Իտալիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իտալիայի Հանրապետություն
Repubblica Italiana
Իտալիա դրոշ
Դրոշ
Իտալիա զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Il Canto degli Italiani
Իտալիա դիրքը
Մայրաքաղաք Հռոմ
41°54′N, 12°29′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ իտալերեն
Կառավարում Ունիտար պառլամենտական hանրապետություն
 -  նախագահ Սերջիո Մատարելլա
 -  վարչապետ Մատտեո Ռենզի
Հիմնում
 -  Ռիսորզիմենտո մարտի 17, 1861 
 -  Հանրապետություն հունիսի 2, 1946 
 -  ԵՏՄ անդամակցում (ներկայումս Եվրամիություն) հունվարի 1, 1958 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 301,318 կմ² 
 -  Ջրային (%) 2.4
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 61,855,120[1]  (23-րդ)
 -  2000 մարդահամարը 57,784,372[2] (22-րդ)
 -  Խտություն 205 /կմ² (63-րդ)
532 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $2,157 տրիլիոն[3] (12-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $35,811[3] (32-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.842 տրիլիոն[3] (8-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $30,594[3] (27-րդ)
Ջինի (2014) 32.7[4] (միջին
ՄԶՀ (2013) Straight Line Steady.svg 0.872[5] (26-րդ)
Դրամական միավոր Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի CET (UTC+1)
 -  Ամռանը (DST) CEST (UTC+2)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .it
Հեռախոսային կոդ +39

Իտալիան (իտալերեն՝ Italia), պաշտոնապես Իտալական Հանրապետություն (իտալերեն՝ Repubblica Italiana), երկիր է, որը գտնվում է Հարավային Եվրոպայում և զբաղեցնում է Իտալական թերակղզին և Միջերկրական ծովի երկու ամենամեծ կղզիները՝ Սիցիլիան և Սարդինիան։

Աշխարհագրական դիրքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղակայված է Հարավային Եվրոպայում, զբաղեցնում է Ապենինյան թերակղզին։ Այլ պետությունների հետ սահմանակցում է միայն հյուսիսում. Ֆրանսիային սահմանակցում է հյուսիս-արևելքից, հյուսիսում՝ Շվեյցարիային և Ավստրիային, Սլովենիայի հետ՝ հյուսիս-արևելքում։ Իտալիայի տարածքում են գտնվում անկլավ երկրներ Սան Մարինոն և կրոնավարական միապետություն Վատիկանը։ Ֆրանսիայի ափերը ողողում են արևելքից՝ Ադրատիկ, արևմուտքից՝ Տիրենյան, հարավում՝ Հոնիական ծովերի ջրերը։ Իտալիայի ցամաքային սահմանի երկարությունը կազմում է 1899 կմ։ Լեռնային երկիր է. տարածքի շուրջ 80% -ը զբաղեցնում են լեռները, նախալեռները և բլուրները։ Հյուսիում Ալպեր լեռնաշղթան է ՝ Արևմտյան Եվրոպայի ամենաբարձր գագաթով (Մոնբլան՝ 4807 մետր) , իտալերեն կոչվում է Մոնտե Բիանկո։ Իտալիայում կան 4 գործող հրաբուխներ՝ Վեզուվ (1277մ), Էտնա (3340 մ), Ստրոմբոլի(926մ), Վուլկանո (499մ): Երկիրը հարուստ է սնդիկի, մարմարի, ածխի, ծծմբի, կալիումի կարբոնատի, քիչ քանակությամբ՝ նավթի և բնական գազի պաշարներով[6]:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումն առաջացել է մ․թ․ա․ մոտ 500 թվականին Վիտալիա ձևով և սկզբնապես վերաբերում էր միայն Կալբրիային՝ Ապենինյան թերակղզու հարավային վերջավորությանը, ուր բնակություն էր հաստատել հյուսիսից եկած վիտալներ ցեղը։ Վերջինիս անունով էլ կոչեցին այդ փոքրիկ տարածքը հին հույները (ավելի ուշ անվանումը լատիներեն վերաիմաստավորվել է որպես vitulus՝ «հորթ»)։

Հունական գաղութացման համեմատ սկսեց նշանակել Ապենինյան թերակղզու հարավային՝ հունական մասը, ի զանազանություն նրա մնացած մասի, որը կոչվում էր Տիրենիա (հույները տիրեններ էին անվանու էտրուսկներին)։ Մ․թ․ա․ 2-1-ին դարերում անվանումն աստիճանաբար տարածվել է ամբողջ թերակղզու վրա և որոշ ժամանակ հետապնդվում էր Հռոմի տիրույթներին։

Հռոմեական տիրապետության հաստատումով դառնում է Ապենինյան թերակղզուն հոմանիշ աշխարհագրական հասկացություն[7]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագույն շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնում, մինչև V դ. կեսը, Իտալիայի տարածքը զբաղեցնում էր հռոմեական ստրկատիրական պետությունը։ Բարբարոսական ցեղերի կողմից Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Իտալիայում ստեղծվեց Օդոակրի բարբարոսական թագավորությունը (476—493): 488-ի և Թեոդորիքի առաջնորդությամբ Իտալիա ներխուժեցին օտռգոթերը և հիմնադրեցին իրենց թագավորությունը (493—554); Օստգոթերի ժամանակ Իտալիայում սոցիալ-տնաեսական կարգերի արմատական փոփոխություններ տեղի չունեցան։ 535-ին Իտալիայի տարածք ներխուժեցին Բյուզանդիայի զորքերը, որոնք 554-ին գրավեցին Իտալիայի տարածքի մեծ մասը։ Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոս I փորձեց վերականգնել Հռոմեական կայսրության սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները։ 568-ին Իտալիա եկան լանգոբարդները, որոնք վերջնական հարված հասցրին ստրկատիրական կարգերին։ 756-ին, երբ ֆրանկների թագավոր Պիպին Կարճահասակը պապին նվիրեց լանգոբարդներից նվաճած Պենտապոլիսը, կազմավորվեց պապերի աստվածապետական պետությունը. 774-ին լանզոբարդների պետությունը գրավեց Կարլոս Մեծը։ Ֆրանկներին ենթարկվելուց հետո Իտալիայում արագացավ ֆեոդալական հարաբերությունների զարգացումը։

Սրբազան Հռոմեական Կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանիայի Օտտոն I թագավորի նվաճողական արշավանքների (951 և 961—962) հետևանքով Իտալիան միացվեց 962-ին ստեղծված Հռոմեական սրբազան կայսրությանը: Ֆեոդալական երկպառակությունների, IX դ. կեսից արաբների (գլխավորապես Հարավային և Միջին Իտալիան) IX դ. վերջից հունգարների (Հյուսիսային Իտալիա) ասպատակությունների հետևանքով ազատ հողատերերը քայքայվեցին և վերածվեցին կախյալ գյուղացիների։ Իտալիայում ֆեոդալիզմի առանձնահատկությունը ապրանքադրամական հարաբերությունների պահպանումն էր։ XI դ. Հյուսիսային և Միջին Իտալիայի քաղաքներն ազատագրվեցին սենիորների իշխանությունից և դարձան ինքնուրույն քաղաք- պետություններ (Միլան, Ֆլորենցիա, Վենետիկ, Ջենովա, Պիզա և այլն): Իտալական նավահանգստային քաղաքների ծաղկմանը նպաստեցին նաև խաչակրաց արշավանքները, որոնք քաղաքները վերածեցին Եվրոպայի և Արևելքի միջև առևտրական գլխավոր միջնորդի։ Իտալական քաղաքները ստիպված էին հերոսական պայքար մղել Իտալիա ներխուժած գերմանացի ֆեոդալների դեմ։ Հռոմեական սրբազան կայսրության կայսրերին հակահարված տալու համար 1167-ին Հյուսիսային Իտալիայի քաղաքները միավորվեցին և ստեղծեցին Լոմբարդյան լիգան։ Քաղաքների վաղ զարգացման շնորհիվ Հյուսիսային և Միջին Իտալիայի առաջավոր քաղաք-պետություններում XIII դ. ստեղծվեցին վաղ կապիտալիստական հարաբերությունների նախադրյալներ։ Ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացման պայմաններում գյուղացիները քաղաքների աջակցությամբ ստացան անձնական ազատություն։ Բայց նրանք դարձան վարձակալներ կամ գյուղական և քաղաքային վարձու բանվորներ։ Քաղաքական կյանքում ավելի մեծ ազդեցություն էին ձեռք բերում արհեստավորները։ XIV դ. հանդես եկան կապիտալիստական մանուֆակտուրաները։ վաղ կապիտալիստական հարաբերությունները նոր, իր հիմքում հակաֆեոդալական, Վերածննդի, մշակույթի աղբյուր հանդիսացան, որն Իտալիայում առավել ավարտուն պատկեր ստացավ։ XIV—XV դդ. իտալական քաղաքների տնտեսական զարգացումը չհանգեցրեց երկրի միավորմանը, միասնական ազգային շուկայի ստեղծմանը։ Իտալիայի քաղաքական անջատվածությունը, կապիտալիզմի զարգացման համեմատաբար նեղ բազան, որը գրեթե չէր շոշափել գյուղատնտեսությունը, արտադրության գերազանցապես արտահանման բնույթը, առևտրական ճանապարհները Միջերկրական ծովից Ատլանտյան օվկիանոս տեղափոխվելը ևն XVI դ. արդյունագործության, առևտրի և բանկային գործի անկման պատճառ դարձան։

Իտալիայի Թուլացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի թուլացումից օգտվեցին Ֆրանսիան և Իսպանիան, որոնք 1494—1559-ին պատերազմներ մղեցին Իտալիայի տարածքում։ Իտալական քաղաք-պետությունները (բացի Վենետիկից, Պապական մարզից և Մավոյան դքսությունից) ընկան Իսպանիայի տիրապետության տակ։ XVI—XVII դդ. տեղի ունեցան հակաիսպանական ժողովրդական ապստամբություններ։ Սկսվեց կաթոլիկական հետադիմության հարձակումը, հիմնադրվեց ճիզվիտների օրդենը (1534), վերակազմվեց ինկվիզիցիան (1542) և այլն։ Պապական կուրիան և ինկվիզիցիան հետապնդում և մահվան էին դատապարտում ժողովուրդների առաջնորդներին և առաջադեմ մտածողներին։ Տնտեսական անկումը խորացավ Իտալիայի տարածքում տեղի ունեցած 1701—1714-ի Իսպանական ժառանգության, 1733—1735Լեհական ժառանգության, 1740—1748Ավստրիական ժառանգության համար պատերազմների հետևանքով։ XVIII դ. վերջից սկսվեց երկիրը օտարերկրյա լծից ազատագրելու և միասնական պետության մեջ միավորելու շարժումը, որն ստացավ Ռիսորջիմենտո անունը։

