Համեմունքներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Համեմունքներ

Համեմունքներ (ռուս.՝ припра́вы, անգլ.՝ Condiment), համեմունքները սուր հոտ և համ ունեցող թարմ ու չորացրած բույսերի ծաղիկներն են, տերևները, սերմերը, պտուղները և դրանցից պատրաստված հեղուկները, մածուկներն ու փոշիները։ Համեմունքային բույսերի սուր հոտն ու զանազան բուրմունքները պայմանավորված են այդ բույսերի տարբեր օրգաններում պարունակվող եթերայուղերով։

Համեմունքներն օգտագործվում են խոհարարության, սննդի արդյունաբերության (պահածոներ, հրուշակեղեն, հացաբուլկեղեն, լիկյոր, օղի և այլն), օծանելիքի արտադրության և բժշկության մեջ։ Կերակուրների և պահածոների համար օգտագործում են սոխ, սխտոր, համեմ, ռեհան, մանանեխ, թարխուն, անանուխ, սև, սպիտակ, կարմիր ու բուրավետ պղպեղներ, դափնու տերև և այլն։ Ըմպելիքների, մուրաբաների, հրուշակեղենի, հացաբուլկեղենի պատրաստման համար օգտագործում են դարչին, մեխակ, կոճապղպեղ (իմբիր), հիլ, անիսոն, վանիլ, մշկընկույզ, սև սոնիճ և այլն։ Պանրի որոշ տեսակների խառնում են ուրց, թարխուն, սոխ, սոխուկ և այլ բանջարներ։ Համեմունքների շարքին են դասվում նաև աղանյութերը, գլիկոզիդները և այլն։ Համեմունքներն ախորժաբեր են և նպաստում են մարսողությանը։

Համեմունքային բույսերը տարածված են գրեթե ամբողջ աշխարհում, սակայն առավել արժեքավոր են արևադարձային երկրներում աճողները (մեծ մասամբ՝ ծառեր)։ Դրանցից են դարչինը, մեխակը, մշկընկույզը, վանիլը, հիլը, բուրավետ ու սև պղպեղները և այլն։ Հնագույն ժամանակներից դրանք մշակվել են նաև Հայաստանում. տարածված համեմունքային բույսերից են թարխունը, կորթինը, ռեհանը, նեխուրը, համեմը, քեմոնը, քրքումը, սամիթը, անանուխը, մաղադանոսը, մանանեխը, կծվիչը, սոխը, սխտորը, ուրցը և այլն։

Համեմունքներ և առողջություն[խմբագրել]

Spices in an Indian market.jpg

Խոտեր ու համեմունքներ. սրանք ուտելիքին ոչ միայն ընտիր ու յուրօրինակ համ կարող են տալ, այլև դրական ազդեցություն ունենալ առողջության վրա։ Սակայն ինչպե՞ս պետք է ճիշտ պատրաստել կամ կիրառել դրանք, որ օգուտ տան։

Օգուտը. կարող է արյան մեջ նվազեցնել շաքարի և խոլեստերինի քանակը։ Հարկավոր է օրական 2 անգամ օգտագործել մեկ քառորդ թեյի գդալ դարչին։ Կարելի է հատապտուղները կամ մանրացրած բանանը խառնել ցածր յուղայնությամբ թթվասերի հետ, ապա մի քիչ դարչին ու 57 գ շագանակագույն շաքար խառնել։

Օգուտը. պարունակում է քրքումին, որը կարող է դանդաղեցնել քաղցկեղային բջիջների աճը։ Տեխասի համալսարանի ուռուցքաբանության կենտրոնի պրոֆեսոր Բարաթ Ագարվալը խորհուրդ է տալիս օրական օգտագործել մինչև 500-800 մգ քրքում։ Ինչպե՞ս կարելի է օգտագործել. 1/4 թ/գ քրքումը խառնել այն ջրի մեջ, որով պետք է 227 գ բրինձ եփեք (սա հնդկական տարբերակ է)։

