Քարահունջ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Քարահունջ (այլ կիրառումներ)
Քարահունջ
Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg
Քարահունջի կենտրոնական շրջանը
(լուսանկարված ուղղաթիռից)
Ընդհանուր տեղեկություններ
Գտնվում է {{{2}}} Հայաստան,Սիսիան
Կառուցվել է ավելի քան մ․թ․ա․ 7500[1][2][3][4] – 14000[5]
Շինության ձևը Շրջանաձև մեգալիթյան աստղադիտարան,
Ար աստծո տաճար [6]
Կառուցել է Հայեր[7]
Շինարար Անհայտ
Ներկա վիճակը Պահպանվում է պետության կողմից և գտնվում է լավ վիճակում

Քարահունջ, (Զորաց քարեր, Քարենիշ[8]) նախապատմական մեգալիթյան կառույց, աշխարհի հնագույն աստղադիտարան[9][10][11], պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ ունեցող և պետության կողմից պահպանվող հատուկ տարածք[12] Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտ։

Տեղադրություն[խմբագրել]

Քարահունջը գտնվում է Երևանից 200 կմ հարավ՝ 39°33′02.52″ հս. լ. 46°01′42.96″ ավ. ե. / 39.5507° հս. լ. 46.0286° աե. ե.39°33′02.52″ հս. լ. 46°01′42.96″ ավ. ե. / 39.5507° հս. լ. 46.0286° աե. ե.[13]՝ ծովի մակարդակից 1170 մ բարձրություն ունեցող սարահարթում և զբաղեցնում է 7 հա տարածք Որոտան գետի Դար վտակի ձորի ձախ ափին։[10]։

Անվանում[խմբագրել]

Հնավայրի ժողովրդի մոտ տարածված անվանումն է Զորաց քարեր, իսկ Քարահունջ անվանումն առաջարկել է 1990-ականներին համալիրը հետազոտած ակադեմիկոս Պարիս Հերունին, իսկ Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության 2004 թվականի հուլիսի 29–ի N1095 որոշման համաձայն Հայաստանի Սիսիան քաղաքի մոտ գտնվող քարե հուշարձանը անվանվել է «Քարահունջ աստղադիտարան»։[14] 2004 թվականին օգոստոսի 11–ին այդ որոշումը վավերացվել է ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից։

Նաև հայտնի են հնավայրի այլ անվանումները. Ցից քարեր, Դիք-դիք քարեր։

Տարիք[խմբագրել]

Քարահունջի տարիքի մասին առկա են բազմաթիվ, հաճախ իրար հակասող և ընդդիմացող տեսակետներ։ Մինչ օրս հուշարձանի տարիքի մասին առավել խորը ուսումնասիրությունը կատարել է ակադեմիկոս Պարիս Հերունին։ Նա «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» գրքում 3 առանձին մեթոդներով մանրամասն ներկայացրել է իր կատարած աստղագիտական, ֆիզիկական և մաթեմատիկական հաշվարկները, որով հիմնավորել է, որ Քարահունջը կառուցվել է ավելի քան 7500 տարի առաջ։ Հատկանշական է նշել, որ Սթոունհենջի տարիքը որոշվել է հենց 1-ին մեթոդով, ինչը բավականին տարածված է գիտնականների մոտ։

Կառույցի նկարագրություն[խմբագրել]

Քարահունջը բաղկացած է մի քանի խումբ կառույցներից և առանձին քարերից, որոնք միասին կազմում են մեգալիթյան մոնումենտը։ Այդ կառույցներն են՝ կենտրոնական շրջանը, հյուսիսային և հարավային թևերը, հյուսիս–արևելյան քարուղին, շրջանը հատող լարագիծը, ինչպես նաև առանձին կանգնած քարեր։

Քարերը բազալտից են, որոնց բարձրությունը տատանվում է 0,5-ից մինչև 3 մ, իսկ կշիռը՝ մինչև 10 տոննա։ Քարերի մեծ մասը պահպանվել է, չնայած էրոզիայի ենթարկվելու պատճառով ծածկված են մամուռով։ Անցքերը ավելի լավ են պահպանվել։ Կան նաև կոտրված քարեր։