Իտալիան Օտարերկրյա տիրապետությունների ներքո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ տարածում գտան լուսավորական գաղափարները։ Նապոլեոնի 1796—1797-ի Իտալիա արշավանքից հետո Իտալիայում կազմավորվեցին հանրապետություններ, որոնք կախման մեջ ընկան Ֆրանսիայից: Աուվորովի 1799-ի իտալիա արշավանքի հետևանքով ֆրանսիական զորքերը դուրս մղվեցին Իտալիայից, սակայն շուտով նրանց փոխարինեցին ավստրիացիները: 1800-ին ֆրանսիական տիրապետությունը վերականգնվեց։ Ֆրանսիական տիրապետության շրջանում Իտալիայում անցկացվեցին բուրժուական բարեփոխություններ։ Վիեննայի կոնգրեսը Իտալիայում վերականգնեց ֆեոդալա-բացարձակապետական միապետությունները։ Լոմբարդիան և Վենետիկը նորից միացվեցին Ավստրիային: 1815—1831-ին ավստրիայի հարստահարման, ֆեոդալական հետադիմության և քաղաքական մասնատվածության դեմ պայքարը ղեկավարում էր կարբոնարների գաղտնի կազմակերպությունը։ Նրանց գլխավորությամբ բուրժուական հեղափոխություններ տեղի ունեցան Նեապոլում (1820—1821), Պիեմոնտում (1821) և Կենտրոնական Իտալիայում (1831): 1830—1840-ական թթ. Իտալիայում հեղափոխական գործունեություն ծավալեց «Երիտասարդ Իտալիա» (հիմն. 1831-ին) կազմակերպությունը Ջ. Մաձինիի գլխավորությամբ։ XIX դ. 40-ական թթ. Հյուսիսային Իտալիայում արդյունաբերական հեղաշրջում սկսվեց։ 1848—1849-ին Իտալիայում տեղի ունեցավ բուրժուական հեղափոխություն, որի հիմնական բովանդակությունը երկիրը ավստրիական լծից և բացարձակապետական վարչակարգից ազատագրելն էր։ Սակայն հեղափոխությունը պարտություն կրեց։ 1850-ական թթ. ազգային-ազատագրական շարժումն ուժեղացավ։ Սարդինիայի թագավորության (Պիեմոնտի) ղեկավար Կ. Կավուրը, փորձելով կանխել նոր հեղափոխությունը, ձգտում էր Իտալիան միավորել միապետական հիմունքներով, օտարերկրյա պետությունների (մասնավորապես Ֆրանսիայի) օգնությամբ։ 1859-ի իտալա-ֆրանս-ավսարիական պատերազմի հետեանքով Իտալիային վերադարձվեց Լոմբարդիան։ 1859—1860-ին Սարդինիայի թագավորությանը միացան Պարմը, Մոդենան, Տոսկանան և իտալական մի շարք այլ հողեր։ Իտալիայի միավորման գործում մեծ դեր խաղաց իտալացի ազգային հերոս Ջ. Գարիբաչդին։ 1860հուլիսին ազատագրվեց Սիցիլիան, սեպտեմբերին Գարիբալդիի հեղափոխական բանակը մտավ Նեապոլ: 1866-ին, ավստրո-պրուսական պատերազմի հետեվանքով, որին Իտալիան մասնակցում էր Պրուսիայի մաս, Իտալիան անցավ Վենետիկին: Իտալիայի միավորումն ավարտվեց 1870-ին, Հռոմը հռոմեական պապերի իշխանությունից ազատագրելուց հետո։

Իտալիայի միավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայում հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ Երկրի միավորումից հետո Իտալիայում կապիտալիզմի զարգացումն արագացավ։ Պետությունն ակտիվորեն միջամտում էր տնտեսական կյանքին։ 1880—1890-ական թթ. ուժեղացավ մարքսիզմի գաղափարների ներթափանցումը Իտալիա։ Մարքսիզմի ականավոր պրոպագանդիստ էր Ա. Լաբրիոչան։ 1892-ին Իտալիայի սոցիալիստական կուսակցության (ԻՍԿ) ստեղծումով բանվորական շարժումը կանգնեց ինքնուրույն քաղաքական պայքարի ուղու վրա։ Դեռ նոր ստեղծված իտալական պետությունը գաղութային պատերազմներ սկսեց։ 1880—1890-ական թթ. իտալական Էքսպանսիան ուղղված էր Հյուսիս-Արեելյան Աֆրիկայի դեմ։ Իտալիան Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի հետ կազմեց Եռյակ միությունը: 1889-ին գրավեց Սոմալին և Էրիթրեան (1890): 1895-ին իտալական զորքերը ներխուժեցին Եթովպիա, սակայն գլխովին ջախջախվեցին։ 1911—1912-ին Իտալիան գրավեց Լիբիան: 1915-ին Իտալիան, պատերազմող կողմերի հետ դիվանագիտական առուծախից հետո, պատերազմի մեջ մտավ Անտանտի կողմում։ 1919-ի Սեն-ժերմենի հաշտության պայմանագրով և 1920-ի Ռապալլոյի պայմանագրով Իտալիան ստացավ Տրենտինոն, գրեթե ողջ Իստրիան և մի շարք այլ հողեր։ 1919—1920-ին, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցության տակ, տեղի ունեցավ հեղափոխական բուռն վերելք։ Դեռես 1906-ին ստեղծված Աշխատանքի համընդհանուր կոնֆեդերացիան (ԱՀԿ) դարձավ մեծ ուժ։ 1919-ին Ա. Գրամշիի գլխավորությամբ Թուրինի բանվորները ֆաբրիկաներում և գործարաններում ստեղծեցին ֆաբրիկա-գործարանային սովետներ։ Սակայն բանվորների հեղափոխական ելույթները ձախողվեցին սոցիալիստական կուսակցության և արհմիությունների ռեֆորմիստական ղեկավարների կողմից։ Սոցիալիստական կուսակցության ձախ թևը դուրս եկավ կուսակցությունից, և 1921հունվարի 21-ին կազմակերպվեց իտալական կոմունիստական կուսակցությունը (ԻԿԿ): Խոշոր բուրժուազիան անցավ հակահարձակման։

Իտալիայի Ֆաշիստականացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բոնիտո Մուսուլինի՝ Ֆաշիստական Իտալիայի բռնապետ

Հեղափոխական շարժումները ճնշելու և աշխարհի վերաբաժանմանը մասնակցելու նպատակով 1922-ին երկրում հաստատվեց Մուսոլինիի ֆաշիստական դիկտատուրան։ 1922—1924-ին Մուսոլինին խոշոր բուրժուազիայի շահերին համապատասխան մի շարք միջոցառումներ անցկացրեց։ Ուժեղացավ ընդդիմադիր ուժերի դեմ տեռորը։ 1926-ին բոլոր քաղաքական կուսակցությունները և կազմակերպությունները (բացի ֆաշիստականից) արգելվեցին։ Այդ շրջանում ֆաշիզմի արտաքին քաղաքականությունը չափավոր էր, որը թելադրված էր նրա ներքին դիրքերի անկայունությամբ։ 1929-ին ֆաշիստական կառավարությունը Վատիկանի հետ կնքեց Լատերանի համաձայնագիրը, որը վորոշվեց կաթոլիկ եկեղեցու և իտալական պետության միջև եղած վաղեմի վեճին և Մուսոլինիի համար ապահովեց պապի աջակցությունը։ Իրագործելով իր իմպերիալիստական նպատակները՝ Իտալիան 1935—1936-ին գրավեց Եթովպիան: 1936մայիսի 9-ին Մուսոլինին Իտալիան հռչակեց կայսրություն։ Իսպանիայում ֆաշիստական խռովություն սկսվելուց հետո հիտլերյան Գերմանիայի հետ Իտալիան ինտերվենցիա կազմակերպեց Իսպանիայի դեմ (1936—1939), որն արագացրեց Իտալիայի և Գերմանիայի մերձեցումը։ 1936հոկտեմբերին նրանք ստորագրեցին քաղաքական համագործակցության համաձայնագիր («Բեռլին—Հռոմ առանցքը»): 1937-ին Իտալիան հարեց «Հակակո-մինտերնյան պակտին»: Մասնակցեց 1938-ի Մյունխենյան համաձայնագրին, իսկ 1939մայիսի 22-ին Գերմանիայի հետ ստորագրեց «պողպատե պակտը», որը ձևավորեց իտալա-գերմանական ռազմական ագրեսիվ դաշինքը։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1939ապրիլին Իտալիան օկուպացրեց Ալբանիան: 1940հունիսի 10-ին պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային, և հունիսի 24-ին նրանց միջև զինադադար ստորագրվեց։ 1940հոկտեմբերի 28-ին Իտալիան հարձակվեց Հունաստանի վրա, որն անձնատուր եղավ (1941ապրիլ) գերմանա-ֆաշիստական զորքերի ներխուժումից հետո։ Իտալական բանակը մասնակցեց նաև Հարավսլավիայի օկուպացմանը (1941—1944): 1941հունիսին Իտալիան ֆաշիստական Գերմանիայի հետ պատերազմի մեջ մտավ Սովետական Միության դեմ։ Իտալիան սովետական ռազմաճակատ ուղարկեց զորքեր (8-րդ բանակ), որոնց 1942—1943-ի ձմռանը սովետական բանակը ջախջախեց։ Իտալական բանակը պարտություններ էր կրում նաև Աֆրիկայում: 1943հուլիսին անգլո-ամերիկյան զորքերը ափ իջան Սիցիլիա կղզում։ 1943հուլիսի 25-ին Մուսոլինին տապալվեց և ձերբակալվեց։ 1943սեպտեմբերի 3-ին Րադոլիոյի կառավարությունը զինադադար կնքեց հակաֆաշիստական կոալիցիայի երկրների հետ։ Սեպտեմբերի 8-ին հիտլերյան Գերմանիան սկսեց Իտալիայի օկուպացումը։ 1943սեպտեմբերի 3-ին և 9-ին Իտալիայի հարավում ափ իջան անգլո-ամերիկյան զորքերը։ Իտալացի ժողովուրդը Դիմադրության շարժում ծավալեց հիտլերյան զավթիչների դեմ։ 1944-ին կազմակերպված պարտիզանական բանակի՝ Ազատության կամավորների կորպուսի, միջուկը կոմկուսի ստեղծած գարիբալդիական հարվածային բրիգադներն էին։ 1944ապրիլի 22-ին տարբեր հակաֆաշիստական կուսակցությունների ներկայացուցիչներից, ներառյալ կոմունիստներն ու սոցիալիստները, կազմվեց կոալիցիոն կառավարություն։ Համաժողովրդական ապստամբության հետևանքով 1945ապրիլի 25-ին Հյուսիսային Իտալիան ազատագրվեց հիտլերյան զավթիչներից։

Հետպատերազմյան շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի ազատագրումից հետո դեմոկրատական ուժերին հաջողվեց անցկացնել մի շարք առաջադիմական միջոցառումներ։ 1946հունիսի 2-ի հանրաքվեով Իտալիան հռչակվեց հանրապետություն։ Նոր սահմանադրության (1947) մեջ մտցվեցին մի շարք դեմոկրատական դրույթներ։ 1947փետրվարի 10-ին հակաֆաշիստական կոալիցիայի երկրների և Իտալիայի միջև ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր, որով Հարավսլավիային հանձնվեցին Իստրիան և մի շարք այլ հողեր, Տրիեստը առանձնացվեց որպես «ազատ տարածք»՝ միջազգային հատուկ ստատուսով (1954-ին Հարավսլավիայի հետ կնքած պայմանագրով Տրիեստն անցավ Իտալիային), Հունաստանին հանձնվեցին Դոդեկանեսյան կղզիները. Ֆրանսիային անցան ոչ մեծ շրջաններ հյուսիս-արևմտքում։ Իտալիան հրաժարվեց իր գաղութներից։ 1947-ին հետադիմական ուժերն անցան հարձակման։ 1947մայիսին վարչապետ Դե Գասպերին կառավարություն կազմեց առանց կոմունիստների և սոցիալիստների։ Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությունն (ՔԴԿ) ու աջ սոցիալիստները պառակտեցին բոլոր մասսայական կազմակերպությունները (արհմիութենական, երիտասարդական, կանանց և այլն): 1948-ին Իտալիան, այսպես կոչված, Մարշալի պլանով ԱՄՆ-ից օգնություն ստացավ, 1949-ին մտավ ՆԱՏՕ-ի մեջ։ 1951-ին ստորագրեց Ածխի և պողպատի եվրոպական միավորման պայմանագիրը, Պարմի հակաֆաշիստ բանվորները բարիկադների վրա (1922օգոստոս) Ամերիկյան զորքերի ափհանումը Սալեռնոյում (1943) իսկ 1957-ին՝ Եվրոպական տնտեսական համագործակցության պայմանագիրը: 1960-ական թթ. ուժեղացավ իտալական քաղաքականության որոշ կետեր վերանայելու ձգտումը։ Իտալիայի ներքաղաքական կյանքի հիմնական հարցը 1970-ական թթ. դարձավ կոմկուսակցության հետ կառավարական մեծամասնության հարաբերության խնդիրը։ Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցության (ՔԴԿ) ձախ թևը, ինչպես նաև իտալական սոցիալիստական կուսակցության ղեկավարության մեծամասնությունը հակված են կոմկուսակցության հետ համագործակցելու տակտիկային։ 1972մայիսի արտահերթ պառլամենտական ընտրություններում աշ ուժերին չհաշողվեց բարելավել իրենց դիրքերը, ձախ կուսակցություններն ստացան 40% ձայն (ԻԿԿ՝ 27,2%): Կառավարության մեջ մտան ՔԴԿ, սոցիալ-դեմոկրատները և լիբերալ կուսակցությունների ներկայացուցիչները։ 1972—1976-ին, հետադիմության և նեոֆաշիզմի դեմ, սոցիալական բարեփոխումների և դեմոկրատական վերափոխումների համար պայքարում, տեղի ունեցավ Իտալիայի ձախ և դեմոկրատական ուժերի միասնության ամրապնդում։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի Ֆիզիկական քարտեզ