Կոճապղպեղի արմատներ

Օգուտը. հայտնի է կոճապղպեղի` ծովային հիվանդությունը մեղմելու հատկությունը (սրտխառնուք, որն առաջանում է ճանապարհորդելու կամ թռիչքի ժամանակ) ու կարող է նվազեցնել արթրիտի հետևանքով առաջացած ցավն ու ուռուցքները։ Բուժական նշանակությամբ կիրառվող կոճապղպեղի (փոշու) չափաբաժինը տատանվում է 500-2000 մգ սահմաններում։ Ուշադրություն. ավելի քան 6000 մգ քրքումը կարող է ստամոքսը գրգռել։ Այն կարող է արյան մակարդելիությունը դժվարացնել, ուստի, եթե վերջերս եք վիրահատվել կամ արյունը ջրիկացնող միջոցներ ու ասպիրին եք ընդունել, ապա կոճապղպեղ օգտագործելուց առաջ անպայման խորհրդակցեք բժշկի հետ։ Ինչպե՞ս պետք է պատրաստել. եթե ծովային հիվանդություն ունեք (սրտխառնուք եք ունենում գնացքում, ավտոմեքենայում կամ ինքնաթիռում), ապա փորձեք մի քիչ շաքարապատված կամ բյուրեղացված կոճապղպեղ ուտել։ Քերած կոճապղպեղ կարելի է ավելացնել բանջարեղենին` գազարին կամ կարտոֆիլին կամ էլ թարմ մրգերին. հատկապես` դեղձին։

Օգուտը. ուսումնասիրությունների համաձայն` սուսամբարն օժտվածէ հակաօքսիդանտ հատկությամբ։ Պատրաստելու համար հարկավոր է 1/2 թ/գ համեմունքը լցնել 450 գ թանձրահյութի մեջ` մակարոնով փլավի կամ էլ պիցցայի համար։

Սխտոր

Սխտորը կարծես կարիք չունի լրացուցիչ «գովազդի», սակայն արժե նշել, որ ամերիկացի ուռուցքասննդաբան Քոլինզն ասում է, որ «սխտորը կարող է քայքայել քաղցկեղի բջիջները, կարող է խախտել ուռուցքների բջիջների նյութափոխանակությունը»։ Սխտորն այնքան հզոր միջոց է, որ անգամ շաբաթական 2 պճեղ օգտագործելը կարող է նվազեցնել քաղցկեղի ռիսկը։ Պատրաստման համար հարկավոր է սխտորը մարմանդ կրակին տապակել ու ավելացնել ասենք` վարսակի փաթիլներին` կամիր տաքդեղի ու պարմեզան պանրի հետ։