Քարահունջի քարերը բերվել են մոտակա Դար գետի ձորի քարհանքից, բարձրացվել և տեղափոխվել են հյուսված պարաններով ու լծկան կենդանիների միջոցով։ Իսկ աստղադիտարանում բացվել են քարերի անցքերը ու պատրաստվել աստղագիտական գործիքները։[15]։

Քարահունջի քարերը, համարակալումն ու նկարագրությունը[16]
Գտնվելու վայրը Համարներ Ընդհանուր քանակը Ընդամենը անցքերով Կանգնած Կանգնած անցքերով Պառկած Պառկած անցքերով Թեքված Վնասվցած
Կենտրոնական շրջան 1-39
+29ա
40 - 15 - 9 1 10 2
Լարագիծ 40-59 20 6 8 3 1 - 3 6
Հարավային թև 60-125,
+90ա,+62ա,
64ա,65ա
70 27 25 16 32 10 2 17
Հյուսիսային թև 126-196
214-222
80 49 28 18 35 30 3 21
Հյուսիսարևելյան քարուղի 197-199
208-212
8 2 2 - 4 2 2 3
Առանձին քարեր 200-202
207,213
5 1 1 - 2 1 - -
Ընդամենը 620 223 85 79 37 83 44 20 49

Կենտրոնական շրջան[խմբագրել]

Zorats Karer 2008, part of the interior.jpg

Կենտրոնական շրջանը կազմված է 40 քարերից։ Այն ունի ձվաձև տեսք և սուր ծայրով ուղղված է դեպի արևմուտք։ Շրջանի կենտրոնում գտնվում է ավերակների մի կույտ (7x5)մ² չափով, որը հավանաբար եղել է կրոնական տաճար։ Հետաքրքիր է, որ նույն համաչափություններն ունի Գառնու տաճարը։ Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունու՝ կենտրոնական շրջանն ու հյուսիս–արևելյան կարճ քարուղին, որը ուղղված է արևածագի կետին ամառային արևադարձի օրը, ծառայել է Ար աստծուն նվիրված հանդիսավոր արարողութոյւններին[16]

Հետազոտողների մի խումբ, որը օգտագործել է զգայուն մագնիսամետրեր, հայտնաբերել է, որ կենտրոնական շրջանի ներսում բնական մագնիսական ուժագծերը պարույրի տեսք ունեն[17]։

Հյուսիսային թև[խմբագրել]

Քարահունջի հյուսիսային թևը բաղկացած է 80 առանձին քարերից, որոնցից 49 անցքեր ունեն։ Թևի երկարությունը 136 մ է։ Հյուսիսային վերջավորությունը բաժանվում է արևմտյան և արևելյան քարուղիների, որոնցից յուրաքանչյուրի երկարությունը 50 մ է[18]։ Այստեղ կան նաև 1-1,5 մ լայնությամբ սալարկված քարուղիներ։ Ուղիների երկարությամբ քարերի հակառակ կողմում կան մանր քարեր, որոնք ամենայն հավանականությամբ, դիտարկումների ժամանակ ծառայել են որպես նստարաններ։ Նմանատիպ քարուղիներ կան նաև հարավային թևում։

Հարավային թև[խմբագրել]

Մոնումենտի հարավային թևը ձգվում է կենտրոնական շրջանից 75 մ դեպի հարավ, այնուհետև թեքվում դեպի արևմուտք–արևմուտք–հարավ ու շարունակվում ավելի քան 40 մ։ Այն կազմված է 70 քարերից, որոնցից 26–ի վրա անցքեր կան։ Հարավային թևի վերջավորությունից հետո կան շրջանաձև 3-8 մ տրամագծով գերեզմաններ։[19] Այստեղ կան նաև 1-1,5 մ լայնությամբ սալարկված քարուղիներ։ Ուղիների երկարությամբ քարերի հակառակ կողմում կան մանր քարեր, որոնք ամենայն հավանականությամբ, դիտարկումների ժամանակ ծառայել են որպես նստարաններ։

