Կալիգուլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կալիգուլա
Հռոմեական կայսրության 3-րդ կայսր
Գայոս Կեսար
Իշխանություն 37-41 թթ.
Լրիվ անուն Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus
Ծնվել է՝ 12 թ., օգոստոսի 31 (12-08-31)
Ծննդավայր Անցիո, Իտալիա
Մահացել է՝ հունվարի 24, 41 (28 տարեկան)
Վախճանի վայր Հռոմ
Ազգություն հռոմեացի
Հարստություն Հուլիոսներ, Կլավդիոսներ
Նախորդ Տիբերիոս
Հաջորդող Կլավդիոս
Կանայք Յունիա Կլավդիլա
Լիվիա Օրեստիլլա
Լոլիա Պաուլինա
Միլոնիա Ցեզոնիա
Հայր Գերմանիկոս
Մայր Ագրիպինա Ավագ


Գայոս Հուլիոս Կեսար Օգոստոս Գերմանիկոս (լատ.՝ Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus),[1] առավել հայտնի է իր Կալիգուլա[2] մականունով (12 թ.օգոստոսի 31, Անցիում - 41 թ. հունվարի 24, Հռոմ), հռոմի կայսր (37-41թթ.)։ Նաև՝ Սենատի պրինցեպս, Մեծ պոնտիֆեքս (լատիներեն՝ Pontifex Maximus), տրիբուն (լատիներեն՝ Tribuniciae potestatis), Հայրենիքի հայր (լատիներեն՝ Pater patriae) (38 թ.-ից), քառակի կոնսուլ (37, 39 - 41թթ.)։ Կալիգուլան այսպես կոչված Հուլիո-Կլավդիոսիան հարստության ներկայացուցիչ էր: Կալիգուլայի հայրը՝ Գերմանիկոսը, Տիբերիոս կայսեր զարմիկը և որդեգրված որդին, շատ հայտնի ռազմական գործիչ և զորավար էր, և Հռոմի ամենասիրելի հասարակական գործիչներից էր: Երիտասարդ Գայոսը ստացել է Կալիգուլա մականունը իր հոր զինվորների կողմից այն ժամանակ երբ ուղեկցում էր իր հորը նրա Գերմանական արշավանքի ընթացքում:

Երբ Գերմանիկոսը մահացավ Անտիոքում 19 թվականին, նրա կինը՝ Ագրիպինա Ավագը վերադարձավ Հռոմ իր վեց երեխաների հետ մասին որտեղ նրա ու Տիբերիոս կայսեր միջև ստեղծվեցին խճճված և թշնամական հարաբերություններ: Ընդհարումը ի վերջո բերեց նրան որ նրա ընտանիքը կործանվեց, արու զավակներից միայն Կալիգուլան ողջ մնաց: Մահացու խարդավանքներից իրեն հեռու պահելով, Կալիգուլան ընդունեց Տիբերիոս կայսեր առաջարկությունը այն է միանալ իրեն (կայսերը) Կապրի կղզում 31 թվականին, որտեղ ինքը Տիբեիրոսը քաշվել էր դեռ հինգ տարի առաջ: Տիբերիոսի մահվանից հետո 37 թվականին Կալիգուլան հաջորդեց իր մեծ հորեղբորը և որդեգրյալ պապին որպես կայսր:

Մեզ շատ քիչ բան է հայտնի Կալիգուլա կայսեր գահակալման շրջանի մասին, չնայած նա նկարագրվում է որպես ազնիվ և չափավոր ղեկավար իր գահակալության առաջին վեց ամիսների ընթացքում: Վեց ամսվա ազնիվ և լավ գահակալական շրջանից հետո բոլոր աղբյուրները նշում են նրա դաժանաության, սադիզմի, անմտության, և սեռական կամակորությունների մասին ներկայացնելով նրան որպես խելագառ բռնապետ: Չնայած այն բանին որ այս աղբյուրներում նշված փաստերը դեռ հարցականի տակ են, մի բան պարզ է որ Կալիգուլան իր կարճ գահակալման ընտացքում ձգտել է կայսերական իշխանությունը դարձնել անսահմանափակ: Նա մեծավմասամբ հոգում էր միայն իր փառասիրական կառուցողական ծրագրերի մասին, և իր համար շքեղ ապաստարաններ կառուցելու մասին: Նա նախաձեռնել է Հռոմում Ակուա Կլավիդա և Անիո Նովուս ջրատարների կառուցումը: Նրա գահակալման շրջանում Մավրիտանիայի թագավորությունը կցվեց կայսրությանը որպես պրովինցիա:

41 թվականի հունվարի 24-ին Կալիգուլան դարձավ Հռոմի առաջին կայսրը որը սպանվեց մի դավադրության ընթացքում որը նրա դեմ նյութել էին պրետորիան պահակախումբը, սենատորները, և պալատականները: Դավադիրների փորձը՝ վերականգնել Հռոմեական Հանրապետությունը ձախողվեց, Կալիգուլա կայսեր հենց սպանության օրը, պրետորիական պահակախումբը կայսր հռչակեց Կալիգուլայի հորեղբորը՝ Կլավդիոսին:

Կալիգուլան մինչև օրս էլ համարվում է մարդկության պատմության ամենադաժան մարդկանցից մեկը:[3][4]

Կյանքի վաղ շրջանը[խմբագրել]

Ընտանիքը[խմբագրել]

