Պոմպեյ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պոմպեյ
Հերկուլանում և Տորե Անունցիատա*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

PompeiiStreet.jpg
Պոմպեյի փողոցներից մեկը
Երկիր Իտալիա Իտալիա
Տիպ մշակութային
Չափանիշներ iii, iv, v
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա
Կոորդինատներ 40°45′04″ հս. լ. 14°29′24″ ավ. ե. / 40.751111° հս. լ. 14.49° աե. ե.
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1997  (21-րդ նստաշրջան)
Համար 829
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Portal.svg
Համաշխարհային ժառանգություն
Ալեքսանդր Մեծի պատկերով խճանկարը:

Պոմպեյ[1] (լատ.՝ Pompeji, իտալ.՝ Pompei), հնադարյան քաղաք Իտալիայում, Նեապոլից 16 կմ հարավ արևմուտք։ Կործանվել է Հերկուլանում և Ստաբիա քաղաքների հետ միասին մ.թ.79 թվականի օգոստոսին Վեզուվի ժայթքման հետևանքով։ Քաղաքն իր 5000 բնակիչներով անհետացել է երկրի երեսից։

Մի քանի մետր մոխրի շերտի տակ գտնվելով, մինչև մեր օրերը պահպանվել են քաղաքի տաճարների, սյուների ավերակները, նաև մարդկանց ոսկորների մնացորդներ։ Ներկայումս քաղաքի արևելյան կողմում գտնվում է համանուն փոքր քաղաքը։

Պոմպեյի ամենանշանավոր բնակավայրերից է «Առեղծվածների ամառանոցը», որն ունի գինու մառան և պատկերասրահ։

Պատմությունը[խմբագրել]

Պոմպեյը ժամանակին եղել է Հին Հռոմի երբեմնի ծաղկուն քաղաքներից մեկը։ Երբ 79 թ. ժայթքեց Վեզուվի հրաբուխը, լավան մեծ արագությամբ ծածկեց քաղաքը և հիմնավորապես «կանգնեցրեց» ժամանակն այդտեղ։ Այսօր պեղված վայրը իրենից ներկայացնում է իր նմանը չունեցող Հին Հռոմի առօրյա պատկերը։

Վեզուվի ժայթքումը[խմբագրել]

Ժայթքումը տեղի է ունեցել ամեն տարի օգոստոսի 23-ին Հին Հռոմում անցկացվող կրակի (այդ թվում նաև՝ հրաբխից ելնող) Վուլկան աստծո տոնակատարության հաջորդ օրը՝ մ.թ.79 թ. օգոստոսի 24-ին։ [2]
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 10 կմ հեռավորությունից արձակված 250 °C ջերմությունը բավարար էր մարդկանց ակնթարթորեն սպանելու համար, եթե նույնիսկ նրանք պաշտպանված լինեին ծածկերի տակ։ [3]

Պեղումները[խմբագրել]

Պեմզայի բեկորների և 6 - 6.5 մ հաստության մոխրի շերտով ծածկված Պոմպեյում մասնակի պեղումներ են կատարվել դեռևս 1748-ից։ Կանոնավոր պեղումներն սկսվել են 1808 - 1815-ից՝ Նեապոլի թագավոր, մարշալ Յոախիմ Մյուրատի նախաձեռնությամբ։
Պոմպեյի լայնածավալ պեղումները սկսվել են 1860 թ.՝ Ջուզեպպե Ֆիորելիի ղեկավարությամբ։ 1940 -1950-ական թթ․ պեղումները ղեկավարել է իտալացի հնագետ Ամեդեո Մաիուրին։ Բացվել են քաղաքի մեծ մասը, դարպասների մոտ գտնվող դամբարանադաշտը և քաղաքից դուրս՝ ամառանոցային շքեղ տներ։

Պահպանված շինությունները[խմբագրել]

Քաղաքում պահպանվել են սյունաշարով, այսպես կոչված բազիլիկով, Ապոլոնի տաճարով (մ․ թ․ ա․ II դ․), Ցուպիտերի տաճարով, թերմերով (բաղնիքներով), մահուդի ու մսի շուկաներով ֆորումի, ինչպես նաե դորիական տաճարով եռանկյունի ֆորումի (մ․ թ․ ա․ VI դ․) ավերակները, թատրոններ (մ․ թ․ ա․ Ill - I դդ․), երգասրահներ (օդեոններ), ամֆիթատրոններ (մ․ թ․ ա․ I դ․) և այլն։

Եռանկյունի ֆորումից արևելք գտնվում են բազմաթիվ հասարակական շենքեր (Իսիսի տաճարը, գլադիատորների զորանոցները և այլն), քանդակներով, խճանկարներով ու որմնանկարներով զարդարված բնակելի տներ։ Թերմերում պահպանվել են նախշերով ու հարթաքանդակներով ֆրիզներ (ծոփորներ), խճանկար հատակներ, բաղնիքներ և այլն։ Պոմպեյի հանկարծակի կործանման հետևանքով տների, կրպակների, գինետների, հասարակական շենքերի ողջ կահավորանքը պահպանվել է։ Ուստի այն I դ․ Հռոմեական կայսրության տնտեսության, կենցաղի, մշակույթի և այլնի վերաբերյալ կարևոր տեղեկությունների աղբյուր է։

Ապոլոնի տաճարը[խմբագրել]

Ապոլոնը եղել է Պոմպեյի գլխավոր աստվածությունը։
Տաճարի կառուցումն սկսվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում, 2-րդ դարում ենթարկվել է լայնածավալ վերակառուցումների։
Ապոլոնի տաճարը շրջապատված է եղել 28 կորնթական սյուներով, որոնցից երկուսն ամբողջությամբ պահպանվել են։

Յուպիտերի տաճարը[խմբագրել]

Եղել է Պոմպեյի գլխավոր տաճարը։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 150թ.։ Տաճարում տեղադրված Ապոլոնի արձանից պահպանվել է գլուխը։ Մինչև հրաբխի ժայթքելը, տաճարը տուժել է 62թ. երկրաշարժից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 53։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. «The Destruction of Pompeii, 79 AD»։ EyeWitness to History։ 1999։ http://www.eyewitnesstohistory.com/pompeii.htm։ Վերցված է September 30, 2012։ 
  3. Mastrolorenzo et al. 2010, p. e11127
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դրոշը ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն , օբյեկտ № 829
ռուս..անգլ..ֆր.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png