Հյուսիսարևելյան թև[խմբագրել]

Հյուսիս–արևելյան քարուղին կազմված է 8 քարից, որոնցից 2–ը ունեն անցքեր։ Քարուղու երկարությունը 36 մ է, լայնությունը՝ 8 մ և գետնից բարձր է 0,5 մ[18]։

Լրագիծ[խմբագրել]

N 28 միայնակ կանգնած քարը

Լարը հատում է կենտրոնական շրջանը և որպես հյուսիսային թևի շարունակություն՝ միացնում է այն հարավային թևի հետ։ Լարը ընդգրկում է 20 քար, որոնցից 6 անցքեր ունեն[18]։

Առանձին կանգնած քարեր[խմբագրել]

Մոնումենտի տարբեր հատվածներում կան նաև առանձին կանգնած քարեր։ Դրանք կանգնեցված են արևելյան և արևմտյան կողմերում մինչև 90 մ և ավելի հեռավորության վրա։ Կան առնվազն 5 այսպիսի քարեր։ Դրանցից մեկը ունի անցք։ Հավանաբար այս քարերը օգտագործվել են նշանառության համար, ինչպես որ Մեծ Բրիտանիայի Սթոունհենջում Կրնկաքարը։[20]

Քարերի միջի անցքեր[խմբագրել]

Քարահունջի քարերից շատերը ունեն անցքեր, որոնք եզակի երևույթ են հնագույն մոնումենտներում։ Այդ հսկա քարերի մեջ արված անցքերը ապահովում են դեպի նպատակակետը ուղղվածության բարձր ճշգրտություն և կայունություն։

Ուղիղ կանգնած քարերի միջի անցքերի ազիմուտները և տեղի անկյունները

1.Երբ Az = 0° - Հյուսիսն է, 2.երբ Az = 90° - Արևելքն է:

Հարավային թևի ուղիղ կանգնած քարերի միջի անցքերի
ազիմուտները և տեղի անկյուոնները
Հ/Հ Քարի
համարը
Ազիմուտը
(կողմնացույցով)
Ազիմուտը
(ճշգրտում)
Բարձրություն
(աստիճան)
1. 60 168 170 7.3
2. 62 180 181 50
3. 63 100 102 3
4. 64 265 267 5.5
5. 66 70 76 7.5
6. 67 90 94 4
7. 71 285 287 33
8. 76 125 125 18.5
9. 78 265 267 24
10. 79 90 94 2.5
11. 81 255 257 20
12. 84 325 327 15
13. 85 70 76 10
14. 89 80 85 3.5
15. 97 135 134 25
16. 98 135 134 10
17. 99 305 316 6
18. 108 230 232 2
19. 109 0 5 18
20. 110 135 134 5.5
21. 122 325 327 16
Հյուսիսային թևի ուղիղ կանգնած քարերի միջի անցքերի
ազիմուտները և տեղի անկյուոնները
Հ/Հ Քարի
համարը
Ազիմուտը
(կողմնացույցով)
Ազիմուտը
(ճշգրտում)
Բարձրություն
(աստիճան)
1. 126 40 43 6
2. 128 0 5 9
3. 129 110 111 7
4. 137 0 0 90
5. 138 290 291 23
6. 139 245 248 10
7. 143 25 28 8
8. 146 215 216 17.5
9. 147 135 146 10
10. 151 215 216 5.5
11. 152 0 5 5
12. 160 255 257 7
13. 161 60 65 4.5
14. 162 220 222 10
15. 163 230 232 5
16. 164 215 216 7
17. 165 250 252 10
18. 177 229 227 13
19. 181 335 338 7
20. 183 115 116 21.5
21. 187 60 64 7.5


Անցքերն ունեն 4-5 սմ տրամագիծ և գտնվում են քարերի գագաթներից 15-20 սմ ներքև։ Անցքերը երկու կողմից կոնաձև լայնանում են տրամագծում մինչև 12սմ։ Ամցքերը պատրաստվել են օբսիդիանի միջուկներ ունեցող թրծված կավե գործիքներով և ներսի կողմի մակերեսը մաքուր է ու ողորկ։