Կալիգուլան ծնվել է Անտիումում (ներկայիս Անցիո և Նետունո[5]) 12 թվականի օգոստոսի 31-ին: Նա երորրդ երեխան է Գերմանիկոսի և Ագրիպինայի ողջ մնացած վեց երեխաներից: Գայոսի եղբայրներն էին Ներոնը և Դրուզոսը: Նրա քույրերն էին Ագրիպինա Կրտսերը, Հուլիա Դրուզիլլան և Հուլիա Լիվիան: Գայոսը ապագա կայսր Կլավդիոսի զարմիկն էր:[6]

Կալիգուլայի մայրը՝ Ագրիպինա Ավագը Մարկոս Վիպսանիոս Ագրիպայի և Հուլիա Ավագի դուստրն էր: Նա Օգոստոս կայսեր և նրա երկրորդ կնոջ՝ Սկրիբոնիայի թոռնուհին էր:

Վաղ կարիերան և պատանի տարիները[խմբագրել]

Կալիգա
Կալիգուլայի մարմարից կիսանդրին վերականգնված գունավորմամբ

Կալիգուլա մականունը նշանակում է փոքր կալիգա՝ (լատ.՝ caliga) զինվորական կոշիկ։ Երկու-երեք տարեկանում Գայոսն ուղեկցում էր հոր՝ Գերմանիկուսի դեպի հյուսիսային Գերմանիա կատարած արշավանքներին։[7] Զինվորների զվարճացնում էր փոքրիկ զինվորական համազգեստ, ներառյալ՝ կոշիկներ և զրահներ հագած փոքրիկ Գայոսի տեսքը։ Այդ ժամանակ էր, որ նա ստացավ իր Կալիգուլա մականունը։ Ըստ որոշ տվյալների Գայոսը արդեն հասուն տարիքում չէր սիրում իր մականունը:[8]

Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոսը նշում է որ Կալիգուլայի հայրը՝ Գերմանիկոսը թունավորվել է Տիբերիոս կայսեր ցանկությամբ և նրա վստահելի անձանցից մեկի կողմից Սիրիայում, քանի որ կայսրը նրան դիտարկում էր որպես քաղաքական հակառակորդ:[9]

Իր հոր մահվանից հետո Կալիգուլան ապրեց իր մոր հետ մինչև որ նրա հարաբերությունները Տիբերիոս կայսեր հետ վատացան:[10] Տիբերիոսը չէր ցանկանում որ Ագրիպինան ամուսնանա քանի որ մտածում էր թե նրա ամուսինը կարող է դառնալ իրեն հակառակորդ:[11] Ի վերջո Ագրիպինան և Կալիգուլայի ավագ եղբայր Ներոնը աքսորվեցին 29 թվականին դավադրություն կազմելու մեղադրանքների պատճառով:[12][13]

Դեռահաս Կալիգուլան ուղարկվեց ապրելու իր ավագ տատիկի՝ Տիբերիոս կայսեր մոր՝ Լիվիայի հետ:[10] Լիվիայի մահվանի հետո 29 թվականին նա գնաց ապրելու իր տատիկի՝ Անտոնիայի հետ:[10] 30 թվականին նրա եղբայր Դրուզոսը բանտարկվեց իբրև թե դավադրություն կազմակերպել ցանկանալու համար, իսկ իր ավագ եղբայր Ներոնը մահացավ աքսորավայրում քաղցից կամ էլ ինքնասպան լինելով:[13][14] Սվետոնիոսը գրում է որ իր մոր և եղբայրների աքսորվելուց հետո Կալիգուլան և նրա քույրերը ոչ այլ ինչ էին եթե ոչ բանտարկյալներ որոնք գտնվում էին Տիբերիոս կայսեր զինվորների աչալուրջ հսկողության ներքո:[15]

31 թվականին Կալիգուլան հանձնվեց Տիբերիոս կայսեր անձնական խնամքին Կապրիյում, որտեղ նա ապրեց վեց տարի մինչև կայսեր մահը:[10] Չնայած շատերի զարմանքին Տիբերիոսը խնայում էր Կալիգուլային:[16] Ինչպես նշում են որոշ պատմիչներ Կալիգուլան գերազանց դերասան էր, և իմանալով վերահաս վտանգի մասին, իր ամբողջ զայրույթը ծածկում էր Տիբերիոսից:[10][17] Ինչ որ մեկը Կալիգուլայի մասին ասել է.«Երբեք ավելի լավ ստրուկ և առավել վատ ղեկավար չի եղել»:[10][17]

Այն բանից հետո երբ Կալիգուլան դարձավ կայսր, նա պնդում էր թե հենց ինքն էր ծրագրել սպանել Տիբերիոսին, դաշույնով, որպեսզի վրեժ լուծի իր եղբայրների և մոր համար: Չնայած սրան երբ նա դաշույնով մտել էր Տիբերիոսի ննջասենյակ նա չէր սպանել կայսերը, այլ նետել էր դաշույնը սենյակի հատակին: Վարկածներ կան որ Տիբերիոսը իմացել է սրա մասին, սակայն երբեք չի համարձակվել որևէ բան անել ի պատասխան Կալիգուլայի այդ արարքին:[18] Սվետոնիոսը նշում է որ Կալիգուլան արդեն այդ ժամանակ դաժան և ապականված էր՝ նա գրում է որ երբ Տիբերիոսը բերեց Կալիգուլային Կապրի նրա նպատակն էր որ Կալիգուլան ապրի այնպես.«...որ հաստատի իր և մնացյալ մարդկության ավերումը, և որ նա իր ծոցում օձ էր մեծացրել հռոմեական ժողովրդի համար և Ֆայետոն աշխարհի համար»:[19]