Պապրիկա

Սա անծանոթ համեմունք չէ։ Այն կարմիր պղպեղն է. բարելավում է աղեստամոքսային տրակտի աշխատանքը, ախորժաբեր է ու խթանում է ենթաստամոքսագեղձի աշխատանքը։ Պարունակում է կապսացին (այդ նյութն է պապրիկային կծվություն հաղորդում), որը հայտնի է հակաբորբոքային ու հակաօքսիդանտ, նաև քաղցկեղի հավանականությունը նվազեցնող հատկությամբ (առկա է նաև կայենի տաքդեղում ու չիլիում)։ Պատրաստման համար 1,5 թ/գ պապրիկան խառնել 1/2 թ/գ ուրցի, կամիր պղպեղի հետ ու ավելացնել ձեր ցանկացած ուտելիքի մեջ։ Մասնագետները հավատացնում են, որ անքնությանը կօգնեն քրքումն ու դարչինը։ Որոշ երկրներում որպես ցավազրկող կիրառում են կոճապղպեղը, մեխակն ու մշկընկույզը։ Սրանք կիրառվում են նաև որպես ջերմիջեցնող։ Մաղադանոսը օգտագործվում է որպես լեղամուղ միջոց։ Հակասեպտիկ հատկություն ունեն կարմիր ու սև պղպեղները, օրեգանոն, քրքումը, մեխակն ու կորիանդրը (համեմի սերմ)։ Հիլը (կարդամոն) խթանում է մարսողական օրգանների աշխատանքը։ Մայորանն օգնում է անքնության դեպքում։ Այն նաև շնչուղիների հիվանդությունների դեպքում հակաբորբոքային ազդեցություն է ունենում։ Ուրցն ամրացնում է անոթները, կարգավորում է ջուր-աղային փոխանակությունը։ Ռեհանը (բազիլիկ), մասնագետների կարծիքով, ամրացնում է իմունային համակարգն ու խթանում օրգանների աշխատանքը։ Սակայն հարկավոր է ուշադիր ու զգույշ լինել. համեմունքները, բազում դրական հատկություններից ու օգուտներից զատ, ունեն հակացուցումներ։ Ի դեպ, գոյություն ունի մի երևույթ, որը կոչվում է անհատական անընկալություն, որի գոյության մասին կարող է նույնիսկ գաղափար էլ չունենանք, չկասկածենք մինչ այն պահը, երբ չափից շատ, ասենք, սխտորի օգտագործումը կարող է հանգեցնել շատ դեղամիջոցների ազդեցության թուլացման։ Իսկ կարմիր ու սև տաքդեղները խորհուրդ չեն տրվում ստամոքսային հիվանդություններ ունեցողներին։ Դաղձը կարող է ոչ բոլորին օգտակար լինել, այն երկարատև կիրառման համար հակացուցված է ցածր ճնշում ունեցողներին, իսկ որոշ մարդկանց մոտ կարող է ճակատաքունքային ցավ առաջացնել։ Եթե ստամոքսի խնդիր ունեցող մարդը 2-3 պճեղ սխտոր ուտի, ապա հնարավոր է, որ նա ստամոքսի փքվածություն ունենա։ Իսկ մեխակը հակացուցված է 2 տարեկան երեխաներին, ճնշում ունեցողներին ու խոցային հիվանդներին։ Մշկընկույզի չարաշահումը կարող է գլխացավ առաջացնել, գլխապտույտ ու սրտխառնուք։ Ուստի ամեն ինչի համար հարկավոր է չափ պահել, չափի զգացում ունենալ. նույնիսկ` համեմունքների։

Համեմունքներ

Համեմունքներ, որոնք քաղցկեղ են բուժում[խմբագրել]

Ուրց
Համեմ

Ռուսաստանի քաղցկեղաբանության ինստիտուտի բժիշկների հետազոտությունը ցույց է տվել, որ որոշ համեմունքներ, ինչպիսիք են՝ եղեսպակը, ուրցը, օշինդրը, խնկունին, բուրավետ սամիթը, չամանը, համեմը, թարխունը և անիսոնը, օրգանիզմի վրա կարող են ունենալ հակաքաղցկեղային ազդեցություն։ Դրանցից մի քանիսը, օրինակ' բուրավետ սամիթը և չամանը պարունակում են որոշ օգտակար նյութեր, որոնք կանխում են չարորակ ուռուցքների առաջացումը, ինչպես նաև իջեցնում են արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը, իսկ համեմը նպաստում է օնկոգեն նյութերի ոչնչացմանը։

  • Համեմ

Ամենաօգտակարը բանջարանոցային համեմն է' դեղին ծաղիկներով։ Այն հանգստացնում է մարդուն, ունի նաև քնաբեր հատկություն։ Օգնում է գլխացավերի, ինչպես նաև ականջացավի դեպքում։ Կրծքով կերակրող մայրերին խորհուրդ է տրվում համեմ ուտել, քանի որ այն ավելացնում է կաթը։ Համեմն օգտակար է նաև մեջքացավերի դեմ, փափկացնում է կարծր ուռուցքները։ Սակայն այն վնասակար է աչքերի համար։ Համեմին կարող է փոխարինել երիցուկը։ Մի թեթև խաշած համեմը դրեք դուրս եկած թութքի վրա. դա կհանգստացնի և կթեթևացնի ցավերը։ Չափաբաժինը' 14,7 գրամ։

Spice Market, Marakech (2242330035).jpg

Սամիթի պտուղը պարունակում է մոտ 4 տոկոս եթերային յուղ, 20 տոկոս ճարպայուղ, շաքար, թաղանթանյութ։ Տերևները' մոտ 1,5 տոկոս եթերային յուղ, կեմպֆերոլ և կվերցետին ֆլավոններ, ֆոլիաթթու, մոտ 130 մգ ասկորբինաթթու' 100 գրամ հումքի մեջ, վիտամիններ C, PP, B5, ենթավիտամին A, կալիում, ֆոսֆոր, կալցիում, երկաթ։ Սամիթն ունի հետևյալ օգտակարությունը' միջոց է անքնության, լյարդի և լեղապարկի հիվանդությունների դեմ, ախորժակ է փակում, օգնում է սրտի անբավարվածությանը, լուծողական է, ավելացնում է կերակրող մայրերի կաթը, միզամուղ է և այլն։