Իտալիայի ափերը քիչ են կտրտված, երկարությունը մոտ 7,5 հազար կմ է։ Ռելիեֆում գերակշռում են լեռներն ու բարձրությունները (տարածքի 4/5-ը)։ Երկրի հյուսիսում Ալպերն են (առավելագույն բարձրությունը՝ 4807 մ, Մոնբլան), որից հարավ տարածվում է Պադանի հարթավայրը։ Ալպերի և Ապենինների ստորոտներին գտնվում են 200 – 500 մ բարձրության հարթավայրեր, Պո գետի երկայնքով՝ կավաճահճային ցածրադիր (50 – 100 մ) հարթավայրեր, Պադանի հարթավայրից հարավ, Ապենինյան թերակղզու երկայնքով, մոտ 1200 կմ երկարությամբ, ձգվում են միջին բարձրության Ապենինները (առավելագույն բարձրությունը՝ 2914 մ, Կոռնո)։ Կան գործող և հանգած հրաբուխներ (Ամիատա՝ 1734 մ, Վեզուվ՝ 1277 մ), լավային դաշտեր։ Հարավ-արևելքում, Ադրիատիկ ծովի ափերի երկարությամբ, ձգվում են Դորգանո և Լե Մուրշե կարստային սարավանդները, Ապենինյան թերակղզու հարավում՝ Կալաբրյան Ապենինները (բարձրությունը՝ մինչև 1956 մ)։ Կղզիներն ունեն լեռնային ռելիեֆ և մի շարք հրաբուխներ՝ Էտնա (3340 մ), Ստրոմբոլի, Վուլկանո։

Իտալիային բնորոշ են հաճախակի և ուժեղ երկրաշարժերը։ Երկրաբանական կառուցվածքով Իտալիան պատկանում է Ալպյան գեոսինկլինալային (ծալքավորության) մարզին։

Օգտակար հանածոներից կան քարածուխ, գորշ ածուխ, լիգնիտ, թերթաքարեր, նավթ, գազ, կապար, ցինկ, երկաթ, բոքսիտներ, սնդիկ, ծծումբ, մարմար, կերակրի աղ, հանքային և տաք ջրեր (100 – 120 °C)։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիման տարածքի մեծ մասում մերձարևադարձային է, միջերկրածովյան, Պադանի հարթավայրում՝ անցողիկ՝ մերձարևադարձայինից բարեխառնի։ Ամառը շոգ է, չոր։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Ալպերի ստորոտում 20 – 22 °C է, Պադանի հարթավայրում՝ 22 – 24 °C, Ապենինյան թերակղզում և կղզիներում՝ 23 – 28 °C։ Սիրոկո քամիների հետևանքով ջերմաստիճանը բարձրանում է 40 °C-ից 45 °C։ Ալպերում՝ 3500 մ բարձրությունից վեր, հուլիսին ջերմաստիճանը իջնում է մինչև 0 °C։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը Ալպերի ստորոտում և Պադանի հարթավայրում մոտ 0 °C է, Ապենինյան թերակղզում և կղզիներում՝ 1 – 12 °C։ Ալպերում հաճախ են լինում — 15 °C-ից —20 °C սառնամանիքներ։ Տեղումների տարեկան քանակն Արևելյան Ալպերում և Ապենինների հյուսիսում, ինչպես նաև լեռների արևմտյան լանջերին ավելի քան 3000 մմ է, արևելյան լանջերին և ներքին շրջաններում՝ 600 – 800 մմ, կղզիներում՝ 500 մմ։

Ներքին ջրերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետային ցանցը խիտ է։ Հյուսիսում հոսում է Պոն (652 կմ), Պադանի հարթավայրի արևելքում՝ Ադիշե, Բրենտա, Պիյավե, Տալյամենտո, Ռենո գետերը։ Ունեն ձնաանձրևային և սառցադաշտային սնում, օգտագործվում են որպես ոռոգման և ջրաէներգիայի աղբյուր։ Պո գետը սկզբնավորվելով արևմուտքից՝ Ալպերից, Պոն հոսում է Պադանի հարթավայրով, թափվում է Ադրիատիկ ծով, առաջացնելով դելտա։ Ապենինյան թերակղզու և կղզիների գետերը համեմատաբար սակավաջուր են, սնվում են անձրևներով և ամռանը հաճախ ցամաքում են։ Առավել խոշոր գետերից են Առնոն և Տիբրը։ Տիբրը հոսում է Հռոմի միջով ( երկարությունը 405 կմ): Առնո գետը հայտնի է իր վարարումներով, 1966 թվականի վարարումը մեծ վնաս հասցրեց Ֆլորենցիա քաղաքին:

Իտալիայի լճերի մեծ մասը գտնվում է Լոմբարդական Ալպերում (Դարդա, Կոմո, Լագո-Մաջորե ևն) , Ադրիատիկ ծովի ափերին։ Լճերն են Գարդան, Կոմոն, Լագո- Մաջիորեն, Լուգանոն։

Բուսականությունն ու կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալպերում՝ մինչև 800 մ բարձրության վրա, աճում են լեռնային լայնատերև անտառները (կաղնի, շագանակենի, հացենի, թխկի), 800 – 1800 մ բարձրություններում՝ (գորշ անտառահողերում, լեռնային հումուսային հողերում և ռենձիններում)՝ հաճարենին և փշատերև անտառները, ավելի բարձր՝ լեռնամարգագետնային հողերում, թփուտները և ենթալպյան ու ալպյան մարգագետինները։ Պադանի հարթավայրում տարածված է կուլտուրացված բուսականությունը, Ապենիններում և Սիցիլիա ու Սարդինիա կղզիներում (մինչև 500 – 600 մ բարձրությունները), շագանակագույն և հրաբխային հողերում՝ մշտադալար խցանակաղնին, սոճին, թփուտները, 1000 – 1500 մ բարձր՝ լեռնային լայնատերև անտառները։

Կենդանիներից հանդիպում են քարայծ, վայրի կատու, կզաքիս, գորշ արջ, նապաստակ, սկյուռ, մոտ 400 տեսակի թռչուններ, ջրերում՝ տարատեսակ ձկներ։ Ստեղծված են Դրան-Պարադիզո, Ստելվիո, Աբրուցո, Չիրչեո ազգային պարկերը։

Բնակչությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության թվով Իտալիան Եվրոպայի չորրորդ երկիրն է[8]։ Երկրի բնակչության 94% իտալացիներն են, որոնք դավանանքով քրիստոնյա կաթոլիկներ են։ Բնակչության 69%-ը բնակվում են քաղաքներում[9]։ Քաղաքների մեծ մասը կենտրոնացված են Հյուսիսային Իտալիայում։

Խոշոր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր քաղաքներից են Հռոմը, Թուրինը, Միլանը, Ջենովան, Վենետիկը, Նեապոլը և Պալերմոն։

Քաղաք Շրջան Բնակչությունը
1 Հռոմ Լացիո &&&&&&&&02868104.&&&&&02 868 104
2 Միլան Լոմբարդիա &&&&&&&&01339622.&&&&&01 339 622
3 Նեապոլ Կամպանիա &&&&&&&&&0989292.&&&&&0989 292
4 Թուրին Պիեմոնտ &&&&&&&&&0901250.&&&&&0901 250
5 Պալերմո Սիցիլիա &&&&&&&&&0677584.&&&&&0677 584
6 Ջենովա Լիգուրիա &&&&&&&&&0595025.&&&&&0595 025
7 Բոլոնիա Էմիլիա-Ռոմանիա &&&&&&&&&0385175.&&&&&0385 175
8 Ֆլորենցիա Տոսկանա &&&&&&&&&0378556.&&&&&0378 556
9 Բարի Ապուլիա &&&&&&&&&0322179.&&&&&0322 179
10 Կատանիա Սիցիլիա &&&&&&&&&0315535.&&&&&0315 535
11 Վենետիկ Վենետո &&&&&&&&&0264593.&&&&&0264 593
12 Վերոնա Վենետո &&&&&&&&&0260347.&&&&&0260 347
13 Մեսինա Սիցիլիա &&&&&&&&&0241084.&&&&&0241 084
14 Պադուա Վենետո &&&&&&&&&0210890.&&&&&0210 890
15 Տրիեստ Ֆրիուլի-Վենետիկ-Ջուլիա &&&&&&&&&0204489.&&&&&0204 489
16 Տարանտո Ապուլիա &&&&&&&&&0202700.&&&&&0202 700
17 Բրեշիա Լոմբարդիա &&&&&&&&&0195624.&&&&&0195 624
18 Պրատո Տոսկանա &&&&&&&&&0190618.&&&&&0190 618
19 Պարմա Էմիլիա-Ռոմանիա &&&&&&&&&0188836.&&&&&0188 836
20 Մոդենա Էմիլիա-Ռոմանիա &&&&&&&&&0185217.&&&&&0185 217

Հռոմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմը գտնվում է Տիբեր գետի ափին, գետաբերանից 28 կմ հեռավորության վրա։ Համաձայն ավանդության, քաղաքը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 753 թվականին։ Հռոմուլոս և Հռեմոս եղբայրները ( ի պատիվ Հռոմուլոսի քաղաքն անվանել են Հռոմ) քաղաքը հիմնադրել են 7 բլուրների վրա, որոնք են Պալատինուս, Ավենտինուս, Կապիտոլիում, Ցելիուս, Էքսվիլինուս, Քվիրինալիս և Վիմինալիս։ Հռոմը եղել է հին աշխարհի խոշորագույն քաղաքներից մեկը։ 330 թվականին Կոստանտին Առաջին Մեծ կայսրը Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը Հռոմից տեղափոխեց Կոստանդնուպոլիս, քաղաքը կորցրեց իր նշանակությունը։ Հռոմը կառավարում է ընտրովի խորհուրդը (5 տարով, 80 անդամից), որից ընտրում են քաղաքագլուխ և գործադիր կոմիտե (ջունտա), իսկ կառավարումը վերահսկում են Հռոմի նահանգի նահանգապետն ու նահանգային գործադիր կոմիտեն։ Հռոմում են կենտրոնացած Սուրբ Պետրոսի տաճարը, Վատիկանի թանգարանները, Հռոմի Պանթեոնը, Կոլիզեումը, Նավոնի հրապարակը, Տրևի շատրվանը, Տրինիտա դեի Մոնտի եկեղեցին, Բորգեզե պատկերասրահը, Իտալիայի կառավարական և վարչական հաստատությունները, կուսակցությունների ու հասարակական կազմակերպությունների ղեկավար մարմինները, խոշոր բանկերը, ապահովագրական, վարկային և առևտրական ընկերությունները, միջազգային կազմակերպությունները։ Քաղաքում կան բազմաթիվ բուհեր։ Գիտական հաստատություններից հայտնի են Դեի Լինչեի ազգային, Բժշկական գիտությունների, Քառասունի (ըստ անդամների թվի) ազգային ակադեմիաները, Գիտական հետազոտությունների ազգային խորհուրդը, Միջուկային ֆիզիկայի ազգային ինստիտուտը, աստղադիտարանը։ Տարաբնույթ ուսումնասիրություններ են կատարվում բազմաթիվ ակադեմիաներում, գիտական ընկերություններում, ինստիտուտներում ու կենտրոններում։ Գործում են «Տեատրո դել օպերան», «Տեատրո դի Ռոմա» դրամատիկական թատերախումբը, «Տեատրո պիկոլի դի պոդրեկի», մանկական «Ալ Տորկիո» և այլ թատրոններ, «Սանտա Չեչիլիա» ազգային երաժշտական ակադեմիան, ինչպես նաև Հռոմեական ազգային (Թերմերի), Վիլիա Ջուլիուս, Բարոկկոյի, Ժողովրդական արվեստների և ավանդույթների ազգային, Հռոմեական քաղաքակրթության, Հռոմի, Վատիկանի թանգարանները[10]:

Պետական կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիան խորհրդարանական հանրապետություն է։ Երկրի ղեկավարն է համարվում խորհրդարանը։

Օրենսդիր իշխանությունը Իտալիայում պատկանում է խորհրդրանին, որը նույնպես երկպալատ է։ Նրա պալատներն են՝ Պատգամավորների Պալատը և Սենատը։ Իտալիայի խորհրդարանի պալատները համարվում են հավասար։ Պատգամավորներն ընտրվում են 5 տարի ժամկետով։

Իտալիայում գործադիր իշխանությունը իրականացվում է 13 նախարարությունների միջոցով, որոնց գործունեությունը համակարգում է Նախարարների Խորհրդի Նախագահը։

Բարձրագույն դատական մարմինը Իտալիայում՝ Բարձրագույն կասացիոն դատարանն է։ Պետության բոլոր շրջաններում գործում են 26 վերաքննիչ դատարան։ Վարչականորեն բաժանվում է 20 մարզերի, որոնք էլ բաժանվում են 94 գավառների։ Վերջիններս բաժանվում են գավառակների, որոնք կոչվում են կոմունաներ։ Իտալիայի մարզերն են՝ Աբրուցի, Ապուլիա, Լացիո, Լիգուրիա, Վալլե դ’Աոստա, Կալաբրիա, Կամպանիա, Էմիլիա, Ռոմանիա, Լոմբարդիա, Մարկե, Մոլիզե, Պիեմոնտ, Սարդինիա, Սիցիլիա, Վենետիկ, Տոսկանիա, Տրենտինո, Ալտո- Ադիջե, Ումբրիա, Ֆրիուլի, Վենետիկ, Ջուլիա։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ժողկրթության համակարգը սկսել է ձևավորվել XIX դ. 2-րդ կեսին։ 6—9 տարեկան երեխաների պարտադիր տարրական 2-ամյա ուսուցման մասին առաջին օրենքը հրապարակվել է 1859-ին։ 1923-ից պարտադիր է դարձել 8-ամյա ուսուցումը։ 6—14 տարեկանների համար 8-ամյա պարտադիր ուսուցում է սահմանվել 1947-ի սահմանադրությամբ։ Իտալիայի ժողկրթության համակարգի մեջ են մտնում, նախադպրոցական հիմնարկները (3—5 տարեկան երեխաների համար), պետական և մասնավոր տարրական (ուսման տևողությունը 5 տարի) և ցածրագույն միջնակարգ (ուսման տևողությունը 3 տարի) դպրոցները։ Պարտադիր դպրոցի հիմքի վրա գործում են տարբեր միջնակարգ հանրակրթական և մասնագիտական ուսումնական հաստատություններ, ինչպես նաև լրիվ միջնակարգ հանրակրթական ուսումնական հաստատություններ՝ դասական և ռեալական լիցեյներ (ուսման տևողությունը 5 տարի): Մասնագիտական-տեխնիկական կրթություն են ստանում մասնագիտական ինստիտուտներում (ուսման տևողությունը 3—5 տարի) և երկամյա տեխնիկական դպրոցներում։ Հատուկ միջնակարգ կրթություն են տալիս տեխնիկական ինստիտուտները (ուսման տևողությունը 5 տարի): Միջնակարգ մանկավարժական ուսումնական հաստատություններն են. ուսուցչական ինստիտուտները (ուսման տևողությունը 4 տարի), որոնք պատրաստում են տարրական դպրոցի ուսուցիչներ, 3-ամյա մանկավարժական դպրոցները, որոնք պատրաստում են նախադպրոցական հիմնարկների դաստիարակներ, միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում համալսարանները և բարձրագույն նորմալ դպրոցները։ Բուհերն են. պետական և մասնավոր համալսարանները (ուսման տևողությունը 4—6 տարի), ինչպես նաև բարձրագույն գեղարվեստի դպրոցները, ակադեմիաները և կոնսերվատորիաները։ Խոշորագույններն են. Բոսնիայի համալսարանը, Պարմի (հիմնադրվել է XI դ.), Հռոմի, Նեապոլի, Բարիի, Ֆլորենցիայի, Զենովայի, Միլանի, Պադուայի, Պալերմոյի և այլ համալսարանները, Թուրինի և Միլանի պոլիտեխնիկական, Նեապոլի արևելագիտության, Պիզայի մանկավարժական ինստիտուտները և այլն։ Խոշորագույն գրադարաններն են. Հռոմում՝ Ազգային կենտրոնական (հիմնադրվել է 1876-ին, 2,2 մլն կտոր գիրք, 1893 սկզբնատիպ), համալսարանի (հիմնադրվել է 1661-ին, 866 հզ. կտոր գիրք, 659 սկզբնատիպ), Դեի Լինչեի ազգային ակադեմիայի (հիմնադրվել է 1730-ին, 412 հզ. կտոր գիրք, 2293 սկզբնատիպ) և այլն, Նեապոլում՝ Ազգային (հիմնադրվել է 1804-ին, ավելի քան 1,5 մլն կտոր գիրք, 4546 սկզբնատիպ), համալսարանի (հիմնադրվել է 1615-ին, 750 հզ. կտոր գիրք) և այլն, Միլանում՝ Ազգային (հիմնադրվել է 1763-ին, ավելի քան 807 հզ. կտոր գիրք, 2349 սկզբնատիպ) ևն, ազգային և համալսարանական գրադարանները Բոլոնիայում, Բարիում, Պալերմոյում, Պիզայում և այլ քաղաքներում։ Իտալիայում կա ավելի քան 150 թանգարան։ խոշորագույններն են. Հռոմի Ազգային (հիմնադրվել է 1889-ին), Վիլլի Զուլիայի (հիմնադրվել է 1889-ին) թանգարանները, Բորգեզի (հիմնադրվել է 1616-ին), Անտիկ արվեստի ազգային (հիմնադրվել է 1895-ին), ժամանակակից արվեստի ազգային (հիմնադրվել է 1883-ին) պատկերասրահները, ազգային թանգարաններ, գեղարվեստական պատկերասրահներ Ֆլորենցիայում, Պերուջայում, Տարանտոյում, Դոժերի պալատը Վենետիկում, Ուֆֆիցիայի պատկերասրահը Ֆլորենցիայում և այլն։

Գիտություն և գիտական հիմնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

V—VI դդ. Իտալիայում անտիկ գիտության վերջին ներկայացուցիչներն էին Ա. Բոեցիուսը, որի մաթեմատիկական և երաժշտության տեսության երկերը դրված էին միջնադարյան վանական կրթության հիմքում, և Կասիոդորը՝ իր ժամանակի բնագիտական գիտելիքների հանրագիտական ամփոփագրի հեղինակը։ IX դ. Մալեռնոյում ստեղծվել է աշխարհիկ բժշկական դպրոց, որտեղ այլ աշխատանքների հետ կատարվել է նաև արաբական բժշկական աշխատությունների թարգմանություն։ XII—XIII դդ. թարգմանական աշխատանք կատարվել է նաև Հարավային Իտալիայում և Սիցիլիայում: XI—XIII դդ. ստեղծվել են առաջին համալսարանները. XI դ.՝ Պարամայում և Բոլոնիայում, 1222-ին՝ Պադուայում, 1224-ին՝ Նեապոլում և այլուր։ Արտադրության տարբեր ճյուղերի, առևտրի և ծովագնացության զարգացումը նպաստել է հայտնագործություններ կատարելուն։ XIII դ. Իտալիայում է հայտնագործվել ակնոցը, ծովագնացներն սկսել են օգտվել կողմնացույցից և ավելի կատարյալ քարտեզներից։ XIV դ. 1-ին քառորդին հիմնվել են Աալեռնոյի և Վենետիկի բուսաբանական այգիները։ Սկսած XV դարից մեծացավ պրակտիկների դերը փորձարարական գիտության ստեղծման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանի համար բնորոշ էր գիտության և արվեստի սերտ կապը։ Գիտության և արվեստի միասնությունը վառ կերպով արտահայտված է Լեոնարդո դա Վինչիի ստեղծագործության մեջ։ XIV դ. վերջից Իտալիայի գիտությունը Եվրոպայում առաջատար դիրք էր գրավում։ Սխոլաստիկայի դեմ պայքարի մարտիկ էր մտածող և գիտնական Ջ. Բրունոն, որը զարգացրել է Ն. Կոպեռնիկոսի արևակենտրոն ուսմունքը։ Գ. Գալիլեյի աշխատանքները մեծապես նպաստել են ողջ բնագիտության զարգացմանը և, հատկապես, աշխարհի արևակենտրոն համակարգի հաստատմանը։ XVII —XVIII դդ. իտալական պետության քաղաքական մասնատվածության, տնտեսական անկման և ապա ավստրիական տիրապետության պայմաններում Իտալիայի գիտությունը սկսում է կորցնել իր առաջատար դիրքը Եվրոպայում: 1839-ին Պիզայում հրավիրվել է Իտալիայի բնախույզների առաջին համագումարը։ Նույն տարում Հռոմում հիմնվել է գիտության առաջընթացին աջակցող Իտալական ընկերությունը։ XIX դ. 1-ին կեսին աչքի են ընկել քիչ թվով գիտնականների աշխատանքներ։ Խոշոր նշանակություն են ունեցել Ա. Ավոգադրոյի աշխատանքները (1811-ին սահմանել է իր անունը կրող օրենքը, տես Ավոգադրոյի օրենք): Իմպերիալիզմի ժամանակաշրջանում, հատկապես ֆաշիզմի տիրապետության շրջանում Իտալիայի գիտությունը կրել է երկրի ռազմականացման ազդեցությունը։ Ֆաշիզմը արգելակել է ոչ միայն հիմնական, այլև մի շարք կիրառական գիտությունների զարգացումը։ Բնագիտական և տեխնիկական հետազոտությունների վերելքն սկսվել է XX դ. 50-ական թթ.՝ կապված գիտա֊տեխնիկական հեղափոխության հետ։ Կատարվել են մաթեմատիկայի համարյա բոլոր բնագավառներն ընդգրկող ինտենսիվ հետազոտություններ։ Նշանակալի են տիեզերական ճառագայթմանը, քվանտային և միջուկային ֆիզիկային վերաբերող հետազոտությունները։ Քվանտային տեսությունում խոշոր ավանդ է ներդրել է. Ֆերմին։ 1934—1938-ին իր աշակերտների հետ նա կատարել է նեյտրոնային ֆիզիկայի փորձարարական և տեսական խոշոր հայտնագործություններ (նոբելյան մրցանակ, 1938): 1938-ին Ֆերմին տարագրվել է ԱՄՆ, որտեղ 1942-ին իրականացրել է միջուկային շղթայական ռեակցիան։

Փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև ուշ միջնադար Իտալիայի փիլիսոփայությունն ունեցել է եվրոպական միջնադարյան փիլիսոփայության ընդհանուր գծերը։ Նշանավոր մտածողներ են այլ երկրներում ստեղծագործող իտալացիներ Պետրոս Դամիանին, Լանֆրանկը, Անսելմ Քենտերբերացին, Պետրոս Լոմբարդացին, Թովմա Աքվինացին։ Ըստ էության իտալական փիլիսոփայության ձևավորումը սկսվել է XIII— XIV դդ.: Այդ պրոցեսում կարևոր դեր են կատարել Բոլոնիայի և Պադուայի համալսարանները։ Վերածննդի շրջանում զարգանում է հումանիզմը, աստվածաբանական, իդեալիստական որոշ ուսմունքներում ուժեղացել են մատերիալիստական, աթեիստական ըմբռնումները։ Բարոյական, քաղաքական նոր ըմբռնումների ձևավորման գործում մեծ է Ն. Մաքիավելլու դերը։ Վերածննդի շրջանի իտալական բնափիլիսոփայության նշանավոր ներկայացուցիչն է Ջ. Բրունոն։ XVII դ. 2-րդ կեսին և XVIII դ. իտալական փիլիսոփայության միտքը անկում է ապրել։ Այդ շրջանի միակ նշանավոր մտածողը Ջ. Վիկոն է՝ պատմականության սկզբունքի հիմնադիրներից մեկը։ XIX դ. սկզբներին փիլիսոփայության մեջ տիրապետող է դարձել կաթոլիկական մտածելակերպը։ XIX կ. վերջին Իտալիայում տարածվել է մարքսիզմը. սկսվել է պատմական մատերիալիզմի, գիտական սոցիալիզմի և ընդհանրապես մարքսիստական տեսության պրոբլեմների ուսումնասիրությունը։ Վերլուծվում են դիալեկտիկական մատերիալիզմի, իմացաբանության, տրամաբանության, բնագիտության փիլիսոփայական հարցերը։ Մարքսիստական մտքի կենտրոնը Գրամշիի ինստիտուտն է (հիմնադրված 1949-ին), մարքսիստական փիլիսոփայության հարցերի պարզաբանմանն է նվիրված «Critica Marxista» (1963-ից) ամսագիրը: Փիլիսոփայական ուսումնասիրությունների գլխավոր կենտրոններն են Հռոմի համալսարանին կից փիլիսոփայության ինստիտուտը (1939), փիլիսոփայական և կրոնական ուսումնասիրությունների իտալական ընկերությունը, սոցիոլոգիայի իտալական միությունը (հիմնադրված 1937-ին): Հրատարակվում են փիլիսոփայական բազմաթիվ ամսագրեր։

