Բարսեղ Ա Մակեդոնացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բարսեղ Ա Մակեդոնացի
Solidus-Basil I with Constantine and Eudoxia-sb1703.jpg
բյուզանդական կայսր
ԱԱՀ՝ Բարսեղ Ա Մակեդոնացի
Բնագիր
ԱԱՀ՝
Βασίλειος ὁ Μακεδών
Ծննդյան օր՝ 830-ական թթ. սկիզբ
Ծննդավայր՝ Թրակիա
Վախճանի օր՝ 886
Վախճանի վայր՝ Կոստանդնուպոլիս

Բարսեղ Ա Մակեդոնացի (հունարեն՝ Βασίλειος ὁ Μακεδών, 830-ական թթ սկիզբ – 29 օգոստոս 886) Բյուզանդական կայսր (867- 886), ծագումով հայ, Մակեդոնական (Հայկական) հարստության հիմնադիր։

Ճանապարհ դեպի գահ[խմբագրել]

Բարսեղը ծնվել է Բյուզանդիայի Մակեդոնիա թեմ (վարչական միավոր, համապատասխանում է ներկայիս Ադիրանապոլիս քաղաքի շրջակայքի տարածքին) գաղթած հայ ընտանիքում շուրջ 811 թ.։ Ըստ պատմիչների Բարսեղի առաջին լեզուն հայերենն էր, և նա հունարեն էր խոսում ծանր ակցենտով։

շնորհիվ իր ֆիզիկական տվյալների Բարսեղն ընդունվում է ծառայության Միքայել Գ կայսեր ազգական Թեոփիլիտեսի մոտ։ Գրավում է Միքայել Գ կայսեր, որը նույնպես ծագումով հայ էր, ուշադրությունը՝ հաղթանակ տանելով բուլղարացի հայտնի ըմբիշի նկատմամբ՝ շուտով դառնալով կայսեր թիկնապահը (պարակոիմոմենոս) ու հոմանին։

Միքայելի հրամանով ամուսնալուծվում է իր կնոջ՝ Մարիայից և ամուսնանում կայսեր սիրուհու՝ Եվդոկիա Ինգերինայի հետ։ Ըստ վարկածի՝ նրա երկրորդ կնոջից ծնված որդին, հետագայում Լևոն Զ կայսրը, իրականում Միքայելի որդին էր։

Արաբների դեմ արշավանքի ժամանակ Բարսեղը կարողանում է համոզել Միքայել Գ-ին, որ նրա քեռի Բարդասը (Վարդան) դավեր է հյութում գահին տիրանալու համար և ստանալով կայսեր թույլտվությունը՝ սպանում Բարդասին 866թ ապրիլի 21-ին։ Բարսեղը դառնում է կայսրից հետո երկրորդ անձը՝ ստանալով «կեսարի» տիտղոս, այնուհետև ձեռնադրվելով կայսրին գահակից (866թ. մայիսի 26)։ Այս առաջխաղացումն իր մեջ էր ներառում նաև Բարսեղի որդեգրումը Միքայել Գ-ի կողմից, որն ինքը տարիքով ավելի փոքր էր իր նորաթուխ «որդուց»։ Երբ Միքայել Գ-ն սկսեց Բարսեղի նկատմամբ սառեցման նշաններ ցույց տալ Բարսեղը որոշեց կանխարգելել իր անկումը գահընկեց անելով կայսրին։ Դավադրության արդյունքում 867թ. սեպտեմբերի 23 լույս 24-ի գիշերը Միքայել Գ-ն սպանվեց, գահն անցավ Բարսեղին։

Իշխանության տարիները[խմբագրել]

Տիրանալով գահին Բարսեղ Ա սկսեց եռանդուն կերպով վերականգնել իր նախորդի՝ Միքայել Գ-ի իշխանության տարիների ընթացքում խանգարված ֆինանսները, վարչական համակարգը և բանակը, կատարեց պետական ծառայության համակարգի կանոնակարգմանն ուղղված աշխատանք, համակարգեց բյուզանդական օրենսդրությունը ։

Բարսեղը բարձրացրեց զինվորների ռոճիկը, մեծացրեց բանակի թվաքանակը։ Փոփոխական հաջողությամբ պատերազմել է արաբների հետ Փոքր Ասիայում, կարողացել է հետ գրավել Բյուզանցիայի կողմից նախկինում կորսված որոշ տարածքներ (Շամշատ, Մելիտենե և Լուլ քաղաքները շրջակայքով)։

Արաբների դեմ պայքարում փորձել է գտնել դաշնակիցներ Եվրոպայում՝ ի դեմս գերմանական կայսրի և պապական իշխանության։

Մահացել է 886թ. որսի ժամանակ դժբախտ պատահարի հետևանքով։

Հայ-բյուզանդական հարաբերությունները Բարսեղ Ա օրոք[խմբագրել]

Հայ պատմիչ Վարդանը վկայում է, որ Բարսեղը, դառնալով բյուզանդական կայսր, դիմում է Հայոց իշխանաց իշխան Աշոտ Բագրատունուն՝ թագ խնդրելով։ Իրեն Արշակունի համարելով՝ Բարսեղն ուզում էր թագն ստանալ թագադրից, որպիսին հայոց դարավոր ավանդության համաձայն կարող էր միայն Բագրատունի լինել։[1] Հովհաննես Դրասխանակերտցու համաձայն «Հունաց Բարսեղ մեծ կայսրը խաղաղության, նվաճման ևու սիրո փոքր դաշինք չի հաստատում մեր Աշոտ արքայի հետ` նրան սիրելի որդի անվանելով և հաղորդակից դարձնելով իր տերության ու թագավորության ամեն ինչին։ Եվ այսպես հետագայում առաքինի գործերի բոլոր կարգ ու կանոնները ամբողջությամբ դառնում են կատարյալ ըստ այն պարծանքի կարգի, որն ընդունված էր»։[2]

Ընտանիքը[խմբագրել]

Իր առաջին կնոջից ունեցել է մի քանի երեխա, այդ թվում՝ Բարդաս (Վարդան), Անաստասիա

Իր երկրորդ՝ Եվդոկիա Ինգերինա կնոջից ունեցել է յոթ երեխա՝

  • Սմբատ (Կոնստանդին)՝ 865 - 3 սեպտեմբեր 879
  • Լևոն Զ Իմաստասեր
  • Ստեփան Ա, Կ. Պոլսի պատրիարք
  • Ալեքսանդր, կայսր 912թ.
  • Աննա Ծիրանածին (դարձել է մինաձնուհի)
  • Հեղինե Ծիրանածին (դարձել է մինաձնուհի)
  • Մարիա Ծիրանածին (դարձել է մինաձնուհի)

Հղումներ[խմբագրել]

  1. Բյուզանդական աղբյուրներ, Բ. Կոստանդին Ծիրանածին, Երևան, 1970, էջ 270:
  2. Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1996, էջ 143:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Բյուզանդական աղբյուրներ, Կոնստանդին Ծիրանածին, Երևան, 1970։