Տահա Հուսեյն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տահա Հուսեյն
TahaHussein.jpg
(գրող, հասարակական գործիչ)
ԱԱՀ՝ Տահա Հուսեյն
Բնագիր
ԱԱՀ՝
طه حسين
Ծննդյան օր՝ 15 նոյեմբեր 1889
Ծննդավայր՝ Կահիրե
Վախճանի օր՝ 28 հոկտեմբեր 1973
Վախճանի վայր՝ Կահիրե

Տահա Հուսեյն, Եգիպտոսի նոր գրական դպրոցի խոշորագույն դեմքը։ Մանկուց կույր գրողը գիտելիքի հանդեպ մեծ տենչ ու կամք ունենալով ավարտեց մուսուլմանական բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ալ-Ազհարը, Կահիրեի համալսարանը, Սորբոնի համասլարանը և դարձավ իր ժամանակի ամենակրթված մարդը։ Իր դոկտորական ատենախոսության մեջ, որ պաշտպանել է 1915թ. և որ նվիրված էր 11-րդ դարի արաբ պոետ-փիլիսոփա Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրիի ստեղծագործության վերլուծությանը, Տահա Հուսեյնը առաջին անգամ արաբական գրականագիտության մեջ փորձ է անում կիրառել քննադատական վերաբերմունքի գիտական մեթոդը աղբյուրների ուսումնասիրման գործում։ Ալ-Մաարրիի կենսագրությունից բացի նա դիտարկում է նաև սոցիալ-տնտեսական նախապայմանները հին պոետի ստեղծագործության համար։ Ընգծելով գրականության հին ժառանգության հանդեպ քննադատական վերաբերմունքի անհրաժեշտությունը՝ նա ուսումնասիրում է Ղուրանի լեզուն։

Տահա Հուսեյնը՝ հասարակական-քաղաքական գործիչ[խմբագրել]

1920-ական թթ.ին, երբ եգիպտական հասրակության մեջ ուժեղ էին առաջադիմական տենդենցները, Տահա Հուսեյնը դառնում է նոր գրականական դպրոցի առաջատար գործիչ։ Նրա հոդվածները ծանոթացնում էին եգիպտական հասարակությանը համաշխարհային գրականության ստեղծագործությունների և առաջատար քննադատական մտքի հետ։ Նրա գաղափարները, որ մեծապես ազդված էին Արևմուտքից, համարձակորեն ներդրվում էին իր կողմից արաբական գրականագիտության մեջ։ Սիդկի փաշայի հետադիմական ռեժիմը փորձեց խանգարել առաջադեմ գրողին։ 1932թ. Տահա Հուսեյնը զրկվում է համալսարանական ամբիոնից, հայտարարվում է հերետիկոս, ով ձեռք է բարձրացրել «անձեռակերտ» Ղուրանի լեզվի վրա։ Սակայն իշխանափոխության հետ միասին 1930-ական թթ. վերջերից գրողի դիրքը երկրում կրկին վերականգնվեց։ Այս տարիներին Տահա Հուսեյնը համատեղում է լարված ստեղծագործական աշխատանքը կառավարության պատասխանատու պաշտոններում աշխատանքի հետ՝ դառնալով նույնիսկ Լուսավորության նախարար։

Գրողի ներդրումը եգիպտական գրական դպրոցի զարգացման գործում հսկայական է։ Նա մանրամասն ուսումնասիրել է արաբական մշակույթի նորացման ճանապարհը։ Արաբական գրականություն նոր գաղափարների ու ձևերի ներթափանցմանը խոչընդոտող հանգամանքների շարքին նա դասում էր ավանդույթների կայունությունը, թուրքական տիրապետությունը և իսլամի պահպանողականությոնը։ Հուսեյնը նաև ընդգծում էր, որ արաբների կույր նվիրվածությունը, հակվածությունը դասական արաբերենին մեծապես կասեցնում է ժամանակակից ազգային գրականության զարգացումը։

Նոր դպրոցի գործիչներից Տահա Հուսեյնը առաջիններից մեկը խոսեց Եգիպտոսի հատուկ դերի մասին արաբական աշխարհում։ Ըստ Հուսեյնի, Եգիպտոսը ընդունելով հունական մշակույթը և ոչ թե արևելյանը, հետ է մնում եվրոպականից միայն ժամանակով։ Նա գտնում էր, որ ժամանակակից Եգիպտոսը պետք է«հասնի Արևմուտքին» և միևնույն ժամանակ էլ ավելի «եգիպտականացվի», որպեսզի չկորցնի իր յուրօրինակությունը։ Եգիպտոսի արաբների պատմության մեջ նման դերի հատկացման Հուսեյնի գնահատականը կիսում էին Նոր դպրոցի բոլոր ներկայացուցիչները։