Պատմական գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմագիտությունը Իտալիայում սկզբնավորվել է վաղ միջնադարում, սակայն ծաղկում է ապրել միջին դարերում՝ քաղաքների զարգացմանը զուգընթաց։ XI—XIII դդ. գրվել են բազմաթիվ քաղաքային ժամանակագրություններ (Միլանի, Զենովայի, Մոդենայի, Պարմի և այլն): XIV դ. արդեն գրվել են համաիտալական նշանակություն ունեցող ժամանակագրություններ։ Վերածնության շրջանի Իտալիայի պատմագիտությանը բնորոշ են հրաժարումը աստվածաբանական պատմական ըմբռնումներից, պատմական աղբյուրների գիտական քննության սկզբնավորումը, իրադարձությունների ռեալիստական վերլուծումը։ Քննադատական մեթոդի հիմնադիրն է Լորենցո Վալլան։ Հումանիստական պատմագրության սկզբունքները զարգացրել են XVI դ. խոշոր պատմաբաններ Նիկոլո Մաքիավելլին և Ֆրանչեսկո Դվիչարդինին։ Իտալիայի միավորումից հետո պատմագիտությունը նոր զարգացում է ապրում։ XIX դ. 60—70-ական թթ. առաջացան հայրենական պատմությունն ուսումնասիրող բազմաթիվ ընկերություններ, ընդհանուր և մասնագիտական պատմական ամսագրեր, սկսեցին հրապարակել փաստագրական նյութեր։ XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին հանդես եկան համաշխարհային հռչակի հասած իտալացի պատմաբաններ Դ. Պայսը, Ֆերերոն, Լ. Կաետանին։ XX դ. սկզբին պատմագրության մեջ լայն տարածում է գտնում այսպես կոչված տնտեսա-իրավաբանական ուղղությունը, որի ներկայացուցիչները փորձում էին սինթեզել պատմական, իրավաբանական և տնտեսական գիտությունները։ Նույն ժամանակ սկսում է ձեավորվել էթիկա-քաղաքական ուղղությունը, որի հիմնադիրն է Բ. Կրոչեն։ Այս ուղղությունը ուժեղ ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն իտալական, այլև համաշխարհային բուրժուական պատմագրության զարգացման վրա։ Իմպերիալիզմի դարաշրջանում Իտալիայում երևան են գալիս ծայրահեղ հետադիմական աշխատություններ՝ գրված նացիոնալիզմի և շովինիզմի ոգով։ Ֆաշիզմի տիրապետության շրջանում (1922—1943) իտալացի մտավորականության որոշ մասը կանգնել է ֆաշիզմին աջակցելու ուղու վրա։ Ա. Դրամշիի և Պ. Տոլյատիի աշխատություններով հիմք է դրվում մարքսիստական պատմագրությանը Իտալիայում։ Ֆաշիզմի ջախջախումից և երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գիտական ուսումնասիրության հատուկ առարկա է դառնում բանվորական և սոցիալիստական շարժման պատմությունը, առավել մանրամասն ուսումնասիրվում են միջնադարյան տնտեսական պատմությունը, Վերածնության խնդիրները, Ռիսորջիմենւոոն, ֆաշիստական և հակաֆաշիստական շարժումը և այլն։ Դիմադրության շարժման հարցերն են մշակում մարքսիստ քաղաքական գործիչներ և գիտնականներ Լ. Լոնգոն, Ռ. Բատալյան և ուրիշներ։ Իտալիայի պատմությունն ուսումնասիրող կարևոր կենտրոններ են Միջին դարերի պատմության իտալական ինստիտուտըը (հիմնադրվել է 1883-ին), Ռիսորջիմենտոյի պատմության ինստիտուտը (հիմնադրվել է 1906-ին), Անտիկ պատմության իտալական ինստիտուտը (հիմնադրվել է 1930-ին), Նոր և նորագույն պատմության իտալական ինստիտուտը (հիմնադրվել է 1934-ին), Դրամշիի ինստիտուտը (հիմնադրվել է 1949-ին) և այլն։

Տնտեսագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի տնտեսագիտությունը սկզբնավորվել է դեռևս միջնադարում, երբ ականավոր մտածողներ Ն. Մաքիավելլին, Թ. Կամպանելլան իրենց աշխատություններում դրեցին հասարակության և էկոնոմիկայի զարգացման օրենքների ուսումնասիրման հիմքը։ XV—XVII դդ. ձևավորվում է մերկանտիլիստների իտալական դպրոցը, որի ներկայացուցիչները (Ա. Աեռա, Զ. Մոնտանարի և ուրիշներ) մեծ նշանակություն էին տալիս շրջանառության ոլորտի զարգացմանը։ XVIII դ. վերջի-XIX դ. սկզբի լուսավորիչները (Ջ. Վիկո, Ա. Ջենովեզի, Լ. Մուրատորի և ուրիշներ) իրենց աշխատություններում զարգացնում էին ֆրանսիական հանրագիտակների՝ Իտալիայի հասարակական-քաղաքական պայմաններում կիրառելի գաղափարները։ Իտալիայի տնտեսագիտության առաջընթացի համար ակնառու էր նեապոլիտանական համալսարանին առընթեր 1754-ին ստեղծված քաղաքատնտեսության ամբիոնի դերը, որը միավորեց իտալական0 տնտեսագետներին և սոցիոլոգներին։ XIX դ. 2-րդ կեսին մեծանում է արտասահմանյան, հատկապես անգլիական և ֆրանսիական տնտեսագետների գաղափարական ազդեցությունը, սկսում են գերիշխել տնտեսական լիբերալիզմի և պոզիտիվիզմի կոնցեպցիաները, 70—80-ական թթ. տարածվում է Կառլ Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքը։ Կապիտալիստական հարաբերությունների քննադատությամբ հանդես են գալիս Իտալիայում մանրբուրժուական սոցիալիզմի ջատագովներ Զ. Թոմանյոզին, Ջ. Մաձինին, Կ. Պիզականեն և ուրիշներ։ XIX դ. վերջին տնտեսագիտության զարգացման կարևոր խթան էին Վ. Պարետոյի աշխատությունները։ XIX դ. վերջին և XX դ. սկզցին Իտալիայում ծավալվում են տնտեսության մեջ պետության ակտիվ միջամտությունը հիմնավորող տեսությունները (դիրիժիզմ): Երկրում ֆաշիստական դիկտատուրայի հաստատմամբ պետության սոցիալ-տնտեսական պաշտոնական դոկտրինա դարձան կորպորատիվ տեսությունները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տնտեսագիտության մեջ կարևորագույն ուղղություններից էր մարքսիստական տնտեսագիտական միտքը։

Իրավագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մկսած VI դարից իտալացի իրավաբանների ուսումնասիրության առարկան Հուստինիանոսի կոդիֆիկացիան էր։ Միջազգային իրավունքի բնագավառում նշանավոր երկը Կոսիոդորի կազմած դիվանագիտական փաստաթղթերի ժողովածուն էր (VI դ.), ուր մեկնաբանվել են իրավունքի առանձին նորմեր։ X դ. Պավիայում ստեղծվել է լանգոբարդյան իրավունքի դասավանդման, XI դ.՝ իրավաբանների ռավենյան, ապա բոլոնյան (գլոսատորների) դպրոցը։ Դլոսատորները մեծ դեր խաղացին Եվրոպայում հռոմեական իրավունքի ռեցեպցիայի և իրավագիտության զարգացման գործում։ Հետագայում հռոմեական իրավունքի մեկնաբանմամբ զբաղվում էին լեգիստները։ Միջնադարում զարգացման բարձր աստիճանի էր հասել նաև եկեղեցական, կանոնական իրավունքը։ Առավել հայտնին Դրացիանի կազմած կանոնական իրավունքի ժողովածուն էր (1151): Դրացիանի հետնորդներից Դուրանտիսը կազմել է իրավաբանական յուրօրինակ հանրագիտարան (1275): Իտալիայում իրավագիտական մտքի զարգացմանը նպաստել է Թովմաս Աքվինացին: Քրեական իրավունքի մասին պահպանված առաջին նշանավոր գործը Ալբերտո Դանդինոյի գիրքն է (XIII դ.): Վերածննդի շրջանում իրավագիտական միտքն անդրադարձել է անտիկ իրավունքին։ XV—XVI դդ. Իտալիայում ձևավորվել է իրավաբանների այսպես կոչված բանասիրական դպրոցը, որն ի տարբերություն գլոսատորների և պոստգլոսատորների, զբաղվում էր հռոմեական իրավունքի անմիջական ուսումնասիրությամբ՝ Հռոմի պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրությանը զուգահեռ։ Իտալիայի պետության և իրավունքի գիտության զարգացմանը խթանել են Ն. Մաքիավելլին, Ֆ. Դվիչարդինին, ապա նաև Կամպանելլան։ XVIII դ. սկսած ֆեոդալական կարգերի քննադատությամբ հանդես են եկել իտալացի լուսավորիչները։ Համընդհանուր ճանաչման էր արժանացել Հ. Ֆիլանջերիի «Օրենսդրության գիտություն» աշխատությունը։ Չ. Բեկարն իր աշխատություններում առաջարկում էր քրեական իրավունքի դեմոկրատական սկզբունքներ։ Միջազգային իրավունքի ասպարեզում XIX դ. հռչակվեց այդ դպրոցի հիմնադիր Պ. Մանչինին, որը զգալիորեն նպաստեց միջազգային մասնավոր իրավունքի զարգացմանը։ 70-ական թթ. հիմնադրվեց քրեական իրավունքի մարդաբանական դպրոցը՝ Չ. Լոմբրոզոյի գլխավորությամբ։ XIX—XX դդ. բուրժուական իրավագիտության բոլոր ոլորտներում դրսևորվում էր ձևականմեթոդաբանական շրջանակներից դուրս գալու ձգտումը։

