Համեմունքներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Համեմունքներ

Համեմունքներ (ռուս.՝ припра́вы, անգլ.՝ Condiment), համեմունքները սուր հոտ և համ ունեցող թարմ ու չորացրած բույսերի ծաղիկներն են, տերևները, սերմերը, պտուղները և դրանցից պատրաստված հեղուկները, մածուկներն ու փոշիները: Համեմունքային բույսերի սուր հոտն ու զանազան բուրմունքները պայմանավորված են այդ բույսերի տարբեր օրգաններում պարունակվող եթերայուղերով:

Համեմունքներն օգտագործվում են խոհարարության, սննդի արդյունաբերության (պահածոներ, հրուշակեղեն, հացաբուլկեղեն, լիկյոր, օղի և այլն), օծանելիքի արտադրության և բժշկության մեջ: Կերակուրների և պահածոների համար օգտագործում են սոխ, սխտոր, համեմ, ռեհան, մանանեխ, թարխուն, անանուխ, սև, սպիտակ, կարմիր ու բուրավետ պղպեղներ, դափնու տերև և այլն: Ըմպելիքների, մուրաբաների, հրուշակեղենի, հացաբուլկեղենի պատրաստման համար օգտագործում են դարչին, մեխակ, կոճապղպեղ (իմբիր), հիլ, անիսոն, վանիլ, մշկընկույզ, սև սոնիճ և այլն: Պանրի որոշ տեսակների խառնում են ուրց, թարխուն, սոխ, սոխուկ և այլ բանջարներ: Համեմունքների շարքին են դասվում նաև աղանյութերը, գլիկոզիդները և այլն: Համեմունքներն ախորժաբեր են և նպաստում են մարսողությանը:

Համեմունքային բույսերը տարածված են գրեթե ամբողջ աշխարհում, սակայն առավել արժեքավոր են արևադարձային երկրներում աճողները (մեծ մասամբ՝ ծառեր): Դրանցից են դարչինը, մեխակը, մշկընկույզը, վանիլը, հիլը, բուրավետ ու սև պղպեղները և այլն: Հնագույն ժամանակներից դրանք մշակվել են նաև Հայաստանում. տարածված համեմունքային բույսերից են թարխունը, կորթինը, ռեհանը, նեխուրը, համեմը, քեմոնը, քրքումը, սամիթը, անանուխը, մաղադանոսը, մանանեխը, կծվիչը, սոխը, սխտորը, ուրցը և այլն:

Համեմունքներ և առողջություն[խմբագրել]

Spices in an Indian market.jpg

Խոտեր ու համեմունքներ. սրանք ուտելիքին ոչ միայն ընտիր ու յուրօրինակ համ կարող են տալ, այլև դրական ազդեցություն ունենալ առողջության վրա: Սակայն ինչպե՞ս պետք է ճիշտ պատրաստել կամ կիրառել դրանք, որ օգուտ տան:

Օգուտը. կարող է արյան մեջ նվազեցնել շաքարի և խոլեստերինի քանակը: Հարկավոր է օրական 2 անգամ օգտագործել մեկ քառորդ թեյի գդալ դարչին: Կարելի է հատապտուղները կամ մանրացրած բանանը խառնել ցածր յուղայնությամբ թթվասերի հետ, ապա մի քիչ դարչին ու 57 գ շագանակագույն շաքար խառնել:

Օգուտը. պարունակում է քրքումին, որը կարող է դանդաղեցնել քաղցկեղային բջիջների աճը: Տեխասի համալսարանի ուռուցքաբանության կենտրոնի պրոֆեսոր Բարաթ Ագարվալը խորհուրդ է տալիս օրական օգտագործել մինչև 500-800 մգ քրքում: Ինչպե՞ս կարելի է օգտագործել. 1/4 թ/գ քրքումը խառնել այն ջրի մեջ, որով պետք է 227 գ բրինձ եփեք (սա հնդկական տարբերակ է):

