Քարահունջ

Քարահունջ

Քարահունջ կամ Զորաց քարեր, նախապատմական մեգալիթյան կառույց Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտ: Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունու` Քարահունջը 7500 տարի առաջ եղել է սրբավայր և աստղադիտարան: Հնագիտական պեղումների ընթացքում այստեղ հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 3-րդ-ից 1-ին հազարամյակների դամբարաններ: Հնավայրը նման է անգլիական Սթոունհենջին:

Քարահունջ

Քարահունջ կամ Զորաց քարեր, նախապատմական մեգալիթյան կառույց Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտ: Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունու` Քարահունջը 7500 տարի առաջ եղել է սրբավայր և աստղադիտարան: Հնագիտական պեղումների ընթացքում այստեղ հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 3-րդ-ից 1-ին հազարամյակների դամբարաններ: Հնավայրը նման է անգլիական Սթոունհենջին:

Հետազոտություններ և էքսպիդիցիաներ

Մի քանի տասնամյակների ընթացքում իրականացվել են մի քանի գիտա-հետազոտական էքսպիդիցիաներ դեպի Զորաց Քարեր` աստադիատարանի ուսումնասիրության համար: Ամենաինտեսնսիվ հետազոտությունները կատարվել են Պ. Հերունու, Վ․ Վահրադյանի և Է. Պարսամյանի կողմից:

Քարահունջ կամ Զորաց քարեր, նախապատմական մեգալիթյան կառույց Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտ: Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունու` Քարահունջը 7500 տարի առաջ եղել է սրբավայր և աստղադիտարան: Հնագիտական պեղումների ընթացքում այստեղ հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 3-րդ-ից 1-ին հազարամյակների դամբարաններ: Հնավայրը նման է անգլիական Սթոունհենջին:

ԸՆԴՈՒՆՎԱԾ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԻ ՇԱՐՔԸ` Զորաց քար (Ղոշուն դաշ): ՙԶորաց քար՚ անվանումը հուշարձանի թուրքերեն ՙKoşun taş՚ անվանման թարգմանությունն է` կատարված և շրջանառության մեջ դրված 1970-ական թվականներին: Հեղինակները պարզել են, որ թուրքերեն ՙKoşun՚ բառը թարգմանվում է որպես ՙշարք՚: Այսպիսով, թուրքերեն անվանումը ավելի ճիշտ կլիներ թարգմանել որպես ՙՇարքով քար՚, ինչը համապատասխանում է հուշարձանի կառուցվածքին: Քարահունջ: Այս անվանումը 1990-ականների կեսերին շրջանառության մեջ է դրել Պ. Հերունին: Հենվում է Ստ. Օրբելյանի կողմից 13-րդ դարում հուշարձանի մոտակայքում, Քարունջ անվանմամբ գյուղի հիշատակման վրա: Մյուս փաստարկը հենվում է ՙՔարահունջ՚ բառը ՙՔարահունչ՚ ընթերցելու և դրանով կառույցի անվանմանը գործանքայնություն (functionality) հաղորդելու փորձի վրա, ինչը բավարար հիմնավոր չէ: Ցից քարեր և Դիք-դիք քարեր: Ժողովրդական անվանումներ են` մոտակա տարբեր գյուղերից վերցված: Սրանք արտացոլում են հուշարձանի կառուցվածքային մեկ առանձնահատկությունը: Անգղի քարահունջ; Ամենայն հավանականությամբ ՙՂոշուն դաշ՚ թուրքերեն արտահայտությունը թարգմանություն է հայերենից: Հայերեն անվանումը կարող էր լինել, ասենք, ՙՇարքով քարեր՚ արտահայտության նման մի բան: Այդ դեպքում թարգմանությունը կլիներ ՙՂոշուն դաշլար՚, այլ ոչ թե ՙՂոշուն դաշ՚: Որպեսզի հայերեն հնագույն անվանման թուրքերեն թարգմանության մեջ ՙքար՚ հասկացությունը արտահայտվեր եզակի թվով, ՙքար՚ բառը նույնպես պետք է ներկայացված լիներ եզակի թվով: Օրինակ` ՙՔար-ա-շարք՚ բառի մեջ: Այս դեպքում թուրքերեն թարգմանությունը մեծ հավանականությամբ կլիներ հենց ՙՂոշուն դաշ՚: Պարզվեց1, որ թուրքերեն ՙղոշուն՚ բառը հայերեն որոշ բարբառներում օգտագործվել է նաև ՙխումբ՚ իմաստով: Ստացվում է, որ հուշարձանի անվանման նախնական հայերեն ձևը կարող էր լինել ՙՔարախումբ՚ կամ նույն իմաստն արտահայտող ՙՔարափունջ՚ բառը: Իսկ Սյունիքի բարբառով` ՙՔարահունջ՚:

Այսպիսով, հուշարձանի հնագույն նախնական (նախաթուրքական) հայկական անվանումը մեծ հավանականությամբ եղել է ՙՔարահունջ՚: Դա թարգմանվել է թուրքերեն որպես ՙՂոշուն դաշ՚ և հասել մեզ նաև այդ լեզվով:

XIII դ. հուշարձանի մոտ, Քարունջ անվանմամբ գյուղ է վկայված: Հիմա Հայաստանում` Սյունիքում և Ղարաբաղում, երեք գյուղ կա նույն Քարահունջ անվամբ: Դրանցից գոնե երկուսի մերձակայքում մեգալիթյան կառույցներ են վկայված: Այսպիսով, ՙքարահունջ՚ բառով, որ նշանակում է ՙքարե փունջ՚, հնում հայերը ամենայն հավանականությամբ նշում էին մեգալիթյան շրջանաձև կառույցները: Նրանցից մի քանիսի անունով մերձակա գյուղերը կոչվել են Քարահունջ: Ուրեմն, ՙքարահունջ՚ բառը հատուկ անուն չէ, այլ այդ տիպի կառույցների ընդհանրական անվանում:

Կոնկրետ խնդրո առարկա կառույցի հատուկ անունը կարող է լինել ՙԱնգղի քարահունջ՚, քանի որ այն արտացոլում է Անգղի համաստեղությունը երկրի վրա և հավանաբար իր ծիսա-կրոնական գործանքի (function) առումով նվիրված էր մահը խորհրդանշող ՙանգղի՚ և ծնունդը խորհրդանշող ՙձվի՚ պաշտամունքին:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱ-ԳՈՐԾԱՆՔԱՅԻՆ (STRUCTUR-FUNCTIONAL) ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ Հուշարձանի ընդհանուր կառույցվածքը արտացոլում է Կարապի (Անգղի – հին հայկական անվանումը) համաստեղությունը (տես` նկար 1): Այն քարերը, որոնք համապատասխանում են Կարապ-Անգղի համաստեղության աստղերին, դրված են պատվանդանի վրա և շարժուն են: Մյուս բոլոր քարերը թաղված են հողի մեջ: Հուշարձանի ընդհանուր կառույցվածքն այնպիսին է, որ հնարավորություն է տալիս ենթադրել նրա աստղագիտական նշանակությունը: Այն է`

Որոշել ամառային արևադարձի օրը: Դա է վկայում հուշարձանի կենտրոնական ձվաձև շարվածքից դեպի հյուսիս-արևելք բացվող միջանցքի առկայությունը: Ըստ ակադ. Հերունու կատարած հաշվարկների` մոտավորապես 7500 տարի առաջ ամառային արևադարձի օրը արևը ծագում էր հենց այդ միջանցքում: Հիմա ծագման կետը շեղված է երկրի պրեցեսիայի հետևանքով:

Հետևել աստղերի շարժմանը: Որոշ քարերի վրա բացված են միջանցիկ անցքեր, որոնցից մի քանիսը նայում են երկնքի որոշակի կետերի, մյուսները իրենց հարևան քարի գագաթի հետ կազմում են նշանառության համակարգ (տես` նկար 12): Դա ակնհայտորեն ենթադրել է տալիս, որ երբ ինչ-որ լուսատու հայտնվում էր նշված քարի գագաթին, ապա դա հիմք էր հանդիսանում ժամանակային հետևություններ անելու համար:

Հնարավոր է նաև այլ` ծիսա-կրոնական նշանակության գործանքների իրականացում: Կենտրոնական ձվաձև շարված քարերից ոչ մեկի վրա անցք չկա: Դա հիմք է տալիս ենթադրել շարվածքի ծիսա-կրոնական գործանքի (function) մասին: Հեղինակները ենթադրում են անգղի և ձվի պաշտամունքի առկայությունը:

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ` Կառույցի աշխարհագրական դիրքը այնպես է հարաբերում Անգեղակոթ գյուղի սրբավայր-գերեզմանոցի, Բրուն-Վերիշեն գյուղ(եր)ի հնագույն եկեղեցու (նախկին մեհյանի տեղում) և ՙպորտաքար՚ կոչվող ծիսավայրի հետ, որ այդ շարքը երկրի վրա արտացոլում է Կարապ-Անգղի համաստեղության խաչը կազմող աստղերի գլխավոր` ՙողղահայաց՚ գիծը (տես` նկար2): Նշված համապատասխանությունն արտահայտվում է նաև երկրային նշված կետերի անվանումներում: Այսպես` Անգեղակոթ գյուղի անվանումը նշանակում է ՙԱնգղի մեծ՚ և համապատասխանում է Անգղի (Կարապի) համաստեղության ամենապայծառ աստղին`Դենեբին;Բրուն գյուղը համապատասխանում է Կարապի b-ին` Ալբիրեո աստղին: Չնայած բառի արաբական հնչողությանը` նրա արմատը ՙբիրեո՚ արաբերեն չի բացատրվում: Համապատասխանությունը ակնհայտ է` Ալ-Բի(ը)ր-եո: ՙ-եո՚ մասնիկը ակնհայտորեն վերջածանց է: Կենտրոնական` Սադր կոչվող աստղը համապատասխանում է հենց հուշարձանին: ՙՍադր՚ բառը արաբերեն նշանակում է թռչնի կրծքամաս` մարմին: Դա առնչվում է հուշարձանի կենտրոնում առկա ձվաձև կառույցին, որն արտացոլում է ձվի պաշտամունքը հնում: Վերջինիս մասին է վկայում նաև Հայկական լեռնաշխարհի մյուս ծայրում գտնվող սրբավայր` Պորտասարում (առավել հայտնի է թուրքացված ՙԳյոբեգլի թեփե՚ անվանմամբ) ներկայացված անգղի պատկերը, որի մոտ` ամբողջ պատկերի կենտրոնում քանդակված է ձու (տես` նկար3): Ինչ վերաբերում է ՙՊորտաքար՚ կոչվող ծիսավայրի և Կարապի h-ի համապատասխանությանը, ապա այն առաջին հայացքից միայն զուտ կառուցվածքային բնույթ ունի (տես` նկար 4): Եթե քարտեզի վրա ուղիղ գծերով միացնենք իրար հետ իմաստային կապ ունեցող չորս գյուղերը` Անգեղակոթ, Բրուն, Քարահունջ և Բռնակոթ, ապա կստացվի համարյա ճշգրիտ զուգահեռագիծ; Վերջինիս մեծ անկյունագծի վրա է հուշարձանը, բաժանելով անկյունագիծը ¼ և ¾ մասերի (տես` նկար 5): ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՅԼ ՄԵԳԱԼԻԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ ՀԵՏ Սթոունհենջ (Անգլիա): Անգլիայի հարավ-արևմուտքում` Սոլսբերի քաղաքի մոտ գտնվող այս հանրահայտ կառույցը որոշակի առնչություներ ունի մեր` սյունիքյան հուշարձանի հետ: Անվանումների բացարձակ նմանություն: Stonehenge և Քարահունջ բառերում առաջին արմատները նույն իմաստն են կրում` ՙքարե՚: Stonehenge բառի երկրորդ` ՙhenge՚ արմատը բացատրելու համար անգլիացի գիտնականները առաջ են քաշել երկու վարկած` ՙHedge՚ – ցանկապատ, ՙHang՚ – կախվել, ճոճվել: Ակնհայտորեն բացատրության երկու վարկածներն էլ բավարար համոզիչ չեն: ՙՔարահունջ՚ բառի երկրորդ` ՙհունջ՚ արմատը բացատրվում է Սյունիքի բարբառով և կրում է ՙփունջ՚ իմաստը: Անգլերենում ՙփունջ՚ բառը թարգմանվում է ՙbunch՚: Հավանական ենք համարում, որ ՙbunch՚ և ՙhenge՚ բառերը իրար հետ հարաբերվում են այնպես, ինչպես ՙփունջ՚ և ՙհունջ՚ բառերը և ունեն ընդհանուր ծագում: Կառուցվածքա-գործանքային ընդհանուր տարրեր: Երկու կառույցներում էլ կան քարերով շարված միջանցքներ, որոնք ուղղված են դեպի հյուսիս-արևելք և հնում հնարավորություն էին տալիս որոշելու ամառային արևադարձի օրը: Սա ցույց է տալիս, որ երկու կառույցների ստեղծողներն ունեին նույն պատկերացումները ու գիտելիքները աստղագիտության ասպարեզում և նույն մշակույթի կրողներն են եղել տես` նկար 6): Պորտասար (Արևմտյան Հայաստան): Առավել հայտնի է թուրքացված` ՙԳյոբեգլի թեփե՚ անվանումով: Պորտասարի տարածքում հայտնաբերվել է Սթոունհենջի նման հուշարձան: Պեղածոյի հեղինակը` գերմանացի հնագետ Շմիդտը, այն թվագրում է մ.թ.ա. X հազարամյակով (տես` նկար 7): Քարերից մի քանիսի վրա պատկերված են տարբեր կենդանիներ: Քարերից մեկը առավել պատկերազարդ է (տես` նկար 8.ա.): Շրջանակի մեջ առնվածը ակնհայտորեն անգղի պատկեր է: Հեշտ է նկատել, որ անգղի թևերի բացվածքը համաչափ (simmetric) չէ: Եթե նրա վրա տեղադրենք ՙԱնգղի քարահունջի՚ ուրվագիծը, ապա այն ճշգրտորեն կհամընկնի անգղի պատկերի հետ (տես` նկար 8.բ.): Այդ քարի վրա պատկերված է աստղային երկինքը` համաստեղությունների բաժանված: Դա ակնհայտ է դառնում, եթե իրար կողքի դնենք աստղային երկնքի քարտեզը և այդ քարի նկարը (տես` նկար 9): Այսպիսով, գալիս ենք կարևոր եզրահանգման. ՙԱյս երկու կառույցների հեղինակները նույն մշակույւթի կրողներն են եղել:՚ Պորտասարի կառույցի մոտակայքում վկայված է Բռնաշեն անվանմամբ գյուղ2, որի անվանումը նույնանում է Սյունիքյան կառույցի շրջակայքում գտնվող Բրուն և Բռնակոթ գյուղերի անվանումների հետ:

ՀԱՅ-ԲՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԱՅԼ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Պատմագրական տվյալներ ընդհանրության մասին: Անգլիայի հնագույն տարեգրությունը` «Անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնի» առաջին պարբերությունը հայտնում է հետևյալը`Բբրիտանիա... Կղզու առաջին բնակիչները եղել են բրիտները, որոնք եկել են Արմենիայից …»3 (տես` նկար 10): Բրիտ բառի ստուգաբանությունը: Քանի որ անվիճելիորեն ՙbrit՚ բառը հնդեվրոպական ծագում ունի, ապա այն կարող է և պետք է դիտարկվի երկու մասից բաղկացած` հնդեվրոպական «բր» արմատից և նույն լեզվաընտանիքին պատկանող «-իտ» վերջածանցից: Սկսենք հանրահայտից: «-իտ» և «-իդ» վերջածանցները ցույց են տալիս պատկանելություն արմատին, ծագումը արմատային բառ-հասկացությունից: Օրինակ` «սեմիտ» (Սեմի ցեղին պատկանող) կամ «դրուիդ» («դր» ցեղին պատկանող): Եզրակացություն` «բրիտ» բառը նշանակում է «բր» ցեղին պատկանող: Հայոց լեզվում «բր» արմատը կարելի տեսնել «բր-ել» բայի մեջ: «Բրել» բայը, ըստ Աճառյանի, հին հայերենում մի քանի իմաստ է ունեցել: Այդ թվում նաև` փորագրել: Այսինքն` գրել պինդ նյութի մակերեսին կտրող գործիքով: Այսպիսով, ՙգրել՚ հասկացությունը հնում մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակի կեսերի (այդ ժամանակ է ենթադրաբար տեղի ունեցել բրիտների արտագաղթը) հայերենով արտահայտվում էր «բրել» բայով: Մեր ենթադրությունն այն է, որ «բր» արմատը «բր-իտ» և «բր-ել» բառերում նույնն է: Այսպիսով, մենք առաջ ենք քաշում մի վարկած, ըստ որի` «բրիտ» բառը նշանակում է «գրել իմացող ցեղին պատկանող»:

Մեր կարծիքով նույն` «գրել իմացող՚ իմաստն է կրում նաև ՙԲռ(ր)ուն՚ գյուղի անվանումը, քանի որ այն բաղկացած է ՙբր՚ ամատից և ՙ-ուն՚ վերջածանցից: Վերջինս շատ հին է և արտահայտում է արմատային գործողությունը կատարելու ունակություն: Օրինակ, կպչել` կպչուն, թռչել` թռչուն, բրել` բրուն:

Ի հավելումն ասվածի` նշենք, որ Սյունիքի այդ ենթատարածքի ժողովուրդն ունի մականուն` գրողներ, ինչը նշանակում է ՙգրել իմացող մարդիկ՚:

Գենետիկական տվյալներ ընդհանրության մասին: Հայ մասնագետների հետ համատեղ, անգլիացի գենետիկների կողմից, անցկացվել է հետազոտություն, որի արդյունքները 2001 թվականին տպագրվել են այդ ասպարեզի ամենահեղինակավոր Human Genetics ամսագրում4: Ստացված արդյունքները վկայում են, որ հայաստանյան հայ բնակչության արական գծով գեները` հապլոխմբերը շատ մոտ են Բրիտանիա կղզու բնակչության հապլոխմբին, իսկ հայաստանյան ներտարածքային հապլոխմբերից բրիտանական հապլոխմբին ամենամոտը Ղարաբաղյան և Սյունիքյան հապլոխմբերն են (տես` նկար 11.):

Նկար 1. ՙԱնգղի քարահունջ՚ հուշարձանի հատակագիծը, ըստ ակադ. Պարիս Հերունու (ձախից): Այն կրկնում է Կարապի (Հայկական և շումերական անվանումը` Անգղի) համաստեղության գծապատկերը (աջից):