33 թվակնին Տիբերիոսը Կալիգուլային շնորհեց պատվավոր քվեստորի աստիճան, մի տիտղոս որը նա զբաղեցրեց մինչև իր Կայսր դառնալը:[20] Այդ նույն ժամանակահատվածում էլ Կալիգուլայի մայրը և նևա եղբայր Դրուզոսը մահացան բանտում:[21][22] Կալիգուլան դեռ վերջերս էր ամուսնացել Յունիա Կլավդիլայի հետ, 33 թվականին, սակայն նա մահացավ հաջորդ տարի ծծնդաբերության ժամանակ: Կալիգուլան քվեստոր դառնալուց հետո ընկերացավ պրետորիաների պրեֆեկտ Նաևուիոս Սուտորիոս Մակրոյի հետ, որ նրա համար դարձավ մի կարևոր դաշնակից:Մակրոն միշտ բարեխոսում էր Կալիգուլայի համար Տիբերիոսի մոտ, փորձելով վանել ամեն տեսակի կասկած կամ վատ մտադրություն որը կարող էր կայսրը ունենալ Կալիգուլայի հանդեպ:[23]

35 թվակնին Կալիգուլան դարձավ Տիբերիոս կայսեր ժառանգներից մեկը, Տիբերիոս Գեմելոսի հետ միասին:[24]

Որպես Հռոմի Կայսր[խմբագրել]

Վաղ կառավարումը[խմբագրել]

Հուլիա Դրուզիլլան, Կալիգուլայի քույրը

37թ. մարտի 16-ին Տիբերիոսի մահից հետո նրա պրինցիպատի տիտղոսը փոխանցվեց Կալիգուլային և իր թոռ Գեմելոսին։ Չնայած նրան, որ Տիբերիոսը մահացել էր 78 տարեկանում, անկողնում, որոշ անտիկ պատմիչներ պնդում էին, թե նրան սպանել են։[25] Կոռնելիոս Տակիտոսը գրում է որ պրետորիաների պրեֆեկտ Մակրոն է խեղդել Տիբերիոս կայսրին բարձով որպեսզի արագացնի Կալիգուլայի գահ բարձրանալը, որը նաև բավականություն կպատճառեր հռոմեական ժողովրդին,[25] մինչ դեռ Սվետոնիոսը նշում է որ Տիբերիոսին սպանել է հենց ինքը Կալիգուլան, սակայն ոչ մի այլ պատմիչ չի նշել դրա մասին: Սենեկա Ավագը և Փիլոն Ալեքսանդրացին որոնք երկուսնել եղել են Տիբերիոսի ժամանակակիցները ինչպես նաև Հովսեփոս Փլավիոսը նշում են որ Տիբերիոսը մահացել է բնական մահով:[26] Ապահովված լինելով Մակրոյի կողմից, Կալիգուլան չեղյալ համարեց Գեմելոսի կառավարումը պատճառ բերելով նրա խելագարությունը, սակայն մյուս հարցերում կատարեց Տիբերիոսի ցանկությունները:[27]

Կալիգուլան իր մոր և եղբոր մոխիրները հանձնում է իր նախնիների գերեզմանին, նկարը՝ Լեսյուեր Էստաշի, 1647

Կալիգուլան Հռոմ ժամանեց մարտի 28-ին, որտեղ «մեր երեխա», «մեր աստղ» և այլ ողջույնի բացականչություններով նրան դիմավորում էր ամբոխը։[28] Սենատից նա ստացավ պրինցեպսի տիտղոսը։ Կալիգուլան պատկերվում է որպես առաջին կայսր, ումով հիանում էր «ամբողջ աշխարհը՝ արևելքից արեմուտք»։[29] Կալիգուլային շատերը սիրում էին նրա համար, որ Գերմանիկոսի սիրեցյալ որդին էր,[28] և որովհետև նա Տիբերիոսը չէր։[30] Սվետոնիոսը գրում է երեք ամսվա ընթացքում հանրությանը զվարճացնելու համար զոհաբերվեց ավելի քան 160 հազար կենդանի։[31][32] Փիլոնը Կալիգուլայի թագավորության առաջին յոթ ամիսները ներկայացնում է որպես երանելի։[33]

Ասում են թե Կալիգուլայի առաջին արարքները շատ մեծահոգի էին, սակայն իրենց էությամբ նաև քաղաքական:[27] Որպեսզի աջակցություն վաստակի նա հավելավճարներ տվեց բոլոր ռազմական գործի մարդկանց, որոնց մեջ մտնում էին պրետորիական պահակախումբը, քաղաքի զորքը, և այն բանակին որը գտնվում էր Իտալիայից դուրս:[27] Նա ոչնչացրեց Տիբերիոսի դավադրության մասին մատնող փաստաթղտերը, հայտարարեց որ դրանք արդեն անցյալ են, և հետ կանչեց բոլոր նրանց ովքեր գտնվում էին աքսորի մեջ:[34] Նա օգնեց նրանց որոնք վնասներ էին կրել կայսերական հարկերի պատճառով, վերացրեց որոշ սեռական կապերի ձևեր, և կազմակերպեց շռայլ հասարակական միջոցառումների հասարակության համար, ինչպես օրինակ գլադիատորների մարտերը:[35][36] Կալիգուլան հավաքեց և հետ բերեց իր մոր ու իր եղբայրների ոսկորները, և դրեց նրանց աճյունները Օգոստոսի գերեզմանում:[37]