Ալ-Այյամ վեպը[խմբագրել]

1908-1915թթ. Տահա Հուսեյնը հրապարակել է բանաստեղծություններ, քաղաքական լիրիկա, պատմվածքներ։ Արաբական երկրների գրական կյանքում կարևոր իրադարձություն դաձավ Տահա Հուսեյնի «Օրեր» (արաբերեն՝ الأيام) վեպի հրատարակումը (առաջին մասը 1929թ., երկրորդը՝ 1939թ.)։ Առաջին մասում պատմվում է կույր եգիպտացի տղայի մանկության մասին, իսկ երկրորդում՝ հեղինակի ալ-Ազհարում և Կահիրեի համալսարանում, ապացուցում է ինչպիսի մեծ հնարավորություններ և ընդունակություններ ունի մարդը շատ դժվարությունների հաղթահարման համար, նպատակաուղղված կենտրոնացնելով իր կամքը։

Տահա Հուսեյն, ալ-Այյամ.jpg

Այս ինքնակենսագրական ստեղծագործության մեջ նա պատմում է հասարակ աղքատ ընտանիքի կույր տղայի ճակատագրի մասին։ Չնայած կուրությանը, նա համառորեն սովորում է նախ հարազատ քաղաքում, հետո Կահիրեում։ Հերոսի կյանքը, նրա լավատեսությունը, կարծես մարմնավորում են իրենց մեջ իր հայրենիքի՝ Եգիպտոսի ճակատագիրը, դրա համար էլ լույս տեսնելու հենց առաջին իսկ օրերից վեպը մեծ հեղինակություն ձեռք բերեց։ Եգիպտական կյաքնի վառ պատկերների նկարագրության համոզիչությունը տրվում է ոչ միայն ազգային, երբեմն տարաշխարհիկ մանրամասների նկարագրությամբ, այլ նաև իրադարձություններին հասրակական նշանակության հատկացում։ Արվարձանային քաղաքը պատող կրքերը կարծես կանխատեսում են հսկայական սոցիալական ցնցումներ, որոնք կտիրեն ամբողջ երկիրը։ Վեպի գործողությունների ժամանակը 19-րդ դ. վերջն է և 20-րդ դ. սկիզբը՝ հին և նոր Եգիպտոսի սահմանգիծը, դարերով հաստատված հասկացությունների, գաղափարների բեկման շրջան։

Կույր տղային սովորելու են տալիս տեղի շեյխի մոտ։ Թվում է, թե դա լավագույնն է, ինչի մասին նա կարող էր երազել։ Սակայն, աստիճանաբար տղան ճանաչում է մուսուլմանական հասարակության կրոնական «սյուների» տգիտությունն ու մակաբուծությունը։ Այս ամենը հերոսի մոտ նախ հեգնանաք, իսկ այնուհետև զայրույթ է առաջացնում։ Բնութագրական է նրա հոգևոր հովվի կերպարը. «Կարճահասակ և գեր,կոպիտ և բարձր ձայնով, նա ողջ բերանը լցնում էր բառերով, երբ խոսում էր: Եվ այդ բառերն ուղղվում էին քեզ գեր, ինչպես իրենց տերը և կոպպիտ,ինչպես իրենց տերը»։ Կահիրեում՝ ալ-Ազհարում, հերոսը կրկին հանդիպում է շեյխ-դասախոսների տգիտությանն ու կոպտությանը, որոնց համար իդեալ է հանդիսանում այն դասախոսը, որն Ալլահի բարեգթությամբ կարող է խոսել 2 ժամ և ոչ ոք ոչինչ չի հասկանա իր խոսքերից և ինքն էլ դրանցից ոչինչ չի հասկանա։ Վեպն ավարտվում է հերոսի ընդունմվելով Կահիրեի նոր բացված համալսարան՝ նոր Եգիպտոսի խորհրդանիշ։ Հերոսի հոգևոր աճը, նրա ձգտումը գիտելիքներին մարմնավորում են հեղինակի հավատը իր հայրենիքի լուսավոր ապագայի, արաբական մշակույթի առաջընթացի հանդեպ։

