեղադրված է նեղ բլրապատ թերակղզու վրա։ Արևելյան մասում Սան Ֆրանցիսկո ծովածոցն է, որը Խաղաղ օվկիանոսին է միանում Ոսկե դարպաս նեղուցով։ 674 հազար բնակչություն (1980 թվականին), արվարձաններով (Օքլենդ, Բերկլի, Ալամեդա, Սանտա Կլարա, Ռիչմոնդ և այլն)՝ 5,5 մլն (1982 թվականին)։ Ունի 3 օդանավակայան։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, մետաղամշակումը, նավաշինությունը (այդ թվում` ռազմական), սարքաշինությունը, էլեկտրոնային սարքավորումների արտադրությունը։ Կա սննդի, նավթավերամշակման, քիմիական, պոլիգրաֆ արդյունաբերություն, սև մետալուրգիա։ Սան Ֆրանցիսկոում են ԱՄՆ-ի 5 խոշոր բանկելի վարչությունները։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Տրամվայը Հայդ փողոցի վրա

XIX դարում Սան Ֆրանցիսկոն ունեցել է ուղղանկյուն հատակագիծ։ 1906 թվականի երկրաշարժից հետո քաղաքը գրեթե նորովի է կառուցվել։ Տեղանքի բլրաձև ռելիեֆի և ճարտարապետական ոճերի բազմազանության շնորհիվ քաղաքն ունի ուրույն և գեղատեսիլ կերպար։ Պահպանվել են կառույցներ իսպանական գաղութատիրական ժամանակաշրջանից («Միսսիա Դոլորես» մենաստանի եկեղեցին, 1782-1791 թվականներ)։ Քաղաքի ազգային թաղամասերի («Չինական Տեսարան Սան Ֆրանցիսկոյից քաղաք», «Լատինական թաղամաս») ցածրահարկ կառուցապատումը համադրված է գործարար կենտրոնի երկնաքերների հետ։ Կառույցներից են՝ լաստանավերի կայարանը (1896 թվական), Հասարակական կենտրոնի շենքը (1910-1920 թվականներ), Գեղեցիկ արվեստների պալատը (1915 թ. ճարտարապետ Բ․ Մեյբեկ), Մայմոնիդա հոսպիտալը (1946 թվական, ճարտարապետն է Մենդելզոնը), Վ․ Մորիսի խանութը (1948 թվական, ճարտարապետ Ֆ․ Լ․ Ռայթ), Զ․ Հենկոկի ապահովագրության ընկերության տունը (1959 թվական), Գոլդեն-Գեյթուեյ բնակելի համալիրը (1955-1970 թվականներ) և այլն։ Նշանավոր են Սան Ֆրանցիսկոի կախովի երկու կամուրջները՝ Սան Ֆրանցիսկո-Օքլենդ (1936 թիվ, երկարությունը մոտ 13 կմ) և «Ոսկե դարպաս» (1937 թիվ, միջնամասի թռիչքի երկարություն 1280 մ)։ 1874 թվականից Սան Ֆրանցիսկոում գործում է ինքնատիպ տրամվայ (պահպանվում է քաղաքային իշխանությունների որոշմամբ)։

Գիտություն[խմբագրել]

«Գոլդեն Գեյթ» համալսարանի մուտք

Սան Ֆրանցիսկոում են գտնվում Կալիֆոռնիայի համալսարանի բժշկական կենտրոնը, Կալիֆոռնիայի նահանգի, Սան Ֆրանցիսկոյի, «Գոլդեն Գեյթ» («Ոսկե դարպաս») համալսարանները, կոնսերվատորիան և այլ ուսումնական հաստատություններ։ Գիտական հիմնարկներից են Կալիֆոռնիայի Գիտությունների Ակադեմիան, Բժշկական գիտությունների ԳՀԻ, Ախտաբանների և մանրէաբանների ամերիկյան ասոցիացիան և այլն։ Խոշորագույն գրադարաններն են․ Սան Ֆրանցիսկոի հանրայինը, համալսարաններինը, իրավաբանականը։ Խոշորագույն թանգարաններն են․ Սան Ֆրանցիսկոի արվեստի թանգարանը, Ասիայի արվեստի և մշակույթի կենտրոնը, Պատվավոր լեգիոնի կալիֆոռնիական պալատը (Գեղեցիկ արվեստների թանգարան) և այլն։ Կան օպերային և դրամատիկական թատրոններ։

Հայերը Սան Ֆրանցիսկոյում[խմբագրել]