37 թվականի հոկտեմբերին Կալիգուլան լրջորեն հիվանդացավ, կամ էլ միգուցե թունավորվեց: Նա իր հիվանդությունից բուժվեց շատ շուտով, բայց շատերը հավատում էին որ երիտասարդ կայսրը ձեռք բերեց հրեշային հատկություններ որովհետև նա սկսեց սպանել կամ էլ աքսորել այն մարդկանց որոնք համարվում էին նրա մտերիմները, կամ էլ նրանց որոնց ինքը վնասակար էր համարում: Միգուցե նրա հիվանդությունը հիշեցրեց նրան իր մահկանացու լինելու մասին, և այն մասին որ մարդիկ ցանկություն ունեն զբաղեցնել իր տեղը:[38] Նա իր զարմիկին և որդեգրած որդուն Տիբերիոս Գեմելոսին մահապատժի ենթարկեց, արարք որը վրդովմունք պատճառեց Կալիգուլայի և Գեմելոսի տատիկին՝ Անտոնիա Մինորին: Ասում են որ նա ինքնասպանություն գործեց, սակայն Սվետոնիոսը նշում է որ Կալիգուլան թունավորել է նրան: Նա իր աներոջը՝ Մարկոս Յունիոս Սիլանոսին ու կոնսուլ Լուցիոս Աեմիլիոս Պավլոսի որդի Մարկոս Լեպիդոսին: Նրա հորեղբայր Կլավդիոսը խնայվում էր միայն նրա համար որովհետև նա ծիծաղի առիթ էր Կալիհուլայի համար: Կալիգուլայի սիրելի քույրը՝ Հուլիա Դրուզիլլան մահացավ 38 թվականին տենդից. նրա մյուս քույրեր Լիվիան և Ագրիպինա Կրտսերը աքսորվեցին: Նա ատում էր այն փաստը որ ինքը Ագրիպայի թոռն էր, և զրպարտում էր Օգոստոսին կրկնելով այն կեղծիքը թե իր մայրը Օգոստոսի և նրա դստեր՝ Հուլիա Ավագի ինցեստի արդյունքն էր:[39]

Բարեփոխումները[խմբագրել]

38 թվականին Կալիգուլան իր ուշադրությունը սևեռեց քաղաքական և հասարակական բարեփոխումների վրա։ Նա հրապարակեց հասարակական հիմնադրամների հաշիվները, ինչը չէր արվում Տիբերիուսի գահակալության ժամանակ։ Նա օգնություն ցուցաբերեց իրենց ունեցվածքը հրդեհից կորցրածներին, վերացրեց որոշակի տուրքեր և բաժանեց մրցանակներ մարմնամարզական իրադարձությունների ժամանակ։ Նա թույլ տվեց որպեսզի նոր անդամներ միանան էքվեստորյան և սենատորյան շարքերում:[40]

Միգուցե ամենաէական բարեփոխումը այն էր որ նա վերականգնեց դեմոկրատական ընտրելաձևը:[41] Դիոն Կասսիոսը անդրադառնալով սրան նշել է.«Թեև բավականություն պատճառելով ժողովրդին, նա վշտացրեց խելամիտներին, որովհետև եթե գործերը կրկին հանձնվեին շատերի ձեռքը... շատ աղետներ կլինեին»:[42]

Հենց նույն տարում էլ Կալիգուլան արժանացավ քննադատությունների այն բանի համար որ մահվան էր դատապարտում մարդկանց այն դեպքում երբ դեռ դատական նիստը կիսատ էր, և նրա համար որ ստիպեց իր օգնական Մակրոին ինքնասպանություն գործել:[43]

Ֆինանսական ճգնաժամը և սով[խմբագրել]

Ինչպես գրում է Դիոն Կասսիոսը ֆինանսական ճգնաժամ սկսվեց 39 թվականին:[43] Սվետոնիոսը գրել է որ ճգնաժամի սկսվել է դեռևս 38 թվականին:[44] Կալիգուլայի քաղաքական աջակցության համար ծախսված գումարները, նրա շռայլությունը և անմտությունը սնանկացրել էին պետական գանձարանը: Անտիկ աղբյուրներում նշված է որ Կալիգուլան սկսեց իզուր տեղը մեզադրել, տուգանել և նույնիսկ սպանել առանձին անհատների նրա պատճառով որ զավթի նրանց ունեցվածքը:[45]

Մի շարք այլ անխոհեմ արարքներ որոնք կատարվել են Կալիգուլայի կողմից նկարագրված են պատմիչների գրվածքներում: Որպեսզի լցնի պետական գանձարանը Կալիգուլան խնդրել է հասարակությանը որպեսզի փող հավաքեն կառավարության համար:[46] Կալիգուլան հարկեր էր գանձում դատավարություններից, ամուսնություններից և պոռնկաբանություններից:[47] Կալիգուլան սկսեց աճուրդի հանել գլադիատորների կյանքը, մրցման ժամանակ:[45][48] Որոշ կտակներում որտեղ ժառանգությունները կտակվել էին Տիբերիոսին վերագրվեցին որպեսզի հարստությունը անցնի Կալիգուլային:[49] Ցենտուրիոնները որոնք թալանի շնորհիվ որոշ դիրքի էին հասել, ստիպված են եղել իրենց ավարը տալ կառավարությանը:

Խճուղիների ներկայիս և անցյալ լիազորները մեղադրվում էին այն գումարների յուրացման և անիրավունակության մեջ ու նրանք բռնի ուժով կրկին վճարում էին նախկինում վճարված գումարը:[49] Ինչպես նշում է Սվետոնիոսը Կալիգուլայի կառավարման առաջին տարում նա՝ Կալիգուլան վատնել այն 2,700,000,000 սեստերցիումները որոնք Տիբերիոսը կուտակել էր:[50] Կալիգուլայի զարմիկը Ներոնը և նախանձում և հիանում էր Կալիգուլայով որը կարողացել էր ծախսել այն ահռելի կարողությունը որը նրան էր մնացել Տիբերիոսի կամքով, այդքան կարճ ժամանակահատվածում:[51]

Վատիկանի հուշասյունը Եգիպտոսից բերվել է Կալիգուլայի օրոք:

Մի կարճատև սով է սկսվել այս ժամակաշրջանում, միգուցե այն արդյունքն էր ֆինանսական ճգնաժամի, բաըց Սվետոնիոսը գրում է դա նրա պատճառով է եղել որ Կալիգուլան զավթում էր հասարակական ունեցվածքները:[45] Իսկ Սենեկան գրում է հացահատկի ներմուծումն էր խափանվել Կալիգուլայի պատճառով, որը սկսել էր տափականավերի փոխարեն հասարակ նավակներով հացահատիկ բերել Հռոմ, ինչն էլ իր հերթին պատճառ է հանդիսացել որպեսզի սով սկսվի:[52]

Կառույցները[խմբագրել]

Չնայած ֆինանսական դժվարություններին ձեռնարկեց մի շարք կառուցողական ծրագրեր իր գահակալման ընթացքում: Որոշները հասարակության օգտի համար էին, մինչ մյուսները իր հաճույքի համար էին:

Հովսեփոս Փլավիոսը նկարագրում է Ռեգիումի և Սիցիլիաի նավամատույցների նորոգումները, որոնց շնորհիվ էլ հացահատկի ներկրումը Եգիպտոսից առավել մեծ թափ ստացավ, որպես Կալիգուլայի մեծագույն ներդրումը:[53] Այս բարեփոխումները միգուցե արվել են որպեսզի կասեցնեն սովը:

Կալիգուլան ավարտին հասցրեց Օգոստոսի տաճարը և Պոմպեոսի թատրոնը և սկսեց նոր ամփիթատրոնի կառուցումը, ընդարձակեց կայսրի պալատը։[54][55] Կառուցեց երկու նոր ջրակամուրջ, որոնք Պլինիոս Ավագը ներկայացնում է որպես ճարտարագիտական հրաշալիքներ։[56] Կառուցեց մեծ վազքուղի, որը հայտնի է որպես Գայոսի և Ներոնի կրկես և ուներ եգիպտական հուշասյուն (այսօր հայտնի է որպես՝ Վատիկանի հուշասյուն), որը բերվել է ծովով և կանգնեցվել Հռոմի կենտրոնում։[57]

Նա կառուցեց նոր ճանապարհներ և նորոգեց հները։[58] Սիրակուզայում նորոգեց քաղաքի պարիսպները և դիցերի տաճարները։[54] Նա ծրագրել էր վերակառուցել Պոլիկրատեսի պալատը Սամոսում, և ավարատին հասցնել Եփեսոսում գտնվող Դիդմեյան Ապոլլոնի տաճարը: Նա նաև ցանկանում էր մի քաղաք հիմնել Ալպերում:[54] Նա ցանկանում էր Հունաստանում իսթմոսի միջով մի ջրանցք կառուցել, և գլխավոր ցենտուրիոնին ուղարկել էր որպեսզի նա ուսումնասիրի տեղանքը:[54]

39 թվականին Կալիգուլան մի տպավորիչ բան արեց նա հրամայեց կառուցել լողացող կամուրջ, որը ուներ երկու մղոն երկարություն, ձգվելով Բայաեի նավահանգստից մինչև հարևան Պուտեոլիի նավահանգիստը:[59] Ասում թե նա այդ արել ի հակադրումն Քսերքսեսի լողացող կամրջի որը նա կառուցել էր Հելեսպոնտոսում:[59] Կալիգուլան որը չէր կարողանում լողալ,[60] անցել է այդ կամուրջի վրայով իր սիրելի Ինկիտատոս ձին հեծած, նա այդ ժամանակ կրում էր Ալեքսանդր Մակեդոնացու զրահները:[59] Այս արարքը արվել էր այն պատճառով որ Տիբերիոսի գուշակ Թրասիլոս Մենդեսացին ասել էր թե.«Կալիգուլան այնքան հնարավորություն ունի կայսր դառնալու որքան որ ձի վարելու Բայայի ծովախորշում»:[59]

Կալիգուլան ունեցել է երկու հասկայական նավեր որոնք կառուցվել էին իր հաճույքի համար, և որոնք հայտնաբերվել են Նեմի լճի տարածքում Բենիտո Մուսոլինիի կառավարման տարիներին: Նավերը անտիկ աշխարհի ամենամեծ նավերից են համարվում: Նավերից փոքրը ձևավորվել որպես Դիանա աստվածուհուն նվիրված տաճար:

Մեծ նավը, կատարում էր լողացող ճոխ պալատի դեր, որը ուներ մարմարյա հատակ և նույնիսկ ջրմուղային հարմարանք: Հայտնաբերվելուց տասներեք տարի անց նավերը այրվեցին Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ընտացքում հարձակման ենթակա դառնալով: Գրեթե ոչինչ չի մնացել նավերի հսկայական կմախքներից, չնայած սրան նավերի որոշ մնացորդներ պահպանվում են Հռոմ քաղաքի ազգային թանգարանում և Նեմի լճի մոտ գտնվող թանգարանում:

Թշնամությունը սենատի հետ[խմբագրել]

39 թվականին Հռոմեական սենատի և Կալիգուլայի հարաբերությունները վատացան:[61] Նրանց անհամաձայնության պատճառը կամ առարկան անհայտ է: Շատ գործոններ պատճառ հանդիսացան այս թշնամության սրվելուն և խորանալուն: Սենատը արդեն սովոր էր առանց կայսրի կառավարելուն այն պահից երբ Տիբերիոսը առանձնացավ Կապրիում՝ 26 թվականից, նաև Կալիգուլայի գահ բարձրանալու ժամանակահատվածում:[62] Բացի այդ, Տիբորիոսի դավաճանական դատերի պատճառով մի շարք հին սենատորներ վերացվել էին ինչպես օրինակ՝ Ասինիոս Գալոսը:[62]

Կալիգուլան վերանայեց Տիբերիոսի որոշ դատավճիռներ և որոշեց որ բազմաթիվ սենատորների արարքները այս դատավճիռների ընթացքում հուսալի չէին:[61] Նա պատվիրեց նոր հետաքննություններ և դատեր:[61] Նա փոխեց կոնսուլին և որոշ սենատորների մահվան դատապարտեց:[63] Սվետոնիոսը վկայում է որ մյուս սենատորները նրա պատգարակի կողքից վազելու աստիճան ստորացվել էին:[63]

Շուտով սենատի հետ ունեցած իր տարաձայնություններից հետո Կալիգուլայի դեմ մի քանի մահափորձեր կատարվեցին:[64] Դավադրություններից մեկին որին մասնակցում թր նաև նրա աներձագը տապալվեց 39 թվականին:[64] Դրան հաջորդեց Գերմանիայի կառավար Գնեոս Կոռնելիուս Լենտուլոս Գաետուլիկոսի մահապատիժը, որը նույնպես մասնակցություն էր ունեցել դավադրություններից մեկում:[64]

Կայսրության արևմտյան հատվածի ընդլայնումը[խմբագրել]

39 թվականին Կալիգուլան կազմակերպեց առաջին արշավանքը դեպի Գերմանիա։ Աշնանը իր երկու քույրերի ուղեկցությամբ հատեց Ալպերը և հասավ Միջին Հռենոս։ Իսկ 40 թվականին նա գրավեց և կայսրությանը միացրեց Մավրիտանիան: 40թ. փետրվար-մարտին Կալիգուլան սկսեց իր նախապատրաստությունները դեպի Բրիտանիա, մարտահրավեր նետելով նույնիսկ Նեպտուն աստծուն։ Տարբեր գնահատականներով, հավաքվեց 200-ից 250 հազար զինվոր։ Սակայն, արշավանքը մնաց կիսատ, չնայած նրան, որ Կալիգուլայի գլխավորած զորքը հասել էր մինչև Լա Մանշի ափը։ Այն հետագայում շարունակեց Կլավդիոսը։

Մավրիտանիա[խմբագրել]

Մավրիտանիան Հռոմին հարկատու թագավորություն էր, որտեղ թագավորում էր Պտղոմեոսը: Կալիգուլան հրավիրեց Պտղոմեոսին Հռոմ և անակնկալ կերպով մահապատժի ենթարկեց նրան:[65] Մավրիտանիան կցվեց Հռոմեական կայսրությանը, և բաժանվեց երկու պրովինցիաների՝ Մավրիտանիա Տինգիտանա և Մավրիտանիա Կեսարիենսիս, որոնց բաժանում էր Մալուա գետը:[66] Պլինիոս Ավագը գրում է որ այս բաժանում արվել հենց իր՝ կայսրի կողմից, սակայն Դիոն Կասսիոսը նշում է որ 42 թվականին խռովության ալիք բարձրացավ, որը խեղխդվեց Գայոս Սվետոնիոս Պաուլինիոսի և Գնեոս Հոսիդիոս Գետայի կողմից, որից հետո էլ տեղի ունեցավ Մավրիտանիայի բաժանումը երկու պրովինցիաների:[67] Այս խառնաշփոթը կարող է բացատրվել նրանով որ Կալիգուլան կայացրել էր Մավրիտանիան կիսելու որոշումը, սակայն այն չի իրականացվել քանի որ տեղի է ունեցել խռովությունը, և բաժանաումը տեղի է ունեցել միայն խռովությունը ճնշելուց հետո:[68] Առաջյին էքվեստորը որը կառավարել է երկու պրովինցիաները Մարկոս Ֆադիոս Ցելեր Ֆլավիոսն էր, որը կառավարել է մինչև 44 թվականը:[68]