Վեպն առատ է կենցաղային նկարազարդումներվ, նրանում ցուցադրվում են նաև սոցիալական հակասությունները գավառային քաղաքի կյանքում, ուր արդեն սկսում էին ներթափանցել նոր գաղափարները՝ հետզհետե բարձրանալով պայքարի հին ավանդույթների դեմ։ Հեղինակը հերոսների արտաքին նկարագրության մեջ շատ հակիճ է, և հաճախ ընթերցողին դիմում է որպես իր զրուցակցի, որը բանավոր պատմվածքի տպավորություն է ստեղծում։ Վեպի գեղարվեստական ազդեցությունը մեծանում է հեղինակի կերպարների հոգեբանության մեջ խորանալու արդյունքում։ Հեղինակի կուրությունը, որ չէր խանգարել իրեն ստեղծել ստույգ սոցիալ-կենցաղային պատկերներ, կարծես հատուկ դրոշմ է դնում հերոսների հոգևոր ներաշխարհի նկարագրության վրա։ Շարադրանքն առանձնանում է անշտապ, էպիկական ոճը, յուրահտուկ կրկնությունները, լարվածության մթնոլորտի ճնշումները։ Հեղինակը հատուկ վարպետության է հասնում կերպարների ձայնի նկարագրության մեջ։ Տահա Հուսեյնը «Այամ» վեպում չի օգտագործում եգիպտական բարբառ, դրա համար էլ կերպարների խոսքային բնութագրման հնարավորությունները ինչ որ չափով սահմանափակված են։ Բայց, չնայած դրան, ստեղծագործական հմուտ մոտեցումը արաբական գրական ավանդույթի կերպարների համակարգին դարձնում են վեպի լեզուն հյութեղ և համոզիչ։

Այլ ստեղծագործություններ[խմբագրել]

1946թ.ին նա հրապարակեց ամսագիր՝ «Եգիպտական գրող» (արաբերեն՝ الكاتب المصري), որի էջերում 1946-47թթ. հրապարակեց մի շարք հոդվածներ գյուղական, աղքատության և դժվարության մասին։ Դրանց սոցիալական արմատների մասին խոսում է այն փաստը, որ դրանց ողջ հրատարակությունը՝ «Հողի տառապյալները» բռնագրավվեցն։

Mohamed Ali Mosque HDR.jpg

1940-ական թթ. երկրորդ կեսին լույս տեսան հետևյալ գրքերը՝ «Շախրիզադայի երազներ»` սոցիալական ակնարկների ժողովածու, ակնարկներ և հոդվածներ ֆրանսիական հեղինակների ստեղծագործությունների գրական-քննադատական ուղղվածությամբ «Գլուխներ գրականության և քննադատության մասին», որոնք հետո կազմեցին «ألوان» ժողովախուն։ Տահա Հուսեյնի մյուս հայտնի գործերից են «في شعر الجاهلي», «Ամառը», «Թռչնի կանչը», «Դժբախտության ծառը», «Գրականագետը», «Կախարդված ամրոցը» գրականագիտական ակնարկների գիրքը, որ համատեղ ստեղծեցին Թաուֆիկ ալ-Հաքիմի հետ և այլն։

1950-ական թթ. առաջ եկան հակասություններ Հուսեյնի և երիտասարդ գրողների միջև, որոնք գրականություն էին եկել հեղափոխությունից հետո և առաջ էին քաշում «ժողովրդականության և իրականության» լոզունգներ՝ գնահատելով արվեստի գործերը միայն էսթետիկ տեսանկյունից։ Հուսեյնն իր տեսակետն արտահատեց «Վեճ և քննադատություն» գրքում՝ 1954թ

1960թ. Հուսեյնը հրատարակեց գրական և սոցիալ-քաղաքական հոդվածների մի շարք՝ միավորելով դրանք «Միջև միջև» (بين بين) ժողովածուի և «Մեր ժամանակակից գրականությունից» ժողովածուների մեջ։ Այդ ժամանակ լույս տեսավ նաև «Օրինական խոստում» պատվածքը իսլամի ծագման ժամանակշրջանի մասին։ 1967թ. Բեյրութում հրապարակվեց «Հիշողություններ» («مذكرات» ) երկը, որն ընդգրկում էր նրա կյանքի 1920-1922 թթ.։

Նրա շատ ստեղծագործություններ հրատարակվել և թարգմանվել են այլ լեզուների և էկրանավորվել։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Борисов В.М. Современная египетская проза. М„ 1961.
  • Кирпиченко В.Н. Современная египетская проза. 60-70-е гг. М., 1986.
  • Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
  • Сафронов В.В. Новая арабская литература. М., 1996.