Ուրց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուրց
Ուրց սովորական
Ուրց սովորական :.
Ծաղկած ծառի ընդհանուր տեսքը
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Շրթածաղկավորներ
Ընտանիք Խուլեղինջազգիներ
Ցեղ Ուրց
Լատիներեն անվանում
Thymus
L., 1753
Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Ուրց (լատ.՝ Thýmus) խուլեղինջազգիների (շրթածաղկավորների) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ: Հայաստանում շատ տարածված ու ժողովրդի կողմից լայնորեն գործածվող բույս է: Հայտնի է մոտ 150 (այլ տվյալներով՝ 400) տեսակ:

Հայաստանում[խմբագրել]

ՀՀ-ում՝ 5 տեսակ՝

  • Ուրց նոսրածաղիկ (Thýmus rarifloarm),
  • Ուրց անդրկովկասյան (Thýmus transcaucasicus),
  • Ուրց բլրակ այ ին (Thýmus collinus),
  • Ուրց Կոչիի (Thýmus kotschyanus),
  • Ուրց Ֆեդչենկոյի (Thýmus fedtschenkoi) և այլն:

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերի ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտու չոր, քարքարոտ լանջերին, անմշակ վայրերում, ենթալպյան մարգագետիններում և այլն:

Կենաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Ցողունը գետնամերձ է, խիստ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 10-30 սմ, հիմքում՝ փայտացած: Տերևները հակադիր են, ամբողջական, կոթունավոր կամ նստադիր, ձվաձև կամ նշտարաձև: Ծաղկաբույլը գլխիկանման է կամ ընդհատվող հասկանման, ծաղիկները՝ մանր, վարդագույն, մանուշակագույն կամ սպիտակ:

Ծաղկում է հունիս-սեպտեմբերին: Պտուղը կազմված է 4 ընկուզանման մասերից (էրեմներից):

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Thymus moroderi03-800.jpg

Ուրցը պարունակում է 0.5 - 1% եթերայուղ, որի բաղադրիչներն են՝ թիմոլը, կարվակրոլը, ցիմոլը, տերպինենը, բորնեոլը, ցինգիբերենը: Պարունակում է նաև հետևյալ քիմիական տարրերը՝ կալիում, կալցիում, մագնեզիում: Բուժման նպատակով օգտագործում են ուրցի վերգետնյա մասը, որը կտրում են բույսի ծաղկման ընթացքում, չորացնում բացօթյա պայմաններում:

Կիրառություն[խմբագրել]

Այն օգտագործում էին դեռևս հին Հունաստանում, և խորհրդանշում էր խիզախություն: Հռոմեացի զինվորները խիզախություն և ուժ ավելացնելու համար լողանում էին ուրցի ջրով:

Դեղաբույսը բուժական առումով ունի կիրառման շատ հին պատմություն: Հին Եգիպտացիները այն օգտագործում էին որպես կրծքային և մարսողությունը լավացնող միջոց: Ավիցեննան բույսից ստացված եթերայուղը քսելու ձևով օգտագործել է գլխացավերի, իսկ ամբողջ բույսը բղկոցների, փսխման, ասթմայի, ողողումների ձևով՝ բերանի խոռոչի բորբոքումների և անգինայի ժամանակ:

Ամիրդովլաթը նշում է, որ դեղաբույսը առանձին կամ յուղի, գինու, մեղրի կամ այլ նյութերի հետ խառնած, բացում է օրգանների խցանումները, միզամուղ է, օգնում է դեղնուկին, զորություն է տալիս ուղեղին, ստամոքսին, կերակրի հետ ուտելուց օգնում է ատամնացավին, ասթմային, ուժեղացնում է տեսողությունը, մաքրում շնչուղիները խուխից, կանոնավորում է շնչառությունը, դուրս բերում կլոր և տափակ որդերը:

Դասակարգում[խմբագրել]

Տաքսոնոմիա[խմբագրել]

  ևս 21 ընտանիք   ևս 81 դաս  
         
  կարգ Շրթածաղկավորներ     ենթաընտանիք Կատվադաղձազգիներ     214 տեսակ
               
  բաժին Ծաղկավոր բույսեր կամ Ծածկասերմեր     ընտանիքԽուլեղինջազգիներ     դաս Ուրց    
             
  ծակավոր բույսերի 44 կարգ   ևս 7 ենթաընտանիք   Thymus alatauensis
     

Տեսակներ[խմբագրել]

Thymus serpyllum flowering plants.jpg
Thymus praecox.jpg

Հայտնի է 214 տեսակ, բաժանված 8 սեկցիաներում[1].

Որոծ տեսակներ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Morales R. et al. The history, botany and taxonomy of the genus Thymus // Thyme: The Genus Thymus / Elisabeth Stahl-Biskup und Francisco Sáez. — CRC Press, 2002. — P. 1—43. — ISBN 978-0-415-28488-2

Գրականություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Վիքիդարանի պատկերանիշը
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Thymus
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png