Կոճապղպեղի արմատներ

Օգուտը. հայտնի է կոճապղպեղի` ծովային հիվանդությունը մեղմելու հատկությունը (սրտխառնուք, որն առաջանում է ճանապարհորդելու կամ թռիչքի ժամանակ) ու կարող է նվազեցնել արթրիտի հետևանքով առաջացած ցավն ու ուռուցքները: Բուժական նշանակությամբ կիրառվող կոճապղպեղի (փոշու) չափաբաժինը տատանվում է 500-2000 մգ սահմաններում: Ուշադրություն. ավելի քան 6000 մգ քրքումը կարող է ստամոքսը գրգռել: Այն կարող է արյան մակարդելիությունը դժվարացնել, ուստի, եթե վերջերս եք վիրահատվել կամ արյունը ջրիկացնող միջոցներ ու ասպիրին եք ընդունել, ապա կոճապղպեղ օգտագործելուց առաջ անպայման խորհրդակցեք բժշկի հետ: Ինչպե՞ս պետք է պատրաստել. եթե ծովային հիվանդություն ունեք (սրտխառնուք եք ունենում գնացքում, ավտոմեքենայում կամ ինքնաթիռում), ապա փորձեք մի քիչ շաքարապատված կամ բյուրեղացված կոճապղպեղ ուտել: Քերած կոճապղպեղ կարելի է ավելացնել բանջարեղենին` գազարին կամ կարտոֆիլին կամ էլ թարմ մրգերին. հատկապես` դեղձին:

Օգուտը. ուսումնասիրությունների համաձայն` սուսամբարն օժտվածէ հակաօքսիդանտ հատկությամբ: Պատրաստելու համար հարկավոր է 1/2 թ/գ համեմունքը լցնել 450 գ թանձրահյութի մեջ` մակարոնով փլավի կամ էլ պիցցայի համար:

Սխտոր

Սխտորը կարծես կարիք չունի լրացուցիչ «գովազդի», սակայն արժե նշել, որ ամերիկացի ուռուցքասննդաբան Քոլինզն ասում է, որ «սխտորը կարող է քայքայել քաղցկեղի բջիջները, կարող է խախտել ուռուցքների բջիջների նյութափոխանակությունը»: Սխտորն այնքան հզոր միջոց է, որ անգամ շաբաթական 2 պճեղ օգտագործելը կարող է նվազեցնել քաղցկեղի ռիսկը: Պատրաստման համար հարկավոր է սխտորը մարմանդ կրակին տապակել ու ավելացնել ասենք` վարսակի փաթիլներին` կամիր տաքդեղի ու պարմեզան պանրի հետ:

Պապրիկա

Սա անծանոթ համեմունք չէ: Այն կարմիր պղպեղն է. բարելավում է աղեստամոքսային տրակտի աշխատանքը, ախորժաբեր է ու խթանում է ենթաստամոքսագեղձի աշխատանքը: Պարունակում է կապսացին (այդ նյութն է պապրիկային կծվություն հաղորդում), որը հայտնի է հակաբորբոքային ու հակաօքսիդանտ, նաև քաղցկեղի հավանականությունը նվազեցնող հատկությամբ (առկա է նաև կայենի տաքդեղում ու չիլիում): Պատրաստման համար 1,5 թ/գ պապրիկան խառնել 1/2 թ/գ ուրցի, կամիր պղպեղի հետ ու ավելացնել ձեր ցանկացած ուտելիքի մեջ: Մասնագետները հավատացնում են, որ անքնությանը կօգնեն քրքումն ու դարչինը: Որոշ երկրներում որպես ցավազրկող կիրառում են կոճապղպեղը, մեխակն ու մշկընկույզը: Սրանք կիրառվում են նաև որպես ջերմիջեցնող: Մաղադանոսը օգտագործվում է որպես լեղամուղ միջոց: Հակասեպտիկ հատկություն ունեն կարմիր ու սև պղպեղները, օրեգանոն, քրքումը, մեխակն ու կորիանդրը (համեմի սերմ): Հիլը (կարդամոն) խթանում է մարսողական օրգանների աշխատանքը: Մայորանն օգնում է անքնության դեպքում: Այն նաև շնչուղիների հիվանդությունների դեպքում հակաբորբոքային ազդեցություն է ունենում: Ուրցն ամրացնում է անոթները, կարգավորում է ջուր-աղային փոխանակությունը: Ռեհանը (բազիլիկ), մասնագետների կարծիքով, ամրացնում է իմունային համակարգն ու խթանում օրգանների աշխատանքը: Սակայն հարկավոր է ուշադիր ու զգույշ լինել. համեմունքները, բազում դրական հատկություններից ու օգուտներից զատ, ունեն հակացուցումներ: Ի դեպ, գոյություն ունի մի երևույթ, որը կոչվում է անհատական անընկալություն, որի գոյության մասին կարող է նույնիսկ գաղափար էլ չունենանք, չկասկածենք մինչ այն պահը, երբ չափից շատ, ասենք, սխտորի օգտագործումը կարող է հանգեցնել շատ դեղամիջոցների ազդեցության թուլացման: Իսկ կարմիր ու սև տաքդեղները խորհուրդ չեն տրվում ստամոքսային հիվանդություններ ունեցողներին: Դաղձը կարող է ոչ բոլորին օգտակար լինել, այն երկարատև կիրառման համար հակացուցված է ցածր ճնշում ունեցողներին, իսկ որոշ մարդկանց մոտ կարող է ճակատաքունքային ցավ առաջացնել: Եթե ստամոքսի խնդիր ունեցող մարդը 2-3 պճեղ սխտոր ուտի, ապա հնարավոր է, որ նա ստամոքսի փքվածություն ունենա: Իսկ մեխակը հակացուցված է 2 տարեկան երեխաներին, ճնշում ունեցողներին ու խոցային հիվանդներին: Մշկընկույզի չարաշահումը կարող է գլխացավ առաջացնել, գլխապտույտ ու սրտխառնուք: Ուստի ամեն ինչի համար հարկավոր է չափ պահել, չափի զգացում ունենալ. նույնիսկ` համեմունքների:

Համեմունքներ

Համեմունքներ, որոնք քաղցկեղ են բուժում[խմբագրել]

Ուրց
Համեմ

Ռուսաստանի քաղցկեղաբանության ինստիտուտի բժիշկների հետազոտությունը ցույց է տվել, որ որոշ համեմունքներ, ինչպիսիք են՝ եղեսպակը, ուրցը, օշինդրը, խնկունին, բուրավետ սամիթը, չամանը, համեմը, թարխունը և անիսոնը, օրգանիզմի վրա կարող են ունենալ հակաքաղցկեղային ազդեցություն: Դրանցից մի քանիսը, օրինակ' բուրավետ սամիթը և չամանը պարունակում են որոշ օգտակար նյութեր, որոնք կանխում են չարորակ ուռուցքների առաջացումը, ինչպես նաև իջեցնում են արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը, իսկ համեմը նպաստում է օնկոգեն նյութերի ոչնչացմանը:

  • Համեմ

Ամենաօգտակարը բանջարանոցային համեմն է' դեղին ծաղիկներով: Այն հանգստացնում է մարդուն, ունի նաև քնաբեր հատկություն: Օգնում է գլխացավերի, ինչպես նաև ականջացավի դեպքում: Կրծքով կերակրող մայրերին խորհուրդ է տրվում համեմ ուտել, քանի որ այն ավելացնում է կաթը: Համեմն օգտակար է նաև մեջքացավերի դեմ, փափկացնում է կարծր ուռուցքները: Սակայն այն վնասակար է աչքերի համար: Համեմին կարող է փոխարինել երիցուկը: Մի թեթև խաշած համեմը դրեք դուրս եկած թութքի վրա. դա կհանգստացնի և կթեթևացնի ցավերը: Չափաբաժինը' 14,7 գրամ:

Spice Market, Marakech (2242330035).jpg

Սամիթի պտուղը պարունակում է մոտ 4 տոկոս եթերային յուղ, 20 տոկոս ճարպայուղ, շաքար, թաղանթանյութ։ Տերևները' մոտ 1,5 տոկոս եթերային յուղ, կեմպֆերոլ և կվերցետին ֆլավոններ, ֆոլիաթթու, մոտ 130 մգ ասկորբինաթթու' 100 գրամ հումքի մեջ, վիտամիններ C, PP, B5, ենթավիտամին A, կալիում, ֆոսֆոր, կալցիում, երկաթ։ Սամիթն ունի հետևյալ օգտակարությունը' միջոց է անքնության, լյարդի և լեղապարկի հիվանդությունների դեմ, ախորժակ է փակում, օգնում է սրտի անբավարվածությանը, լուծողական է, ավելացնում է կերակրող մայրերի կաթը, միզամուղ է և այլն:

Ամենալավը թարմ թարխունն է: Այն օգտակար է ատամների համար, օգնում է բոլոր տեսակի չարորակ խոցերի դեպքում: Թարխունն ամրացնում է ստամոքսը, վերացնում բերանի տհաճ հոտը: Ժանտախտի համաճարակի ժամանակ թարխունի հյութ խմելը կպահպանի հիվանդությունից:

  • Սև պղպեղ

Լիցքաթափող հատկություն ունի, հանգստացնում է նյարդերը: Այն դադարեցնում է լորձի արտադրությունը: Օգնում է արցունքաբերության ժամանակ, օգտակար է ցրտից առաջացած հազի դեպքում: Բացում է ախորժակը, նպաստում մարսողությանը: Սև պղպեղը տաքացնում է ստամոքսն ու լյարդը, դուրս բերում տափակ ճիճուներին: Պղպեղը նաև հակաթույն է համարվում: Սակայն սև պղպեղը հյուծում է մարմինը: Սրան կարող է փոխարինել սպիտակ պղպեղը: Միայն անհրաժեշտ է հիշել' թույլատրելի չափաբաժինները գերազանցելիս համեմունքների մեծ մասը դառնում է թույն:

Շուկայական համեմունքները ներկայումս[խմբագրել]

Համեմունքների գլոբալ արտադրողներից առաջատար երկիր է համարվում Հնդկաստանը (անգլ.՝ spices)

Խնկունի
Չաման
Համեմունքների արտադրությունը 2009 թվականին[1],
հազար տոննա
Դասակարգում Երկիր 2010 2011
1 {{{2}}} Հնդկաստան 1,474,900 1,525,000
2 {{{2}}} Բանգլադեշ 128,517 139,775
3 {{{2}}} Թուրքիա 107,000 113,783
4 {{{2}}} Չինաստան 90,000 95,890
5 Flag of Pakistan.svg Պակիստան 53,647 53,620
6 {{{2}}} Իրան 18,028 21,307
7 {{{2}}} Նեպալ 20,360 20,905
8 {{{2}}} Կոլումբիա 16,998 19,378
9 {{{2}}} Եթովպիա 27,122 17,905
10

Շրի Լանկա Շրի Լանկա || 8,293 || 8,437

Համաշխարհային 1,995,523 2,063,472
Source: UN Food & Agriculture Organization [2]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. FAOSTAT, выбрать: countries by commodity; selected item: spices; 2009.
  2. «Production of Spice by countries»։ UN Food & Agriculture Organization։ 2011։ http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx։ Վերցված է 2013-12-20։ 

Գրականություն[խմբագրել]

  • Пряности // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ароматические средства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Corn, Charles. Scents of Eden: A History of the Spice Trade. New York: Kodansha, 1999.
  • Czarra, Fred (2009)։ Spices: A Global History։ Reaktion Books, 128։ ISBN 978-1-86189-426-7։ 
  • Dalby, Andrew. Dangerous Tastes: The Story of Spices. Berkeley: University of California Press, 2002.
  • Freedman, Paul. Out of the East: Spices and the Medieval Imagination. New Haven: Yale UP, 2008.
  • Keay, John. The Spice Route: A History. Berkeley: U of California P, 2006.
  • Krondl, Michael. The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice. New York: Ballantine Books, 2007.
  • Miller, J. Innes. The Spice Trade of the Roman Empire. Oxford: Oxford UP, 1969.
  • Morton, Timothy. Poetics of Spice: Romantic Consumerism and the Exotic. Cambridge UP, 2000.
  • Turner, Jack (2004)։ Spice: The History of a Temptation։ Knopf։ ISBN 0-375-40721-9։ 

Հոդվածներ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png