Մավրրտանիայի 39 թվականից 44 թվականը ընկած ժամանակագրության մանրամասները ակնհայտ կերպով հասկանալի չեն: Դիոն Կասսիոսը մի ամբողջ գլուխ է նվիրել Կալիգուլայի Մավրիտանիան գրավելուն, բայց այդ գրվածքը մեզ չի հասել:[69] Կալիգուլայի արարքը ավելի շատ դիտվում է որպես անձնական, որովհետև միգուցե նա վախենում կամ էլ նախանձում էր իր զարմիկ Պտղոմեոսին, այսպիսով կայսրության ընդլայնումը կապված չէր ինչ որ տնտեսական վիճակի շտկման համար կամ էլ ռազմական վիճակի բարելավման համար:[70] Համենայն դեպս Տակֆարացիների խռովությունը որի ժամանակ երևաց որ Մավրիտանիայի նշանակված թագավորները այնքան էլ ուժեղ չեն որպեսզի պահպանեն Մավրիտանիայի սահմանները, և սրանից ելնելով էլ Կալիգուլան գրավեց Մավրիտանիան որպեսզի զերծ մնա հետագա բախումներից:[68]

Բրիտանիա[խմբագրել]

Կա հավանականություն որ եղել է հարավային արշավանք դեպի Բրիտանիա որը սակայն կասեցվել է:[69] Այս արշավանքը ծաղրել են անտիկ պատմիչները նշելով որ Կալիգուլան գալերին հագցրել էր գերմանացիների նման և ներկայացրել էր իր տրիումֆի ժամանակ, իսկ զորքերին հրամայել է խեցիներ հավաքել ծովափին:[71] Որոշ նախնական աղբյուրներ փորձել են դիմագրավել վերը նշված տեղեկություններին: Նորագույն պատմիչները բազմաթիվ տեսություններ են առաջ քաշել որպեսզի բացատրեն Կալիգուլայի այս քայլերը ու ձեռարկումները: Օրինակ՝ Այս արշավը դեպի Անգլիական տարածքներ կարող էր ունենալ ռազմախաղային կամ էլ հետախուզական բնույթ:[72] Միգուցե նպատակը այն էր որպեսզի ընդունեն Բրիտանիայի ցեղապետ Ադմինիոսի հրաժարականը:[73] Խեցիները կարող են ունենալ մեկ այլ իմաստ օինակ՝ կանացի սեռական օրգաններ (միգուցե զինվորները հասարակաց տներում են եղել) կամ էլ նավակներ իմաստը (միգուցե նրանք զավթել են որոշ բրիտանական նավակներ):[74]

Արևելյան քաղաքականությունը[խմբագրել]

Իր գահակալման տարիներին Կալիգուլան ստիպված էր ճնշել մի քանի ապստամբություն և դավադրություն արևելյան տարածքներում։ Այս գործողություններն իրականացնելիս նրան օգնություն ցուցաբերեց իր լավ բարեկամ Հերոդ Ագրիպը, ով Կալիգուլայի օրոք դարձել էր մի քանի տարածքների գավառապետ։

Արևելքում լարվածության բարդացումը կապված էր հունական մշակույթի, հռոմեական իրավական համակարգի տարածման և կայսրությունում հրեաների իրավունքի հետ։

Կալիգուլան չէր վստահում Եգիպտոսի պրեֆեկտ Աուլոս Ֆլակոսին։ Ֆլակոսը հավատարիմ էր եղել Տիբերիոսին, դավադրություն էր կազմակերպել Կալիգուլայի մոր դեմ և կապված էր Եգիպտոսի անջատողականների հետ։ 38 թվականին Կալիգուլան Ագրիպին հանկարծակի ուղարկում է Եգիպտոս՝ Ֆլակոսին ստուգելու համար։ Համաձայն Փիլոնի, նրա ժամանումն արժանացավ հույն բնակչության ծաղրանքին, ովքեր Ագրիպին համարում էին հրեաների թագավոր։ Ֆլակոսը փորձեց հանդարտեցնել հույներին և Կալիգուլային հրեաների սինագոգներում կայսեր արձաններ տեղադրելով։ Որպես հետևանք, քաղաքում բռնկվեցին խռովություններ։ Կալիգուլան դրան ի պատասխան իր տեղից հեռացրեց և մահապատժի ենթարկեց Ֆլակոսին։

Հրեաների և հույների միջև խռովություններն Ալեքսանդրիայում վերսկսեցին 40 թվականին։ Հրեաներին մեղադրում էին, թե նրանք չեն պատվում կայսրին։ Վիճաբանություններ եղան Ջամնիա քաղաքում։ Հրեաներին զայրացրել էր կավե բեմասեղանի կառուցումը և նրանք քանդեցին այն։ Դրան հակառակ, Կալիգուլան հրամայեց Երուսաղեմի հրեական տաճարում կանգնեցնել իր արձանը։

Վարքը[խմբագրել]

Փիլոն Ալեքսանդրացին և Սենեկա Կրտսերը բնութագրում են կայսրին որպես խելացնոր, ով ինքնահավան էր, բարկացկոտ, սպանում էր իր քմահաճույքի համար։ Նրան մեղադրում էին ուրիշների կանանց հետ քնելու և դրանով պարծենալու, պարզապես զվարճանալու համար սպանությունների, անտեղի փողեր վատնելու մեջ։
Ավելի ուշ թվագրվող աղբյուրները նշում են, որ նա պալատը դարձրել էր պոռնկանոց, անտրամաբանական ռազմական գործողությունների համար ուղարկում էր զորքեր, և, նրա ամենահայտնի արարքը՝ մտադրվել, կամ խոստացել էր, որ իր Ինկիտատուս անունով ձիուն կնշանակի կոնսուլ։ Նման մի բան նա, իսկապես, արել է՝ իրեն աստված հայտարարելուց հետո իր ձիուն կարգել էր որպես իր քրմերից մեկը։

