Կալիգուլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կալիգուլա

Գայոս Հուլիոս Կեսար Օգոստոս Գերմանիկոս (լատ.՝ Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus), առավել հայտնի է իր Կալիգուլա մականունով (12 թ.օգոստոսի 31, Անցիում - 41 թ. հունվարի 24, Հռոմ), հռոմի կայսր (37-41թթ.)։ Նաև՝ Սենատի պրինցեպս, Մեծ պոնտիֆեքս (լատիներեն՝ Pontifex Maximus), տրիբուն (լատիներեն՝ Tribuniciae potestatis), Հայրենիքի հայր (լատիներեն՝ Pater patriae) (38 թ.-ից), քառակի կոնսուլ (37, 39 - 41թթ.)։

Մականունը և պատանի տարիները[խմբագրել]

Կալիգա

Կալիգուլա մականունը նշանակում է փոքր կալիգա՝ (լատ.՝ caliga) զինվորական կոշիկ։ Երկու-երեք տարեկանում Գայոսն ուղեկցում էր հոր՝ Գերմանիկուսի դեպի հյուսիսային Գերմանիա կատարած արշավանքներին։[1] Զինվորների զվարճացնում էր փոքրիկ զինվորական համազգեստ, ներառյալ՝ կոշիկներ և զրահներ հագած փոքրիկ Գայոսի տեսքը։ Այդ ժամանակ էր, որ նա ստացավ իր Կալիգուլա մականունը։

Իշխանության տարիները:[խմբագրել]

37թ. Տիբերիոսի մահից հետո նրա պրինցիպատի տիտղոսը փոխանցվեց Կալիգուլային և իր թոռ Գեմելոսին։ Չնայած նրան, որ Տիբերիոսը մահացել էր 78 տարեկանում, անկողնում, շուտով լուրեր տարածվեցին, թե նրան սպանել են։ Կալիգուլան Հռոմ ժամանեց մարտի 28-ին, որտեղ ողջույնի բացականչություններով նրան դիմավորում էր ամբոխը։ Սենատից նա ստացավ պրինցեպսի տիտղոսը։ Կալիգուլան պատկերվում է որպես առաջին կայսր, ումով հիանում էր «ամբողջ աշխարհը՝ արևելքից արեմուտք»։ Կալիգուլային շատերը սիրում էին նրա համար, որ Գերմանիկոսի սիրեցյալ որդին էր։ Երեք ամսվա ընթացքում հանրությանը զվարճացնելու համար զոհաբերվեց ավելի քան 160 հազար կենդանի։ Փիլոնը Կալիգուլայի թագավորության առաջին յոթ ամիսները ներկայացնում է որպես երանելի։

Բարեփոխումները[խմբագրել]

38 թվականին Կալիգուլան իր ուշադրությունը սևեռեց քաղաքական և հասարակական բարեփոխումների վրա։ Նա հրապարակեց հասարակական հիմնադրամների հաշիվները, ինչը չէր արվում Տիբերիուսի գահակալության ժամանակ։ Նա օգնություն ցուցաբերեց իրենց ունեցվածքը հրդեհից կորցրածներին, վերացրեց որոշակի տուրքեր և բաժանեց մրցանակներ մարմնամարզական իրադարձությունների ժամանակ։

Արշավանքները[խմբագրել]

  • 39 թվականին Կալիգուլան կազմակերպեց առաջին արշավանքը դեպի Գերմանիա։ Աշնանը իր երկու քույրերի ուղեկցությամբ հատեց Ալպերը և հասավ Միջին Հռենոս։
  • 40թ. փետրվար-մարտին Կալիգուլան սկսեց իր նախապատրաստությունները դեպի Բրիտանիա։ Տարբեր գնահատականներով, հավաքվեց 200-ից 250 հազար զինվոր։

Սակայն, արշավանքը մնաց կիսատ, չնայած նրան, որ Կալիգուլայի գլխավորած զորքը հասել էր մինչև Լա Մանշի ափը։ Այն հետագայում շարունակեց Կլավդիոսը։

Արևելյան քաղաքականությունը[խմբագրել]

Իր գահակալման տարիներին Կալիգուլան ստիպված էր ճնշել մի քանի ապստամբություն և դավադրություն արևելյան տարածքներում։ Այս գործողություններն իրականացնելիս նրան օգնություն ցուցաբերեց իր լավ բարեկամ Հերոդ Ագրիպը, ով Կալիգուլայի օրոք դարձել էր մի քանի տարածքների գավառապետ։