Մշակույթը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի վաղ շրջանի բանահյուսությունը չի պահպանվել։ Միջնադարյան գրականությունն սկսվում է Հռոմեական կայսրության անկումից (476) հետո և մինչև XII դ. շարունակվում լատիներենով (կրոնական ձոներգ, լեգենդ և ժամանակագրություն): Քաղաքների արագ զարգացումը XII դ. վերջին և XIII դ. սկզբին նպաստում է ազգային բարբառներով գրական հուշարձանների երևան գալուն (պատմողական-կրոնական պոեզիա, աշխարհիկ և կրոնական քնարերգություն): Միասնական գրական լեզուն ստեղծողը Դանտե Ալիգիերին է, «... միջնադարի վերջի և նոր ժամանակի առաջին բանաս֊ տեղծը» (Ֆ. Էնգելս): Իտալական Վերածննդի (XIV—XVI դդ.) գրականությանը հատուկ են հումանիստական աշխարհայացքը, հակադասայնությունը, ազատախոհ կենսասիրությունը, մարդկային անհատի հնարավորությունների վերաբերյալ բարձր պատկերացումը, անտիկ աշխարհով հափշտակվելը (Ֆ. Պետրարկու, Զ. Բոկաչչո): XV դ. Վերածննդի գաղափարները զարգացրին հումանիստ-գիտնականները՝ լատիներենով գրող բանասերները, փիլիսոփա-գրողները։ XVI դ. վերջնականապես հաստատվեց միասնական գրական լեզու։ Դարավերջին սկսված տնտեսական ու քաղաքական անկումը, ֆեոդալական ու կաթոլիկական ռեակցիան ազդեցին գրականության բովանդակության վրա։ Այս դարի գրական ներկայացուցիչներն են Լ. Արիոստոն (կենցաղային կատակերգության հիմնադիրը), դրամատուրգ Ն. Մաքիավելլին, Պ. Արետինոն, Ջորդանո Բրունոն (փիլիսոփա), Տ. Տասսոն, Բ. Դվարինին, արձակագիրներ Բ. Կաստիլիոնեն, Բ. Չելլինին, Ա. Ֆիրենցուոլան, Մ. Բանդելլոն։ Քնարերգության մեջ իշխում էին Պետրարկայի էպիգոնները, որոնց գլխավորում էր Պ. Բեմբոն։ XVII դ. հակառեֆորմացիան և ֆեոդալական ռեակցիան, իսպանացիների տիրապետությունը իտալական հողերի զգալի մասում՝ լճացում առաջացրին հոգևոր կյանքում և ճգնաժամ՝ գրականության մեջ։ Ջ. Մարինոյի («Ադոնիս», 1623, պոեմ) և նրա հետևորդների բարոկկո պոեզիայի համար հատկանշական են սեթևեթանքն ու ձևական նորույթի ձգտումը։ Մարինոյի անվան հետ կապված այս հոսանքի՝ մարինիզմի դեմ պայքարել են Դ. Կյաբրերան և Ա. Տասսոնին։ XVII դ. արձակից առանձնանում է իտալական հեքիաթների ժողովածուն («Հեքիաթ հեքիաթների մասին» կամ «Պենտամերոն», 1634—1636)՝ Ջ. Բազիլեի մշակմամբ։ Արկադիա գրական ակադեմիան (XVII դ. վերջին), որը հանդես եկավ մարինիզմի դեմ, XVIII դ. նպաստեց ինչպես կլասիցիզմի, այնպես էլ ռոկոկո նրբակիրթ պոեզիայի (Պ. Ռոլլի) զարգացմանը։ Երկու ուղղությունները միահյուսվում էին քնարերգու և դրամատուրգ Պ. Մետաստազիոյի ստեղծագործություններում։ Այդ շրջանի նշանավոր գրողներից են Կ. Դոլդոնին, Կ. Դոցցին։ Ռիսորջիմենտո շրջանի (XVIII դ. վերջ — 1870) գրականությունն աչքի է ընկնում քաղաքացիականությամբ և հայրենասիրությամբ։ 1848—1849-ի հեղափոխությունից հետո հատկանշական են գարիբալդիական բանաստեղծներ Ա. Ալեարդիի, Լ. Մերկանտինիի, վիպագիրներ Ի. Նևոյի, Ռ. Ջովանիոլիի ստեղծագործությունները։ 1870-ից հետո արձակում առաջատար հոսանքը դարձավ վերիզմը, որն արտացոլում էր ժամանակակից սոցիալական իրականությունը, «փոքր մարդկանց» առօրյան։ Ջ. Վեր գան նովելներում, վեպերում և դրամաներում կարեկցանքով էր պատկերում ձկնորսներին ու գյուղացիներին, ծաղրում հոգևորականությանն ու գյուղական հարուստներին։ Վերիստներից աչքի են ընկնում նաև քննադատ ու վիպագիր Լ. Կապուանան և հոգեբանական վեպերի հեղինակ Դրացիա Դելեդան։ XIX դ. վերջին Իտալիայի գրականության մեջ առաջացան նեոռոմանտիկ և սիմվոլիստական ուղղությունները (Ա. Ֆոգացարո, Ջ. Պասկոլի): Դեկադանսի և նիցշեականության առավել բնորոշ դրսևորումն են Դ. դ’Աննունցիոյի ստեղծագործությունները, որը դարձավ իտալացի իմպերիալիզմի երգիչը և հետագայում հանգեց ֆաշիզմին։ 1909-ին առաջացավ ֆուտուրիստների հոսանքը (Ֆ. Տ. Մարինետտի): Ավանդական բարոյականության ճգնաժամը և «փոքր մարդկանց» ողբերգությունը առավել սրությամբ ցույց տվեց Լ. Պիրանդելլոն։ Իտալիայի մասնակցությունը (1915—18) առաջին համաշխարհային պատերազմին և բանվորական շարժման վերելքի ու ֆաշիստական վտանգի մեծացման հետագա տարիները հանգեցրին ուժերի խիստ սահմանազատման գրականության մեջ։ Ֆաշիստական դիկտատուրայի 20 տարիներին գրողների մեծ մասը հեռացավ սոցիալական թեմատիկայից, ռեալիստական ավանդույթներից, գնաց դեպի «մաքուր արվեստը» (Մ. Բոնտեմպելլի, Ռ. Բաքելլի): 1920—1930-ական թթ. պոեզիայում իշխում էր հերմետիզմը, որի հիմնական մոտիվներն էին մենակությունը, աշխարհի ողբերգական զգացողությունը և անելանելի հուսահատությունը (Դ. Ունգարետաի, է. Մոնտալե, Ու. Սաբա): Իրականության քննադատական պատկերման ձգտումն այդ տարիներին մարմնավորվեց Կ. Ալվարոյի, Ա. Մորավիայի ստեղծագործության մեջ։ Ռեալիստական ավանդույթներն ապրում էին հակաֆաշիստ վտարանդի գրողների (Զ. Ջերմանետտո, Ա. Ուգոլինի և ուրիշներ) գործերում։ Հակաֆաշիստական տրամադրությունների ուժեղացումը 30-ական թթ. վերջերին արտացոլվեց Չ. Պավեզեի, Ա. Մորավիայի, Է. Վիտտորինիի արձակում։ Հետպատերազմյան առաջին տասնամյակի առաջատար ռեալիստական ուղղությունը դարձավ նեոռեալիզմը։ 60-ական թթ. Իտալիայի գրականությունը գաղափարական-գեղարվեստական նոր հատկանիշներ ձեռք բերեց։ Խորացավ ժամանակակից մարդու կերպարը, ընդարձակվեց նրա սոցիալական ու հոգեբանական պատկերման ոլորտը, գրողներն սկսեցին արտահայտչական նոր միջոցներ որոնել։ Առանձնապես զարգացավ սոցիալ-հոգեբանական վեպը (Մորավիա, Կալգինո, Դ. Պարիզե): Ավելի խոր բացահայտվեց պատերազմի ու Դիմադրության շարժման թեման։ Մի շարք ստեղծագործություններ արծարծեցին բանվոր դասակարգի աշխատանքում հասարակական-քաղաքական գործունեության մեջ մարդկային բնավորության կազմավորման թեմաները։ Նույն թվականներին ձևավորվեց ավանգարդիստական ուղղությունը («63-ի խումբ»): 70-ական թթ. սկզբներին, բանվորական ու երիտասարդական շարժման վերելքի իրադրության մեջ սրվեց իտալական առաջադիմական գրականության և բուրժուական «մասսայական կուլտուրայի» պայքարը։

Ճարտարապետությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պիզայի թեքվող աշտարակն ու Դուոմոն

Հնագույն գեղարվեստական հուշարձանները (ժայռապատկերներ, քարե արձանիկներ, խեցեղեն ևն) պատկանում են պալեոլիթի և էնեոլիթի դարաշրջաններին։ Բրոնզի դարաշրջանին (մ.թ.ա. II հազարամյակի 2-րդ կես) բնորոշ է կրեաեմիկենյան մշակույթի ազդեցությունը։

Սարդինիա կղզում ստեղծվել է մեգալիթյան կառույցի յուրօրինակ տիպ՝ կեղծ գմբեթածածկ բոլորակ քարե աշտարակ (այսպես կոչված՝ նուրագի)։ Հյուսիսում զարգացել է տեռամար մշակույթը։ Մ.թ.ա. IX—V դդ. ստեղծվել է Վիլլանովա (տեղանքի անունով) մշակույթը, մ.թ.ա. VIII—II դդ.՝ էարոակների մշակույթը։ Մ.թ.ա. VIII —VI դդ. Իտալիայի ծովեզրյա տարածքում ստեղծված հունական առևտրական բնակավայրերի (Սիրակուզա, Սելինունտ, Պոսեյդոնիա) տեղերում պահպանվել են տաճարների մնացորդներ, քանդակներ, գեղագիտական իրեր։ Հին հունական, էտրուսկյան և այլ տեղական գեղագիտական ավանդույթների հիման վրա մ.թ.ա. V դարից մինչև մ.թ. V դ. զարգացել է հին Հռոմի արվեստը։ Հռոմի անկումից և քրիստոնեության ընդունումից հետո սկսել է կազմավորվել Իտալիայի միջնադարյան արվեստը՝ հենվելով ուշ անտիկ արվեստի ավանդույթներին, դարերի ընթացքում կրելով Բյուզանդիայի մշակույթի և բազմաթիվ բարբարոս ժողովուրդների (գոթեր, լանգոբարդներ, ֆրանկներ ևն) գեղագիտական ճաշակի ազդեցությունը։

IV – VI դդ. Հռոմում և այլ քաղաքներում կառուցվել են շքեղ բազիլիկներ (Սան Ջովաննի ին Լատերանո, Սան Պաոլո Ֆուորի լե Մուռա, Հռոմ), պաշտամունքային կենտրոնակազմ շենքեր (Սան Վիտալե եկեղեցին, Ռավեննա)։ Տաճարները ներքուստ զարդարվել են բազմագույն խճանկարներով, որոնք սկզբում պահպանելով անտիկ արվեստի կենսուրախությունն ու պատկերման ծավալայնությունը (Սանտա-Կոստանցա եկեղեցու խճանկարները, IV դ., Հռոմ), հետզհետե դարձել են ավելի պայմանական և ասկետիկ։ Լուսաստվերային ձևաստեղծումը փոխարինվել է գծայինով և հարթ-մակերեսայինով, գունային նուրբ և հնչեղ համադրումները ձեռք են բերել հանդիսավոր վերացականություն (Ռավեննայի Սան Վիտալեի խճանկարները, VI դար, Հռոմի Սանտա-Մարիա Անտիկուայի որմնանկարները, VIII դ.)։

VIII – X դդ. առաջատարը Լոմբարդիայի ճարտարապետությունն էր։ Այստեղ է ստեղծվել առանձին կանգնած աշտարականման զանգակատան տիպը (այսպես կոչված կամպանիլան, Սանա Ամբրոջո եկեղեցու հարավային աշտարակը, Միլան, IX դ.)։ XI —XIII դդ. Իտալիայի տարածքում կազմավորվել է համաեվրոպական ռոմանական ոճը, որը երկրի ֆեոդալական մասնատվածության պայմաններում, տարբեր կենտրոններում (Միլան, Վերոնա, Պարմա, Պադուա) ձեռք է բերել մի շարք տեղական առանձնահատկություններ։

Իտալական ռոմանական ճարտարապետության ընդհանուր բնորոշ հատկանիշներն են հստակ և համաչափ համամասնությունները, հանդիսավոր հարդարանքը։ Ներդաշնակ համամասնություններով, դեկորի նրբագեղությամբ է օժտված Պիզայի կաթողիկեի համալիրը (մկրտարանը սկսված է 1153-ին, կաթողիկեն կառուցվել է 10631160-ին, կամպանիլան՝ 11741372-ին)։

Սիցիլիայի կառույցներում յուրահատուկ միահյուսվել են բյուգանդական, արաբական, նորմանդական ճարտարապետական ձևերը (Չեֆալուի, Մոնրեալեի կաթողիկեները)։

Բյուգանդական խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցու յուրատիպ տարբերակներից է Վենետիկի հնգագմբեթ Սան Մարկո մոնումենտալ կաթողիկեն (IX դ., վերակառուցվել է XI—XV դդ.)։