Կալիգուլայի ձգտումն առ անսահմանափակ իշխանություն, հռոմեական վերնախավի ներկայացուցիչների նկատմամբ հալածանքները, իրեն աստված հռչակելը և որպես աստծո երկրպագության պարտադրելը, նրա այլ տարօրինակ քայլերը (իր նժույգին սենատոր նշանակելը և այլն) առաջացրեցին սենատի և պրետորիանականների (արքունի զորք) դժգոհությունը, ինչը պատճառ դարձավ դավադրության արդյունքում նրա սպանվելուն։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. http://www.biography.com/people/caligula-9235253#reign-of-power
  2. http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/caligula.shtml
  3. http://25mostevil.wordpress.com/
  4. http://listverse.com/2010/05/09/top-10-worst-roman-emperors/
  5. Paola Brandizzi Vittucci, Antium: Anzio e Nettuno in epoca romana, Roma, Bardi, 2000 ISBN 88-85699-83-9
  6. Cassius Dio, Roman History LIX.6.
  7. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 9.
  8. Seneca the Younger, On the Firmness of a Wise Person XVIII 2–5. See Malloch, 'Gaius and the nobiles', Athenaeum (2009).
  9. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 2.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 10.
  11. Tacitus, Annals IV.52.
  12. Tacitus, Annals V.3.
  13. 13,0 13,1 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius 54.
  14. Tacitus, Annals V.10.
  15. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius 64.
  16. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius 62.
  17. 17,0 17,1 Tacitus, Annals VI.20.
  18. The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 12
  19. The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 11
  20. Cassius Dio, Roman History LVII.23.
  21. Tacitus, Annals VI.25.
  22. Tacitus, Annals VI.23.
  23. Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius VI.35.
  24. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius 76.
  25. 25,0 25,1 Tacitus, Annals VI.50.
  26. Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius IV.25; Josephus, Antiquities of the Jews XIII.6.9.
  27. 27,0 27,1 27,2 Cassius Dio, Roman History LIX.1.
  28. 28,0 28,1 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 13.
  29. Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius II.10.
  30. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Tiberius 75.
  31. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 14.
  32. Philo mentions widespread sacrifice, but no estimation on the degree, Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius II.12.
  33. Philo of Alexandria, On the Embassy to Gaius II.13.
  34. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 15.
  35. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 16.
  36. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 18.
  37. Cassius Dio, Roman History LIX.3.
  38. Dunstan, William E., Ancient Rome, Rowman & Littlefield Publishers, 2010, ISBN 0-7425-6834-2, p.285.
  39. The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 23
  40. Cassius Dio, Roman History LIX.9–10.
  41. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 16.2.
  42. Cassius Dio, Roman History LIX.9.7.
  43. 43,0 43,1 Cassius Dio, Roman History LIX.10.
  44. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 37.
  45. 45,0 45,1 45,2 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 38.
  46. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 41.
  47. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 40.
  48. Cassius Dio, Roman History LIX.14.
  49. 49,0 49,1 Cassius Dio, Roman History LIX.15.
  50. The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 37
  51. The Lives of Twelve Caesars, Life of Nero 30
  52. Seneca the Younger, On the Shortness of Life XVIII.5.
  53. Josephus, Antiquities of the Jews XIX.2.5.
  54. 54,0 54,1 54,2 54,3 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 21.
  55. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 22.
  56. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 21, Life of Claudius 20; Pliny the Elder, Natural History XXXVI.122.
  57. Pliny the Elder, Natural History XVI.76.
  58. Cassius Dio, Roman History LIX.15; Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 37.
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 19.
  60. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 54.
  61. 61,0 61,1 61,2 Cassius Dio, Roman History LIX.16; Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 30.
  62. 62,0 62,1 Tacitus, Annals IV.41.
  63. 63,0 63,1 Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 26.
  64. 64,0 64,1 64,2 Cassius Dio, Roman History LIX.22.
  65. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 35.
  66. Pliny the Elder, Natural History V.2.
  67. Cassius Dio, Roman History LX.8
  68. 68,0 68,1 68,2 Barrett 2002, p. 118
  69. 69,0 69,1 Cassius Dio, Roman History LIX.25.
  70. Sigman, Marlene C. (1977). «The Romans and the Indigenous Tribes of Mauritania Tingitana». Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte (Franz Steiner Verlag) 26 (4): 415–439. http://www.jstor.org/stable/4435574։ Վերցված է 10 April 2012. 
  71. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 45–47.
  72. P. Bicknell, "The Emperor Gaius' Military Activities in AD 40", Historia 17 (1968), 496–505.
  73. R.W. Davies, "The Abortive Invasion of Britain by Gaius", Historia 15 (1966), 124–128; S.J.V.Malloch, 'Gaius on the Channel Coast', Classical Quarterly 51 (2001) 551-56; See Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 44.
  74. D. Wardle, Suetonius' Life of Caligula: a Commentary (Brussels, 1994), 313; David Woods "Caligula's Seashells", Greece and Rome (2000), 80–87.
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են