Սան Ֆրանցիսկոյի հայ համայնքը սկսել է կազմավորվել 1980-1990-ական թվականներին։ 1912 թվին Սան Ֆրանցիսկոի հայերի թիվը (Օքլենդի հետ) 150 էր։ Համայնքը սկսել է ստվարանալ առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1924 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում (Օքլենդի և Բերկլիի հետ) կար 1500 հայ։ Հայերի հոսքը Սան Ֆրանցիսկո շարունակվել է ընդհուպ մինչե երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և նրանից հետո․ 1962 թվին Սան Ֆրանցիսկոյում և նրա արվարձաններում (Սան Մաթեո, Բերլինգեյմ, Ռեդվուդ սիթի, Փալո Ալթո, Սան Խոսե, Բերկլի, Սանտա Կլարա, Ռիչմոնդ և այլն) բնակվում էր 6 հազար հայ, 1970-ական թվականների սկզբին՝ շուրջ 10 հազար․, 1983 թվականին՝ 25․000։ Սան Ֆրանցիսկոի առաջին հայ բնակիչների մեծ մասը վասպուրականցիներ էին, խարբերդցիներ, բաղեշցիներ և այլն․ զբաղվել են դերձակությամբ, խոհարարությամբ, նպարավաճառությամբ, գորգավաճառությամբ, ծաղկավաճառությամբ և այլն։ 1980-ական թվականներին Սան Ֆրանցիսկոի հայերը ներգրավված են կյանքի բոլոր ասպարեզներում․ կան արհեստավորներ, բանվորներ, առևտրականներ, ապահովագրական ընկերությունների գործակալներ, բանկերի ծառայողներ, ինժեներներ, ազատ արվեստների բնագավառի աշխատողներ։ Համայնքի ազգային-հասարակական կյանքը կազմակերպում են զանազան միություններ, կազմակերպություններ և այլն։ XX դարի սկզբից գործում են հայ ազգագրական կուսակցությունների տեղական մասնաճյուղերը։ 1924 թվականին հիմնվել է «Հայ եղբայրասիրաց միությունը», 1920-ական թվականների սկզբին՝ Բերկլիի համալսարանի հայ ուսանողների «Երևան» ակումբը։ Գործում են Ամերիկահայ առաջադիմական միության տեղական կազմակերպությունը (1938 թվականից), ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, Հայ կարմիր խաչի, ինչպես նաև հայրենակցական միությունների, «Թեքեյան», «Համազգային» և այլ մշակութային միությունների մասնաճյուղերը։ Սան Ֆրանցիսկոյի հայ առաքելական և ավետարանական եկեղեցական մարմինները (վարչությունները) ստեղծվել են 1920-ական թվականների կեսին։ Համայնքի հավատացյալների մեծ մասը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետևորդներն են։ 1983 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում և արվարձաններում գործում էին Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ (1925 թվականից, 1953 թվականից՝ անթիլիասապատկան), Սբ. Հովհաննես Մկրտիչ (1941 թվականից), Սբ. Վարդան (1932 թվականից) եկեղեցիները։ Եկեղեցիներ կան (1974 թվականից) Սանտա Կլարայում և Սան Խոսեում։ Ավետարանականներն ունեն «Գողգոթա» (հիմնվել է 1926 թվականին), «Բեթանիա» (1926 թվականից) ժողովարանները։ Կան սակավաթիվ հայ կաթոլիկներ։ Հայկական եկեղեցիներին կից գործում են կիրակնօրյա կամ երեկոյան դպրոցներ։ 1980 թվականին բացվել է նորակառույց Հայ կեդրոնը՝ սրահով և «Գռուզյան- Զաքարյան» ամենօրյա վարժարանով։ Սան Ֆրանցիսկոյի հայ համայնքը զարգացած մամուլ չի ունեցել։ 1924-1925 թվականներին հրատարակվել է «Ծիածան» ամսաթերթը (խմբագիր՝ Ս․Մ․ Ծոցիկյան), որը 1926 թվականին փոխադրվել է Դետրոյտ։ 1921 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում հիմնվել է «Մասիս» ակումբը, որն ունեցել է թատերախումբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո թատերախումբ էր պահում Սան Ֆրանցիսկոի Հայ մշակութային միությունը, որը գործել է մինչև 1958 թվականը։ 1960-ական թվականների սկզբին ստեղծվել է «Հայ դրամատիկ թատերախումբ»-ը, որը գործել է 16 տարի։ Այսօր Սան Ֆրանցիսկոյում բնակվում է 40.000 հայ։

Քույր քաղաքները[խմբագրել]

Ստորև ներկայացված են Սան Ֆրանցիսկոյի քույր քաղաքները[2]։

Դիտեք նաև[խմբագրել]

Ոսկե Դարպասներ (կամուրջ)

Հրդեհ երկրաշարժից հետո 1906թ
Հրդեհ երկրաշարժից հետո 1906թ



Հայացք գիշերային քաղաքին
Հայացք գիշերային քաղաքին

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. San Francisco city, California - Population Finder - American FactFinder
  2. «California»։ SCI: Sister City Directory։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-23-ին։ http://www.webcitation.org/618iAmbsY։ Վերցված է 2011-03-23։ 


Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png