Ռոմանական ժամանակաշրջանում է կազմավորվել Իտալիայի քաղաքների մեծ մասը, ըստ տեղանքի՝ պաշտպանական կառույցներով, քարե տուն-աշտարակներով, ռատուշաներով, կամպանիլաներով, նեղլիկ լուսամուտներով, կղմինդրյա երկլանջ տանիքներով, 3—4-հարկանի խոժոռակերպար տներով։

Կառուցվածքներում կիրառվել են քար, աղյուս, ջլաղեղային խաչային թաղեր, գմբեթ։ Կանոնավոր կամ անկանոն հատակագծով, խիտ կուտակված կառուցապատումը կատարվում էր կենտրոնական հրապարակի (սովորաբար կաթողիկեի) շուրջը։

Իտալիան առաջինն է աշխարհում յուրաքանչյուր շնչին բաժին ընկնող տեսարժան վայրերի թվով, գեղեցիկ բնությունը, 300 թանգարաններն, հուշարձանները (աշխարհի բոլոր հուշարձանների 80%-ը), արվեստի գործերը (ողջ մոլորակի արվեստի գործերի 50%-ը)։ Իտալիայի հինավուրց քանդակներն ու ամրոցները մշտապես գրավում են աշխարհի տարբեր անկյուններում բնակվող զբոսասերներին, որոնք միշտ սիրով վերադառնում են այստեղ։ Իտալական արվեստը հայտնի է բոլորիս նախ և առաջ իբրև գեղեցկության խորհրդանիշ, ինչի լավագույն վկայությունն են «Միլոսյան Վեներա»-ն, Լեոնարդո դա Վինչիի «Ջոկոնդա»-ն, Բուոնարոտի Միքելանջելոյի «Դավիթ»-ը, Ռաֆայել Սանտիի որմնանկարները, Կոլիզեումը, Միլանի Մայր Տաճարը, Պիզայի աշտարակը կամ Կրեմոնայում ծնված Անտոնիո Ստրադիվարիի ջութակի կախարդական հնչյունները, Լա Սկալայի պրիմադոննայի երգը (ի դեպ, Իտալիան համարվում է ոչ միայն երաժշտական նոտաների հայրենիքը, որոնք 1208 թվականին ստեղծել է Գուիդո Դ՚ Արեցցոն, այլև օպերային արվեստի Ռոսսինիին նվիրված միջոցառումների շարքով)։

Ճարտարապետության առաջին ուղեցույցը գրվել է 1485 թվականին Լեոն Բատիստա Ալբերտիի կողմից և կոչվում է De re Aedificatoria։ Առաջին օրենսգիրքը նախագծվել է դրանից համարյա երկու դար առաջ՝ 1295 թվականին, Սիենայի քաղաքապետարանի կողմից։ Բավարար հիմքեր կան պնդելու, որ ժամանակակից երկնաքերերի ակունքները գալիս են Տոսկանայի Սան Ջիմինյանո քաղաքի աշտարակներից։ Ավելին, հնուց ի վեր այստեղ արվեստի ուրույն դրսևորում է անգամ սերը, բավական է հիշել միայն Կազանովային։ Ողջ աշխարհում կանանց ամենահամարձակ ֆանտազիաները մի օր անպայման կապվում են առնական իտալացիների հետ։ Պուլիացի Ռոդոլֆո Վալենտինոն՝ հոլիվուդյան առաջին լեգենդներից մեկը, ասում էր. «Իմ ֆիլմերում որևէ բացառիկ բան չկա։ Իտալիայում ինձ նմանները շատ-շատ են»։

Վենետիկյան ջրանցք

Բացի այդ, իտալական կինեմատոգրաֆն ու շքեղագույն մեքենաները նույնպես գեղեցկության կրողն են։ Վենետիկի միջազգային առաջին կինոփառատոնը տեղի ունեցավ 1932 թ–ին։ Այդ օրվանից ի վեր արդեն անցկացվել է 61 կինոփառատոն։ Ինչ վերաբերում է ավտոմեքենաներին. Ֆերրարին ոչ միայն աշխարհի ամենագեղեցիկ մեքենան է, այլև ամենահաղթականը, ինչի մասին վկայում են Ֆորմուլա 1-ի բազմաթիվ առաջնությունները։ Դրանով իսկ ապացուցվեց, որ իտալական տեխնոլոգիաներն աշխարհի առաջատարների շարքում են։ Բացի այդ, հենց իտալական ծագում ունի մարդկության պատմության ամենագեղեցիկ մեքենաներից մեկը՝ Lamborghini Miura-ն, որն իր նրբագեղությամբ համեմատվում է Անիտա Էկբերգի հերոսուհու հետ՝ Ֆեդերիկո Ֆելինիի «Քաղցր կյանք» ֆիլմից, որտեղ իր անմահական խաղն է ցուցադրում նաև անմոռանալի Մարչելլո Մաստրոյանին։ Այս շքեղ ավտոմեքենաների շարքին հավելենք նաև իսկական ընտրախավին վայել այլ մոդելներ ևս. Ալֆա Ռոմեո և Լանչիա՝ հզորության, նրբագեղության և ուժի կատարյալ համադրություն։ Իտալիան Եվրոպայում մոտոցիկլետ արտադրող առաջին երկիրն է («Վեսպա» տարատեսակը)։

Օրվիետո քաղաքի Մայր Տաճարը

Իտալիան աշխարհի ամենաարդյունաբերական երկրներից մեկն է։ Նրան են պատկանում (2006 թվականի դրությամբ) եվրամիության փոքր ձեռնարկությունների մեկ երրորդից ավելին՝ 34%-ը և միջին ձեռնարկությունների 16%-ը։ 2002 թվականին Ինտերնետային ցանցին միացված իտալական ընկերությունները երկրի բոլոր ընկերությունների համընդհանուր թվի 78%-ն էին կազմում։ Խիստ զարմացնող է արտադրական համակարգերի ավտոմատացման մակարդակը. Իտալիան զբաղեցնում է 2-րդ տեղը Եվրոպայում՝ մեքենաների արտադրության ծավալներով և 4-րդը աշխարհում՝ արտադրության մեջ ռոբոտների ներգրավման չափերով, փաստորեն, այս ոլորտի առաջատարների շարքում է։ Միկրոչիպերի հեղինակը Ֆեդերիկո Ֆաջինն է՝ Վիչենցայից։ Մինչ GSM հեռախոսահամակարգի հիմք հանդիսացող ալգորիթմը հորինել է Անդրեա Վիտերբին (որն այնուհետև աշխատանքի է անցել ՆԱՍԱ-ում)։ Պատահական չէ, որ Իտալիան հրաշքների և գյուտերի հայրենիք է համարվում, հայտնագործությունների արտոնագրի մասին առաջին օրենքը թողարկվել է Վենետիկում՝ 1474 թվականին։

Հրաշքների երկիր Իտալիան անչափ մեծ վաստակ ունի մարդկության առաջ՝ իբրև գեղեցիկի «քարոզիչ»։ Այս մասին վկայում են համամարդկային նշանակության մշակութային գլուխգործոցները, բարձր նորաձևությունը, պաշտամունքային դարձած իտալական կինոն, մեքենաները, խոհանոցը, ինչպես նաև լեզուն, որն ամենագեղեցիկներից է իր բարեհնչությամբ։ Պատահական չէ, որ գեղագիտության փիլիսոփայական ուսմունքը ստեղծվել է իտալացի Բենեդետտո Կրոչեի կողմից, որը 1903 թ–ին հայտնաբերեց ինտուիցիայի և արտահայտման միջև առկա կապը։ Իտալացիները համարվում են ամենահանճարեղ ազգերից մեկը. «Իտալացիները բոլոր նրանք են, ովքեր կիրթ են», ասում էր Էրազմ Ռոտերդամցին։ Դեռ հնուց է հայտնի, որ բոլոր ճանապարհները տանում են Հռոմ։ Իսկ դա երևի այն պատճառով, որ «Կյանքը հիասքանչ է» արտահայտությունն առավելագույնս գեղեցիկ է հնչում հենց Իտալիայում և հենց իտալերեն՝ «La vita è bella».

Նորաձևությունը և դիզայնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

իտալական բարձրաոճ կանացի կոշիկներ

Ժամանակակից Իտալիան ունի երկարաճիտ կոշիկի ձև, ինչը խիստ խորհրդանշական է՝ հաշվի առնելով այս երկրի հագուստի և կոշկեղենի արտադրության ծավալները։ «Made in Italy» արտահայտությունը փոխաբերական իմաստով թարգմանվում է՝ էլեգանտ հագուստ և նրբաճաշակ դիզայն։ Այդպիսով, գեղեցկությունը հավանաբար ունի երկարաճիտ կոշիկներով նրբագեղ իտալուհու շորորուն քայլվածք, որն այստեղ՝ Իտալիայում, իր ընթացքն է ապրում Հռոմ–Ֆլորենցիա-Միլան նորաձևության եռանկյունու շրջանակներում։ Այս հանգամանքն այնքան էլ տարօրինակ չի թվում, եթե ընդունենք, որ մոդելագործական տաղանդն իտալացիների արյան մեջ է, իսկ նորաձևության արվեստն այս երկրում ունի 7 հարյուրամյակի պատմություն։ Իտալական fashion արդյունաբերության սկիզբ է համարվում 1962 թ–ը, երբ Հռոմում ստեղծվեց Բարձր նորաձևության Ազգային պալատը՝ Փարիզի Haute Couture խմբակցության նմանությամբ։ 20-րդ դարի 50-ական թվականներին Ֆլորենցիայում սկիզբ էր առել alta moda pronta երևույթը (pret-a-porte-ի նմանությամբ)։ Իսկ արդեն 70-ականներից համաշխարհային նորաձևության կենտրոն դարձավ Միլանը, ուր մինչ օրս անց են կացվում Բարձր նորաձևության ամենահեղինակավոր շաբաթները։ Հաստատված է, որ «Մետաքսի ճանապարհը» սկիզբ է առնում Կոմոյից. հենց այստեղ են ստեղծվում կնոջ ամենահայտնի թիկնոցները։

Իտալիան առաջատար է նաև տեքստիլ արդյունաբերության ոլորտում բարձր տեխնոլոգիաների կիրառմամբ. արտադրություն է մտնում կտոր, իսկ դուրս է գալիս պատրաստի զգեստ։ Սակայն խիստ դժվար է խոսել նորաձևության տների այն ահռելի բազմազանության մասին, որոնք թելադրում են նորաձևության ոչ միայն իտալական, այլև համաշխարհային ողջ ընթացքը՝ Giorgio Armani, Versace, Gianfranco Ferre’, Valentio, Gucci, Dolce & Gabbana, Roberto Cavalli, Prada, Ferragamo, Մարինելլայի փողկապները (Նեապոլից), որոնք կրում են մի շարք պետությունների ղեկավարներ... Իսկ Swatch ժամացույցների, Swarovski բյուրեղապակու, Philips հեռուստացույցների դիզայնը պատկանում է Ալեսսանդրո Մենդինի անունով մի իտալացու։ Եվ, ամենակարևորը, Կունեո քաղաքում ապրող Ջորջիո Ջուջիարոն է ստեղծել մեքենաների, ռադիոյի, լուսանկարչական մեքենաների հարյուրավոր մոդելներ և անգամ սակեի՝ ծագող արևի երկրի ազգային խմիչքի շիշը։

