Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
United States of America
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դրոշ
Դրոշ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների
Զինանշան
Նշանաբան՝
In God We Trust
Մենք Աստծուն ենք վստահում
Օրհներգ՝
The Star-Spangled Banner


Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիրքը
Մայրաքաղաք Վաշինգտոն
38°53′N, 77°02′W
Ամենամեծ քաղաք Նյու Յորք
Պետական լեզուներ Փաստացիորեն անգլերեն
Կառավարում նախագահական հանրապետություն
 -  Նախագահ Բարաք Օբամա (Դ)
 -  Փոխնախագահ Ջո Բայդեն (Դ)
 -  Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Պաուլ Ռայան (Հ)
Անկախություն Բրիտանական կայսրությունից 
 -  Հայտարարված հուլիսի 4, 1776 
 -  Ճանաչված սեպտեմբերի 3, 1783 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,826,675 կմ²  (4-րդ)
 -  Ջրային (%) 6.76
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 322,370,752[1]  (3-րդ)
 -  2000 մարդահամարը 282,171,968[2] 
 -  Խտություն 32.8 /կմ² (142-րդ)
84.9 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $18.124 տրիլիոն[3] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $56,421[4] (10-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $18.124 տրիլիոն[3] [5] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $56,421[6] (10-րդ)
Ջինի (2010) 41.1[7] 
ՄԶՀ (2013) 0.914[8] (բարձր) (5-րդ)
Դրամական միավոր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դոլար ($) (USD)
Ժամային գոտի (UTC-5 to -10)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-4 to -10)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .us .gov .mil
Հեռախոսային կոդ +1

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (ԱՄՆ) (անգլ.՝ United States of America), դաշնային սահմանադրական հանրապետություն, բաղկացած 50 նահանգներից և դաշնային Կոլումբիա մարզից: Երկիրը մեծամասամբ տեղակայված է Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական մասում՝ 48 նահանգներ և Վաշինգտոնի մայրաքաղաքային մարզը: Հյուսիսից այն սահմանակից է Կանադային, հարավից Մեքսիկային: ԱՄՆ-ի 2 նահանգները ցամաքային սահման չունեն ԱՄՆ-ի հիմնական տարածքի հետ: Դրանք են՝ Ալյասկան՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևմտյան հատվածում, և Հավայան կղզիները՝ Խաղաղ օվկիանոսում:

ԱՄՆ-ի բնակչության թիվը կազմում է 320 միլիոն, այդ ցուցանիշով աշխարհում 3-րդ պետությունն է: Տարածքի մեծությամբ աշխարհի 4-րդ պետությունն է՝ մի փոքր է զիջում Չինաստանին: Լայնամասշտաբ ներգաղթի պատճառով, այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետություններից մեկն է:[9]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ստեղծվել է, երբ բրիտանական 13 նահանգները միավորվեցին և 1776 թվականի հուլիսի 4-ին հռչակեցին իրենց անկախությունը: ԱՄՆ-ն համարվում է աշխարհի առաջին միջուկային տերությունը: Ունի ամենահզոր բանակը և տնտեսությունը: ԱՄՆ-ն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ է:

Բովանդակություն

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ Շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպացիների առաջին հանդիպումը ամերիկացիներ հետ 1764 թ