Ամենալավը թարմ թարխունն է։ Այն օգտակար է ատամների համար, օգնում է բոլոր տեսակի չարորակ խոցերի դեպքում։ Թարխունն ամրացնում է ստամոքսը, վերացնում բերանի տհաճ հոտը։ Ժանտախտի համաճարակի ժամանակ թարխունի հյութ խմելը կպահպանի հիվանդությունից։

  • Սև պղպեղ

Լիցքաթափող հատկություն ունի, հանգստացնում է նյարդերը։ Այն դադարեցնում է լորձի արտադրությունը։ Օգնում է արցունքաբերության ժամանակ, օգտակար է ցրտից առաջացած հազի դեպքում։ Բացում է ախորժակը, նպաստում մարսողությանը։ Սև պղպեղը տաքացնում է ստամոքսն ու լյարդը, դուրս բերում տափակ ճիճուներին։ Պղպեղը նաև հակաթույն է համարվում։ Սակայն սև պղպեղը հյուծում է մարմինը։ Սրան կարող է փոխարինել սպիտակ պղպեղը։ Միայն անհրաժեշտ է հիշել' թույլատրելի չափաբաժինները գերազանցելիս համեմունքների մեծ մասը դառնում է թույն։

Շուկայական համեմունքները ներկայումս[խմբագրել]

Համեմունքների գլոբալ արտադրողներից առաջատար երկիր է համարվում Հնդկաստանը (անգլ.՝ spices)

Խնկունի
Չաման
Համեմունքների արտադրությունը 2009 թվականին[1],
հազար տոննա
Դասակարգում Երկիր 2010 2011
1 {{{2}}} Հնդկաստան 1,474,900 1,525,000
2 {{{2}}} Բանգլադեշ 128,517 139,775
3 {{{2}}} Թուրքիա 107,000 113,783
4 {{{2}}} Չինաստան 90,000 95,890
5 Flag of Pakistan.svg Պակիստան 53,647 53,620
6 {{{2}}} Իրան 18,028 21,307
7 {{{2}}} Նեպալ 20,360 20,905
8 {{{2}}} Կոլումբիա 16,998 19,378
9 {{{2}}} Եթովպիա 27,122 17,905
10

Շրի Լանկա Շրի Լանկա || 8,293 || 8,437

Համաշխարհային 1,995,523 2,063,472
Source: UN Food & Agriculture Organization [2]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. FAOSTAT, выбрать: countries by commodity; selected item: spices; 2009.
  2. «Production of Spice by countries»։ UN Food & Agriculture Organization։ 2011։ http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx։ Վերցված է 2013-12-20։ 

Գրականություն[խմբագրել]

  • Пряности // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ароматические средства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Corn, Charles. Scents of Eden: A History of the Spice Trade. New York։ Kodansha, 1999.
  • Czarra, Fred (2009)։ Spices: A Global History։ Reaktion Books, 128։ ISBN 978-1-86189-426-7։ 
  • Dalby, Andrew. Dangerous Tastes: The Story of Spices. Berkeley։ University of California Press, 2002.
  • Freedman, Paul. Out of the East: Spices and the Medieval Imagination. New Haven։ Yale UP, 2008.
  • Keay, John. The Spice Route: A History. Berkeley։ U of California P, 2006.
  • Krondl, Michael. The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice. New York։ Ballantine Books, 2007.
  • Miller, J. Innes. The Spice Trade of the Roman Empire. Oxford։ Oxford UP, 1969.
  • Morton, Timothy. Poetics of Spice: Romantic Consumerism and the Exotic. Cambridge UP, 2000.
  • Turner, Jack (2004)։ Spice: The History of a Temptation։ Knopf։ ISBN 0-375-40721-9։ 

Հոդվածներ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png