նեապոլիտանական պիցցա

Խոհանոցը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե մարդն այն է, ինչ ուտում է, ապա իտալացիներն, անկասկած, աշխարհի ամենալավ ժողովուրդն են։ Ֆրանսիական խոհանոցը, որ երկրորդ տեղում է իտալականից հետո, լավն է պարզապես այն պատճառով, որ Եկատերինա Մեդիչին, ամուսնանալով Հենրիխ II Նավարացու հետ, խոհեմություն ունեցավ իր հետ վերցնելու իտալացի խոհարարների։ Ի դեպ, հայտնի շամպայնը հայտնագործվել է իտալացի բենեդիկտյան միաբան Ֆրանչեսկո Սկակիի կողմից, որն էլ 1335 թ–ին գրի առավ գազով գինու բաղադրատոմսը։ Իտալական խոհանոցը հիրավի հանճարեղ է. պատահական չէ, որ տասնհինգերորդ դարում դեռևս անհայտ Լեոնարդո դա Վինչին Ֆլորենցիայում Վերոկիոյի քանդակագործության դպրոցն ավարտելուց հետո աշխատեց «Tre lumache» (Երեք խխունջ) ռեստորանում նախ որպես մատուցող, ապա՝ խոհարար։ Իտալական «պաստան», պանիրները, ապուխտը, պաղպաղակը, սուրճը և նույնիսկ պիցցան, որն առաջինն է մտաբերվում իտալական խոհանոցի մասին խոսելիս, իրականում ոչ այլ ինչ են, քան ընդամենը համտեսներ։ Ըստ ամերիկյան Journal of Medicine-ի՝ իտալական խոհանոցին նախապատվություն տվողների մոտ 33%-ով նվազում է մահացությունը, 24%-ով՝ ուռուցքների գոյացության վտանգը։ Իտալական խոհանոցը (slow food), սակայն, ոչ միայն առողջարար է, այլև համեղ, նախընտրելի և բազմազան նաև այն պատճառով, որ ըստ խոհանոցի գիտակների՝ համակցված է մի շարք մարսողական խմիչքներով (grappa, sambuca) և, իհարկե, հայտնի իտալական գինիներով ու spumante–ով։ Իտալիայի գյուղատնտեսության անկյունաքարը, անկասկած, խաղողագինեգործությունն է, որի արտադրանքի արտահանման երկրների ցուցակը գլխավորում են Գերմանիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ն և Կանադան և որի վաճառքի ծավալը, տարեցտարի ավելանալով, կազմում է 8, 5 միլիարդ եվրո։ Ոչ բոլորը գիտեն, որ ալկոհոլն առաջին անգամ թորվել է 1000 թ–ին Սալերնոյի՝ Նեապոլին հարող հիասքանչ այս քաղաքի Բժշկական Ինստիտուտում։ Արդյունքում, այսպիսի խոհանոցը դրդում է ոչ միայն համտեսների, այլև լուրջ գիտական աշխատությունների, ինչպես, օրինակ, Ֆրենսիս Էնթոնիի Low-Carb Italian Cooking-ը։

Իտալիան՝ զբոսաշրջիկների ուխտատեղի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլիզեում

«Ես պաշտում եմ Իտալիան, այստեղ ամենուր լավ է», - ժամանակին ասել է Ք. Բեյլին, և դա բացարձակ ճշմարտություն է։

Բավական է մտածել այնպիսի վայրերի մասին, ինչպիսիք են Թուրինը (Իտալիայի առաջին մայրաքաղաքը, որտեղ 2006 թվականին կայացան ձմեռային օլիմպիական խաղերը), Նեապոլը, Ֆերարան, Պադովան, Պարման, Բերգամոն, Ջենովան (ընտրված՝ 2004 թվականի Եվրոպական մշակույթի մայրաքաղաք, տես ինտերնետային կայք՝ Genova-2004, Ռավեննան, Սիցիլիա և Սարդինիա կղզիները, Կապրին և Իսկիան, Պուլիայի և Կալաբրիայի կամ ամալֆյան գեղատեսիլ ծովափները, Սան Ռեմոն, Ասիզին, Գարդա լիճը, Ապենինյան և Ալպյան լեռները (լրացուցիչ տեղեկություններ կարելի է ստանալ՝ այցելելով Enit, Touringclub, Agroturismo ) ինտերնետային կայքերը)։

Պատահական չէ, որ Իտալիայում են գերադասում իրենց հանգիստն անցկացնել թե՛ Տոնի Բլերը և թե՛ Գերհարդ Շրոդերը։ Վենետիկը, հիրավի, «Միջերկրական ծովի մարգարիտն» է։

Վենետիկի «մայրուղիներում»

Ինչպես ժամանակին ասել է Բրոդսկին՝ այստեղ «մարմինը միայն տրանսպորտային միջոց է աչքերի համար», որոնք փոքր-ինչ լայն բացելով՝ կտեսնենք, որ Վենետիկն իրականում ոչ միայն գոնդոլաներով զբոսանք է ջրանցքներով, աղավնիներով լի հրապարակ, կամուրջներ, փողոցային սրճարաններ, դիմակներ կամ ջահեր։

118 կղզիների վրա գտնվող այս քաղաքը Հրաշքների կամուրջ է, որից արժե կյանքում գոնե մեկ անգամ դիմավորել վենետիկյան գեղանկարիչների կտավներից էլ գունեղ և խորհրդավոր մայրամուտը։ Այն նաև Կա Ռեցցոնիկո թանգարանն է, որտեղ կարելի է տեսնել իսկական վենետիկյան կահույք, ջահեր և փայլատ հայելի։

Հենց այստեղ՝ Մխիթարյան միաբանությունում էր, որ 1512 թվականին աբբահայր Հակոբ Մեղապարտի շնորհիվ լույս տեսավ հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, և այստեղ է, որ երեք դար շարունակ պահվում են արվեստի եզակի նմուշներ՝ եգիպտական սարկոֆագներից մինչև Այվազովսկու կտավները։ Սուրբ Ղազար կղզու մասին Պալացեսկին գրում է. «Արևելքից եկած մի կղզի, որ հանգրվանել է այստեղ՝ զմայլված Վենետիկի գեղեցկությամբ»։

Տոները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Իտալիայի տոներ
  • 1 հունվարի — Նոր տարի (Il Capodanno),
  • 6 հունվարի — Էպիֆանիա (l’Epifania) կամ Բեֆանա (La Befana), Աստվածահայտնություն, Աստծո կնունք
  • 8 մարտի — Կանանց միջազգային օր (La Festa della Donna), պարտադիր տոն չէ և աշխատանքային օր է
  • 21 ապրիլի — Հռոմի հիմնադրման օր (Natale di Roma),
  • 25 ապրիլի — Ֆաշիզմից ու գերմանական շրջափակումից ազատագրվելու օր (La Liberazione),
  • 1 մայիսի — Աշխատանքի տոն (La Festa del Lavoro),
  • 2 հունիսի — Իտալիայի Հանրապետության հռչակման օր (La Festa della Repubblica),
  • 15 օգոստոսի — Ֆերագոստո (Il Ferragosto) Աստվածամոր Փոխակերպություն կամ Համբարձում (L’Assunzione),
  • 1 նոյեմբերի — Բոլոր սրբերի օր (Il giorno di tutti i Santi կամ Ognissanti),
  • 2 նոյեմբերի — Մեռելոց օր (Il giorno della Commemorazione dei Defunti),
  • 4 նոյեմբերի - Ազգային միասնության օր
  • 8 դեկտեմբերի — Աստվածամոր անարատ հղիություն (L’Immacolata Concezione),
  • 25 դեկտեմբերի — Սուրբ Ծնունդ (Il Natale),
  • 26 դեկտեմբերի — Սուրբ Ստեֆանի օր (Santo Stefano).

Հայերը Իտալիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերն Իտալիա մուտք են գործել շատ վաղուց։ Տակավին VI-VII դարերում գերմանական ցեղերի դեմ պատերազմներում բյուզանդա-հռոմեական զորաբանակների կազմում կռվել են հայկական զորամասեր, իսկ Իտալիայի փոխարքայի պաշտոնը զբաղեցրել են հայազգի զորահրամանատարներ (Ներսես Պատրիկ, Իսահակ Հայկազն և ուրիշներ)։ Այդ ժամանակներին է վերաբերում նաև հայ առևտրականների և վանականների մուտքը Հռավեննա, Վենետիկ, Ֆլորենցիա, Նեապոլ, Հռոմ և այլուր, որտեղ նրանք կազմավորել են համայնքներ, հիմնել առևտրական տներ ու կառուցել եկեղեցիներ։ Արդեն XII դարում իտալական 9 քաղաքներում գործել են 10-ից ավելի հայկական եկեղեցիներ, որոնց թիվը XV դարում հասել է 40-ի։ Ներկայումս Իտալիայում գործում է Հայ Առաքելական 4 և Հայ Կաթոլիկ 3 եկեղեցի։ 1512 թ.-ին Հակոբ Մեղապարտը Վենետիկում տպագրել Է հայերեն առաջին գիրքը՝ «Ուրբաթագիրքը»՝ հիմնադրելով հայկական տպագրությունը։ Իտալիայում են գործել նաև հայ տպագրիչներ Աբգար Թոխաթեցին, Հովհաննես Տերզնցին, Հովհաննես Անկյուրացին։ Հայերեն գրքեր են տպագրվել նաև Հռոմում, Միլանում, Լիվոռնոյում, Պադուայում և այլուր։ 1717 թ.-ին Մխիթար աբբահոր գլխավորությամբ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում հաստատվեց Մխիթարյան միաբանությունը, որը 2000 թ.-ին միավորվեց Վիեննայի Մխիթարյանների միաբանության հետ։ XVIII դարի 2-րդ կեսից միաբանությունը վերելք է ապրել հայ մշակույթի և գիտության առաջնակարգ գործիչներ Միքայել Չամչյանի, Գաբրիել Ավետիքյանի, Ղուկաս Ինճիճյանի, Եղիա Թովմաճյանի, Արսեն Բագրատունիի, Ղևոնդ Ալիշանի և այլոց գործունեության շնորհիվ։ Առաջին հայկական վարժարանը 1732 թ.-ին հիմնել է Մխիթար Սեբաստացին Սուրբ Ղազար կղզում։ 1834 թ.-ին վարժարան է հիմնվել Պադուայում, 1836 թ.-ին՝ Վենետիկում, որոնք 1870 թ.-ին միավորվել են և կոչվել Մուրատ-Ռափայելյան վարժարան։ 1883 թ.-ից Հռոմում գործում է Լևոնյան հայկական վարժարանը։ Իտալիայում է ապրել և աշխատել հայազգի հայտնի քիմիկոս Լուիջի Հակոբ Չամիչյանը։ Բոլոնիայում կանգնեցված է նրա հուշարձանը, իսկ քիմիական ինստիտուտն անվանվել է «Ջակոմի Չամիչյանի ինստիտուտ»։ Ներկայիս Իտալիայում բնակվում է շուրջ 4.002 հայ. որոնք բնակվում են Հռոմ (502), Միլան (1.000), Վենետիկ (300) և Ջենովա քաղաքներում։ զբաղվում են ազատ արհեստներով ու արվեստներով, կան ձեռնարկատերեր, առևտրականներ, մտավորականներ։ Իտալահայ համայնքի ձևավորմանը համընթաց՝ հիմնվել են ազգային կյանքը կազմակերպող հասարակական, մշակութային, բարեգործական, երիտասարդական բազմաթիվ միություններ ու ընկերություններ, որոնց գործունեության գլխավոր նպատակը հայապահպանությունն է և հայ-իտալական հարաբերությունների զարգացումը։ Միլանում գործում են Իտալիայի հայոց միությունը և Իտալիայի հայ մշակութային միությունը, Վենետիկում՝ «Պո-Արաքս» մշակութային ընկերությունը և Հայ մշակույթի ուսումնասիրման ու վավերագրման կենտրոնը, Հռոմում՝ «Զատիկ» ընկերակցությունը։ Հայկական ճարտարապետություն են ուսումնասիրում Հռոմի համալսարանում, իսկ Բոլոնիայի և Վենետիկի համալսարաններում գործում են հայագիտական ամբիոններ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Իտալիայի բնակչությունը 2015-ին
  2. Իտալիայի բնակչությունը 2000-ին
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Իտալիայի ՀՆԱ-ն 2015-ին
  4. Իատլիայի Ջինի-ի ցուցանիշը 2014-ին
  5. Իտալիայի ՄԶՀ-ի գործակիցը 2013-ին
  6. Յու. Մուրադյան, Արտասահմանյան երկրների սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրություն, Երևան, 2010
  7. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987). Աշխարհագրական անունների բառարան. Երևան: «Լույս». 
  8. Եվրոպայի առավել շատ բնակչություն ունեցող երկրներ
  9. Իտալիայի ուրբանիզացման մակարդակը
  10. Յու. Մուրադյան, Սոցիալ - տնտեսական աշխարհագրություն, Երևան, 2010 թ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «Իտալիա» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png