Մինչև եվրոպացիների կողմից գաղութացվելը ԱՄՆ-ի ներկա տարածքի հիմնական բնակչությունը հնդկացիներն ու էսկիմոսներն էին, որոնք ապրում էին նախնադարյան համայնական կարգերով: Այդ ժողովուրդների պատմությունը մինչև եվրոպացիների հետ նրանց հանդիպելը (16-րդ դար) զարգացել է ինքնուրույն, մյուս մայրցամաքների ժողովուրդներից գրեթե անկախ: 16-րդ դարին ԱՄՆ-ի տարածքում բնակվում էր մոտ 1 միլիոն հնդկացի: Գաղութացման ընթացքում հնդկացիները մասամբ ոչնչացվում էին, մասամբ էլ քշվում դեպի Արևմուտք: Մինչև 18-րդ դարի 60-ական թվականները Անգլիան զավթեց գրեթե ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկան: 17-րդ դարի սկզբին հիմնվեցին առաջին անգլիական գաղութները: Դրանք հյուսիսից սահմանակից էին Ֆրանսիական Կանադա տիրույթին, որը 18-րդ դարի 60-ական թվականներն անցավ Անգլիային, իսկ հարավից՝ Իսպանական Ֆլորիդային: Ներկայիս ԱՄՆ-ի տարածքում անգլիացիներն առաջին բնակատեղին (Վիրջինիայում) հիմնել են 1607-ին: Հետագայում հիմնվել են Մերի Լենդը, Հյուսիսային և Հարավային Կարոլինաները, Զորջիան: Այստեղ առաջ եկավ խոշոր պլանտացիոն տնտեսություն՝ ծխախոտի, բրնձի և ինդիգոյի մշակությամբ: 1619-ին Աֆրիկայից Վիրջինիա բերվեց նեգր ստրուկների առաջին խումբը: Նեգրերի ստրկությունը առաջին անգամ պաշտոնապես ճանաչվեց 1656-ին, իսկ Անգլիայում 1661-ին ընդունված օրենքը նախատեսում էր ստրուկների կանոնավոր մատակարարում հյուսիսամերիկյան գաղութներին: 17-րդ դարի երկրորդ կեսից հարավային գաղութների պլանտատորները սկսեցին լայնորեն կիրառել նեգր ստրուկների աշխատանքը:

Անգլիայի Գաղութ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները XVIII դարի սկզբին

1620-ին հիմք դրվեց Նոր Անգլիայի գաղութներին: Անկախության պատերազմի նախօրյակին այստեղ արդեն կար 4 գաղութ՝ Մասսաչուսեթս, Ռոդ Այլենդ, Նյու Հեմփշիր և Քոնեքթիքութ: Հյուսիսում գերակշռում էին միջին ե մանր ֆերմերական տնտեսությունները: Այստեղ ավելի արագ, քան մյուս գաղութներում, զարգացան արհեստներն ու արդյունաբերությունը: Չորս այլ գաղութներ՝ Փենսիլվանիա, Նյու Յորք, Նյու Ջերսի և Դելավեր, հիմնվեցին Մերձատլանտյան շրջանների կենտրոնական մասում: Անգլիական գաղութները զգալի հաջողության հասան տնտեսական առաջնթացի ասպարեզում: Սկսեց ձևավորվել ամերիկյան ազգային շուկան: Միաժամանակ ստեղծվում էր նոր մշակույթ և գաղափարախոսություն, տեղի էր ունենում ազգային ինքնագիտակցության վերելք: Դա նոր, հյուսիսամերիկյան բուրժուական ազգի ձևավորման պրոցեսն էր: Շատ շուտով ամերիկյան բուրժուազիան դարձավ անգլիական բուրժուազիայի մրցակիցը՝ նավաշինության, առևտրի, իսկ ապա նաև մանուֆակտուրայի բնագավառում: Այդ պատճառով Անգլիան ամեն կերպ արգևակում էր գաղութների տնտեսական զարգացումը: Անգլիայի այդ քաղաքականությունը շոշափում էր գաղութների բոլոր դասակարգերի շահերը և նրանց մոտ առաջ բերեց մետրոպոլիայից անջատվելու ձգտում, որը 18-րդ դարի 60-ական թվականներին վերաճեց զինված պայքարի՝ անկախության համար: Վ. Ի. Լենինի բնորոշմամբ դա հեղափոխական ազատագրական պատերազմ էր անգլիացիների դեմ:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի Տարածքային Աճը