Արևելքում լարվածության բարդացումը կապված էր հունական մշակույթի, հռոմեական իրավական համակարգի տարածման և կայսրությունում հրեաների իրավունքի հետ։

Կալիգուլան չէր վստահում Եգիպտոսի պրեֆեկտ Աուլոս Ֆլակոսին։ Ֆլակոսը հավատարիմ էր եղել Տիբերիոսին, դավադրություն էր կազմակերպել Կալիգուլայի մոր դեմ և կապված էր Եգիպտոսի անջատողականների հետ։ 38 թվականին Կալիգուլան Ագրիպին հանկարծակի ուղարկում է Եգիպտոս՝ Ֆլակոսին ստուգելու համար։ Համաձայն Փիլոնի, նրա ժամանումն արժանացավ հույն բնակչության ծաղրանքին, ովքեր Ագրիպին համարում էին հրեաների թագավոր։ Ֆլակոսը փորձեց հանդարտեցնել հույներին և Կալիգուլային հրեաների սինագոգներում կայսեր արձաններ տեղադրելով։ Որպես հետևանք, քաղաքում բռնկվեցին խռովություններ։ Կալիգուլան դրան ի պատասխան իր տեղից հեռացրեց և մահապատժի ենթարկեց Ֆլակոսին։

Հրեաների և հույների միջև խռովություններն Ալեքսանդրիայում վերսկսեցին 40 թվականին։ Հրեաներին մեղադրում էին, թե նրանք չեն պատվում կայսրին։ Վիճաբանություններ եղան Ջամնիա քաղաքում։ Հրեաներին զայրացրել էր կավե բեմասեղանի կառուցումը և նրանք քանդեցին այն։ Դրան հակառակ, Կալիգուլան հրամայեց Երուսաղեմի հրեական տաճարում կանգնեցնել իր արձանը։

Կառույցները[խմբագրել]

Վատիկանի հուշասյունը Եգիպտոսից բերվել է Կալիգուլայի օրոք:

Կալիգուլան ավարտին հասցրեց Օգոստոսի տաճարը և Պոմպեոսի թատրոնը և սկսեց նոր ամփիթատրոնի կառուցումը, ընդարձակեց կայսրի պալատը։ Կառուցեց երկու նոր ջրակամուրջ, որոնք Պլինիոս Ավագը ներկայացնում է որպես ճարտարագիտական հրաշալիքներ։ Կառուցեց մեծ վազքուղի, որը հայտնի է որպես Գայոսի և Ներոնի կրկես և ուներ եգիպտական հուշասյուն (այսօր հայտնի է որպես՝ Վատիկանի հուշասյուն), որը բերվել է ծովով և կանգնեցվել Հռոմի կենտրոնում։

Նա կառուցեց նոր ճանապարհներ և նորոգեց հները։ Սիրակուզայում նորոգեց քաղաքի պարիսպները և դիցերի տաճարները։

Վարքը[խմբագրել]

Փիլոն Ալեքսանդրացին և Սենեկա Կրտսերը բնութագրում են կայսրին որպես խելացնոր, ով ինքնահավան էր, բարկացկոտ, սպանում էր իր քմահաճույքի համար։ Նրան մեղադրում էին ուրիշների կանանց հետ քնելու և դրանով պարծենալու, պարզապես զվարճանալու համար սպանությունների, անտեղի փողեր վատնելու մեջ։
Ավելի ուշ թվագրվող աղբյուրները նշում են, որ նա պալատը դարձրել էր պոռնկանոց, անտրամաբանական ռազմական գործողությունների համար ուղարկում էր զորքեր, և, նրա ամենահայտնի արարքը՝ մտադրվել, կամ խոստացել էր, որ իր Ինկիտատուս անունով ձիուն կնշանակի կոնսուլ։ Նման մի բան նա, իսկապես, արել է՝ իրեն աստված հայտարարելուց հետո իր ձիուն կարգել էր որպես իր քրմերից մեկը։

Կալիգուլայի ձգտումն առ անսահմանափակ իշխանություն, հռոմեական վերնախավի ներկայացուցիչների նկատմամբ հալածանքները, իրեն աստված հռչակելը և որպես աստծո երկրպագության պարտադրելը, նրա այլ տարօրինակ քայլերը (իր նժույգին սենատոր նշանակելը և այլն) առաջացրեցին սենատի և պրետորիանականների (արքունի զորք) դժգոհությունը, ինչը պատճառ դարձավ դավադրության արդյունքում նրա սպանվելուն։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Suetonius, The Lives of Twelve Caesars, Life of Caligula 9.