Ծնեբեկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ծնեբեկ
Ծնեբեկ
Ծնեբեկ դեղատու: Ծաղկած բույսի ընդհանուր տեսքը
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Միաշաքիլավորներ
Կարգ Շուշանածաղկավորներ
Ընտանիք Շուշանազգիներ
Ցեղ Ծնեբեկ
Լատիներեն անվանում
Asparagus L.
Այլ անվանումներ

Ծնեփակ, ծնեփուկ, ասպուրակ,

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Ծնեբեկ կամ ծնեփակ (լատ.՝ Aspáragus), շուշանազգիների ընտանիքի բազմամյա թփերի կամ լիանանման բույսերի ցեղ:։ Ունի բազմամյա, խիստ ճյուղավորված կիսաթփեր ու լիաններ։ Բազմացողուն է, խիստ ճյուղավորվող: Հայաստանի Հանրապետությունում հայտնի է 7 վայրի տեսակ, որոնք տարածված են գրեթե բոլոր շրջաններում։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Ծնեբեկ դեղատու: Բուսաբանական նկարազարդում Օ. Վ. Թոմի «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz» գրքից, 1885

Կոճղարմատավոր բույս է: Ցողունի բարձրությունը 120-150 սմ է: Կանաչ ընձյուղերը պատված են թեփուկանման տերևներով: Ծաղիկները պոլիգամ են, մանր, բաց կանաչավուն, երբեմն՝ դեղնավուն: Ծաղկում է մայիսի վերջերից հուլիս: Պտուղը գնդաձև, եռաբուն հատապտուղ է, սերմերը՝ սև, փայլուն: Բոլոր տեսակների ընձյուղներն օգտագործվում են սննդի մեջ (խաշած, տապակած, պահածոյած):

Քիմիական բաղադրություն[խմբագրել]

Բույսի արմատներում հայտնաբերված են ասպարագին, արգինին, խելիդոնաթթու, ստերոիդ սապոնին, ճարպայուղ, եթերայուղ, խոլին, մինչև 41% շաքար, ընձյուղներում` 1,6-1,7% սպիտներ (ասպարագին, թիրոզին, լիզին), արսենի հետքեր, շաքար, սաթաթթու, խելիդոնաթթու, գլիկոզիդ կոնիֆերին, ալկալոիդների հետքեր, վանիլին, կումարին, միկրոտարրերից` K, Na, Ca, Mg, P և Fe, վիտամիններից` B1, B2, PP, C, կարոտին: Սերմերը պարունակում են վանիլի հոտ ունեցող մինչև 16% ճարպայուղ:

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել]

Պարունակում են վիտամիններ, սպիտակուցներ, ածխաջրեր, հանք, աղեր և այլն: Դեղատու ծնեբեկի արմատները և մատղաշ ընձյուղները դեղամիջոց են. պարունակում են ասպարագին ալկալոիդը: Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես միզամուղ: Հասուն պտուղները պարունակում են շաքարներ, խնձորաթթու, կարոտին (A-նախավիտամին), իսկ սերմերը՝ ճարպեր: Օգտագործվում էթարմ և վերամշակված (չիր, կոմպոտ, մուրաբա, հյութ, ջեմ, պովիդլո և այլն): Ունի համային, սննդ. և բուժիչ հատկանիշներ: Պարունակում է շաքարներ, օրգանական թթուներ, վիտամիններ, բուրավետ և կենսբաբանական ակտիվ նյութեր: Մշակովի սորտերի մեծ մասի կորիզի միջուկը քաղցր է: Հայաստանի պայմաններում պտուղները հասունանում են հունիսի 15-ից օգոստոսի 20-ը:

Տարածում[խմբագրել]

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում: Աճում է անտառներում, կիսաանապատներում, քարքարոտ լանջերին, ժայռաճեղքերում և այլն (800-2500 մ բարձրություններում): ՀՀ-ում մշակվում է Արմավիրի, Արարատի և Տավուշի մարզերում: Ծնեբեկ ՀՀ-ում մշակվող հիմնական և առաջատար պտղատու տեսակն է: Այգիները հիմնականում կենտրոնացված են Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի, Արագածոտնի, Վայոց ձորի մարզերում: Փոքր տարածությամբ այգիներ կան նաև Սյունիքի, Լոռու, Տավուշի և այլ մարզերում: ՀՀ-ում մշակվում է 50 սորտ: Առավել տարածված են Նախիջևանի կարմիր, Երևանի, Սաթենի, Խոսրովենի, Կանաչենի, Դեղնանուշ, Կարմրենի, Օրդուբադի, Համբան, Ղևոնդի սորտերը: Հայ ընտրասերումնաբանները (Մ. Սանահյան, է. Մորիկյան) ստեղծել են Արագածի, Արարատի, Նաիրիի, Վասպուրականի, Օշականի, Ոսկի, Մասիս, Վաղահաս վարդագույն նոր սորտերը:

Տեսակներ[խմբագրել]

Սպիտակ ծնեբեկ հայտնի ուտեստ Գերմանիայում[1]
Asparagus stipularis (detail).jpg

Հայտնի է 300, ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Die schlanke Schöne mit Köpfchen // Spiegel. — 2007.
  2. «Entry for Asparagus L.»։ NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0։ International Association for Plant Taxonomy։ Sept 24, 1997։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-07-09-ին։ http://www.webcitation.org/6HzABczUI։ Վերցված է 2013-07-08։ 

Գրականություն[խմբագրել]

  • Ильин М. М. Род 284. Спаржа — Asparagus L. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 424—442. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
  • Fellingham, A.C. & Meyer, N.L. (1995) "New combinations and a complete list of Asparagus species in southern Africa (Asparagaceae)". Bothalia 25: 205-209.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png