1776հուլիսի 4-ին ընդունված Անկախության դեկլարացիան հռչակում էր ԱՄՆ-ի ստեղծումը: 1783-ի Վերսալյան հաշտության պայմանագրով Անգլիան ճանաչեց ԱՄՆ-ի անկախությունը: Հաղթանակը ձեռք բերվեց ժողովրդի եռանդուն ջանքերով, սակայն իշխանության գլուխ անցան բուրժուազիան և պլանտատորները: Հարավում պահպանվեց ստրկատիրությունը: 1787-ին ընդունվեց ԱՄՆ-ի ասհմանադրությունը (գործողության մեջ գրվեց 1789-ին): ԱՄՆ-ի առաջին նախագահ ընտրվեց Ջորջ Վաշինգտոնը: 19-րդ դարի սկզբներից ԱՄՆ սկսեց ընդարձակել իր տարածքը: 1803-ին Ջեֆերսոնի կառավարությունը Ֆրանսիայից գնեց Լուիզիանան, իսկ 1819-ին ԱՄՆ Իսպանիային ստիպեց զիջել Ֆլորիդան: 1823-ին հռչակվեց «Մոնրոյի դոկտրինան»: Մեքսիկայի դեմ 1846–1848-ին մղած զավթողական պատերազմի հետևանքով ԱՄՆ նվաճեց Մեքսիկայի տարածքի գրեթե կեսը: 1867-ին ԱՄՆ Ռուսաստանից գնեց Ալյասկան (7,2 միլիոն դոլարով): 19-րդ դարի առաջին կեսին ԱՄՆ-ում մեծ թափ ստացավ նեգրերի ազատագրության համար շարժումը: Տեղի ունեցան նեգր ստրուկների ապստամբություններ՝ 1800-ին Գաբրիելի, 1831-ին՝ Ն. Թյոոների և 1855-1859-ին՝ Ջ. Բրաունի ղեկավարությամբ: Կապիտալիստական Հյուսիսի և ստրկատիրական Հարավի միջև սրված հակասությունները հանգեցրին քաղաքացիական պատերազմի, որի համար առիթ ծառայեց ստրկության հակառակորդ Ա. Լինկոլնի ԱՄՆ-ի նախագահ ընտրվելը: Քաղաքացիական պատերազմը, հատկապես երկրորդ փուլում, բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության բնույթ ուներ: Հյուսիսի հաղթանակով վերացվեց ստրկատիրությունը, հեռանկարներ բացվեցին կապիտալիզմի անարգել զարգացման համար: Չնայած դրան, նեգրերի ազատագրման գործը մինչև վերջ չհասցվեց: Ստրկության վերացումը բարենպաստ պայմաններ ստեղծեց բանվորական շարժման զարգացման համար: 1867-ին ԱՄՆ-ում ծագեցին 1 Ինտերնացիոնալի բաժանմունքներ, 1869-ին ստեղծվեց Աշխատանքի ասպետների միաբանությունը, 1881-ին՝ Աշխատանքի ամերիկյան ֆեդերացիան: 1900-1901-ին կազմավորվեց ԱՄՆ-ի սոցիալիստական կուսակցությունը: Սակայն այդ կազմակերպություններում գերակշռող ազդեցություն ունեին օպորտունիստական տարրերը:

Տարածքների Ընդլայնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի վերջին ամերիկյան կապիտալիզմը թևակոխեց իմպերիալիզմի փուլը: 1898-ի իսպանաամերիկյան պատերազմի ժամանակ ԱՍՆ գրավեց Ֆիլիպինները, Պուերտո Ռիկոն և Գուամը, Կուբան փաստորեն վերածվեց ԱՍՆ-ի գաղութի: 1899-ին ԱՍՆ Չինաստանում հռչակեց «բաց դռների» քաղաքականություն: 1903-ին ամերիկյան իմպերիալիստները հեղաշրջում կաբմակերպեցին Պանամայում՝ այն անջատելով Կոլումբիայից: Նույն թվականին ԱՍՆ իր իսկ ստեղծած Պանամայի Հանրապետությանը պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր, հավերժ օգտագործման համար այդ երկրի տարածքում ձեռք բերեց 16,1 կմ լայնությամբ մի գոտի՝ ջրանցք կառուցելու նպատակով: Նա միաժամանակ իրավունք ստացավ այդտեղ ամրություններ շինել, զորք պահել, իրականացնել իր իշխանությունը: 1899–1902-ին և 1906-1909-ին ԱՍՆ օկուպացրեց Կուբան, 1912-1933-ին (ոչ մեծ ընդհատումներով)՝ Նիկարագուան, 1915–1934-ին՝ ՛ Հայիթին, 1916-1924-ին՝ Դոմինիկյան Հանրապետությունը: 1914-ին և 1916–1917-ին ԱՍՆ ինտերվենցիա կազմակերպեց Մեքսիկայի, 1917-1922-ին՝ Կուբայի դեմ:

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի տարածքների նվաճման դինամիկան