Կառույցի ուսումնասիրություն[խմբագրել]

Ակադեմիկոս Պարիս Հերունու ղեկավարած արշավախմբերը 1994–ից 1997, 1999 և 2001 թվականներին մանրամասն ուսումնասիրություններ են կատարել Քարահունջում և հարակից տարածքում, որի ժամանակ կազմվել է կառույցի տոպոգրաֆիկ քարտեզը, չափվել է նրա աշխարհագրական լայնությունն ու երկարությունը, տեղի մագնիսական շեղման անկյունը, ինչպես և կատարվել են հորիզոնին գտնվող լեռնաշղթաների անկյունային բարձրությունների չափումները 360° ազիմուտների համար։ Չափվել են քարերի անցքերում եղած բոլոր անցքերի ուղղվածության ազիմուտները և տեղի անկյունները և այլ կարևոր բնութագրեր։ Կազմվել է 223 քարերի լիակատար կատալոգը նրանց չափերի ու վիճակի նկարագրությամբ, և բոլոր այդ քարերը համարակալվել են։ Հայտնաբերվել են բազմաթիվ նախնադարյան աստղագիտական քարե գործիքներ և որոշվել է նրանց ճշգրտությունը։[21] [22] [23] [24] [25] [26] [27] [28] [29] [30] [31]

Շվեցարացի գիտնական, գիտությունների դոկտոր Հ․Պ․Կլայները 1995թ․–ին ուսումնասիրել է Քարահունջի տարածքը։ Նա ուշադրություն է դարձրել N68 քարին, որի փորված խորշի մեջ անձրևաջուր էր լցված։ Ջրի մակերեսից արտացոլված արևի ճառագայթը N69 քարի գագաթի հետ կազմում է որոշակի անկյուն։ Նա կարծիք է հայտնել, որ առանձին կանգնած N200 քարը խաղացել է նույն դերը, ինչ Սթոունհենջի հայտնի Կրնկաքարը։ Կլայները հայտնաբերել է նաև մի շարք գործիքներ, որոնք ամենայն հավանականությամբ առնչվել են աստղագիտությանը։

2001թ․–ին Եվրասիական աստղագիտական միության նախագահ ռուս պրոֆեսոր Ն․Գ․Բոչկարյովը իր երկու ասպիրանտների հետ հայտնաբերեց ևս N90ա պերիսկոպ–քարը, որը ընկած էր հարավային թևի մոտ գտնվող N90 քարի մոտ։

Aquote1.png Քարահունջը բավականին լուրջ աստղադիտարան է Aquote2.png

Այսպիսին էր պրոֆ․ Բոչկարյովի առաջին գլխավոր կարծիքը։ Հետագայում նա կիրառեց այլ մեթոդներ։ 2003թ․–ին նա ևս եկավ այն եզրակացության, որ Քարահունջը ավելի քան 7500 տարեկան է՝ նշելով, որ այն աշխարհի ամենահին աստղադիտարանն է։[32]

Պատկերներ[խմբագրել]


Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Bochkarev N.G., Bochkarev Yu.N., Armenian Archaeoastronomical Monuments Carahunge and Metsamor, Report on International Conference on Folklor, Tartu, 2003
  2. Գ.Ա.Գալոյան, «Հայաստանը մեծ տերությունների ագրեսիվ բախումների ոլորտում (16-րդ դարից մինչև 1917 թ.)», էջ 12, Երևան, 2004 թ.
  3. Հ.Բաբայան և ուրիշներ, «Քարահունջ աստղադիտարանի մեգալիթների հետազոտությունը», «Քիմիան Հայաստանում 20-րդ դարում» կոնֆերանսի աշխատություններ, Երևան 2000 թ.
  4. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006 թ., էջ 274
  5. Վաչագան Վահրադյանի մամլո ասուլիսը նվիրված Քարահունջին
  6. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006 թ., էջ 274
  7. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006 թ., էջ 21
  8. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006թ., էջ 71
  9. Bochkarev N.G., Bochkarev Yu.N., Armenian Archaeoastronomical Monuments Carahunge and Metsamor, Report on International Conference on Folklor, Tartu, 2003
  10. 10,0 10,1 Պարիս Հերունի // Հայերը և հնագույն Հայաստանը (հիմքերը հայոց) // Երևան, 2006. — 18. — 18. — 224 էջ.
  11. Օ.Խնկիկյան, «Սիսիանի քարերը», «Հայաստանի բնություն», N4, Երևան, 1984թ.
  12. ՀՀ Կառավարության 2009թ.–ի հունիսի 26-ի N 853-Ն որոշմամբ Քարահունջը ստացավ պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ՝ համալրելով պետության կողմից հատուկ պահպանվող արգելոցների ցանկը։
  13. Քարահունջը wikimapia.org կայքի քարտեզում
  14. ՀՀ հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան
  15. Պարիս Հերունի // Հայերը և հնագույն Հայաստանը (հիմքերը հայոց) // Երևան, 2006. — 19. — 19. — 224 էջ.
  16. 16,0 16,1 Պարիս Հերունի // Հայերը և հնագույն Հայաստանը (հիմքերը հայոց) // Երևան, 2006. — 21. — 21. — 224 էջ.
  17. Պարիս Հերունի // Հայերը և հնագույն Հայաստանը (հիմքերը հայոց) // Երևան, 2006. — 71. — 71. — 224 էջ.
  18. 18,0 18,1 18,2 Պարիս Հերունի // Հայերը և հնագույն Հայաստանը (հիմքերը հայոց) // Երևան, 2006. — 22. — 22. — 224 էջ.
  19. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006թ., էջ 22
  20. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006թ., էջ 23–24
  21. Պ․Հերունի, «Հայոց Բուն Օրացույց» բուկլետ, Երևան 1989թ․։
  22. Геруни. П., Карахундж - чудо армянской истории, газета ʾʾРеспублика Армения˓˓, Ереван, июнь 20, 1996
  23. Պ.Հերունի, «Սյունիք» թերթ, Հայաստան, 13 հուլիսի 1996թ․
  24. Պ․Հերունի, Քարահունջ – հնագույն աստղադիտարան Սիսիանում, «Գարուն» ամսագիր, N5, էջ 87-93, Երևան 1998թ․
  25. Геруни П., Доисторическая каменная обсерватория Карахундж - Карениш, ʾʾДоклады Национальной Академии Наук Армении˓˓, N4, с. 307-328, Ереван, 1998
  26. Բաբայան Հ․ և ուրիշներ, Քարահունջ աստղադիտարանի մեգալիթների հետազոտությունը, «Քիմիան Հայաստանում 20–րդ դարում կոնֆերանսի աշխատություններ», Երևան 2000թ․
  27. Sungiorgy R., Esisto in Armenia un altra Stonohenge, ʾʾScienza & Vita˓˓, 17, 1995; also: Un mistero come Stonehenge, ʾʾTerre di Mezzo˓˓, 12, p. 21, Italy, 1995 (իտ․)
  28. Дятлов В., Замахин А., Диалог с небом, еженедельник ʾʾИтоги˓˓, N28, с.38-41, июль 16, 2002, Москва
  29. Nazarian P., Karahoonj, Stone Henges, Magaz. AIM, p. 68, Montreal, Canada, December 2000
  30. Alexandrian A., Karahountch (Des Millenaire Avant Carnak), Magazine ʾʾNovelles d'Armenie˓˓, pp. 40-47, Paris, France, Fevrier 2002 (ֆր․)
  31. Youssefian R., Karahundj, Generation 3, N9, pp. 10-13, Buenos-Aires, Argentine, 2000 (իսպ․)
  32. Bochkarev N.G., Bochkarev Yu.N., Armenian Archaeoastronomical Monuments Carahunge and Metsamor, Report on International Conference on Folklor, Tartu, 2003