ԱՍՆ-ի ռազմատնտեսական պոտենցիալի աճի համար կարևոր խթան հանդիսացավ առաջին համաշխարհային իմպերիալիստական պատերազմը: Պատերազմի սկզբին նա հայտարարեց, որ չեզոքություն է պահպանելու, սակայն ամերիկյան մոնոպոլիաները ստանձնեցին պատերազմող երկրներին, գլխավորապես Անտանտի պետություններին սննդամթերք, ռազմամթերք և փոխառություններ տրամադրելու գործը: Պատերազմի շնորհիվ 1913-1914-ի տնտեսական անկումը տեղի տվեց վերելքի, և ամերիկյան մոնոպոլիաները վիթխարի շահույթներ կորզեցին զենքի ու զինամթերքի վաճառքից: Չեզոքության տարիները ԱՍՆ-ի կառավարությունը օգտագործեց պատերազմին նախապատրաստվելու համար: Հետին պլան մղվեցին Սիացյալ Նահանգների և Անտանտի պետությունների տարաձայնությունները, և սուր բնույթ ստացան հակասությունները Գերմանիայի հետ: Գերմանիան սպառնում էր հաղթանակի դեպքում հաստատել գրեթե անբաժան տիրապետություն համաշխարհային շուկայում: Միաժամանակ Անտանտի պարտության դեպքում ԱՄՆ կկորցներ նրան տրամադրած զգալի վարկերն ու փոխառությունները: Բացի այդ, չեզոքությունը ամերիկյան իմպերիալիզմին կզրկեր աշխարհի վերաբաժանմանը մասնակցելու իրավունքից: 1917ապրիլի 6-ին ԱՄՆ հրաժարվեց չեզոքությունից և պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, որի հետ հարաբերությունները հատկապես սրվել էին գերմանացիների մղած ստորջրյա պատերազմի հետևանքով: Պատերազմից հետո, լինելով հաղթող պետությունների թվում, ԱՄՆ ամենագործունյա մասնակցություն ունեցավ հաշտության պայմանագրերի Վերսալ-վաշինգտոնյան սիստեմի ստեղծմանը, որը կոչված էր հաստատելու ուժերի նոր հավասարակշռության կապիտալիստական աշխարհում: 1918-ի հունվարին նախագահ Վուդրո Վիլսոնը հանդես եկավ «14 կետերով»՝ հետպատերազմյան կարգավորման ամերիկյան ծրագրով:

Հետպատերազմյան Շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմպերիալիստական մյուս տերությունների հետ ԱՄՆ փորձեց Փարիզի հաշտության կոնֆերանսն օգտագործել Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ ինտերվենցիան ընդլայնելու և բլոկադա կազմակերպելու նպատակով: Վիլսոնը հասավ այն բանին, որ Վերսալի հաշտության պայմանագրի մեջ մտցվեց Ազգերի լիգայի Կանոնադրությունը: Սակայն ամերիկյան կոնգրեսը չվավերացրեց այդ պայմանագիրը: Չնայած դրան, Միացյալ Նահանգները շարունակեցին ամենաակտիվ միջամտությունը մյուս աշխարհամասերի գործերին՝ դրա համար օգտագործելով իրենց ֆինանսատնտեսական հզորությանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով հարստացած ԱՄՆ պարտապանից վերածվեց պարտատիրոջ, որին Եվրոպայի երկրները պարտք էին ավելի քան 10 մլրդ. դոլար: ԱՄՆ-ում էր կուտակվել ոսկու համաշխարհային պաշարի ավելի քան կեսը: «Ամերիկյան միլիարդատերերը գրեթե բոլորից հարուստ էին և գտնվում էին ամենաապահով աշխարհագրական դիրքում: Նրանք ամենից ավելի հարստացան: Նրանք իրենց հարկատուներ դարձրին բոլոր, նույնիսկ ամենահարաստ երկրները: Նրանք կողոպտեցին հարյուր միլիարդավոր դոլարներ: Եվ ամեն մի դոլարի վրա երևում են կեղտի հետքեր՝ Անգլիայի և նրա «դաշնակիցների», Գերմանիայի և նրա վասալների միջև կնքված կեղտոտ գաղտնի պայմանագրերի, կողոպտված ավարը բաժանելու պայմանագրերի, բանվորներին ճնշելու և սոցիալիստ-ինտերնացիոնալիստներին հալածելու ասպարեզում միմյանց «օգնելու» պայմանագրերի»: Հետպատերազմյան շրջանում բուռն վերելք ապրեց բանվորական շարժումը: Այդ վերելքի պայմաններում 1919սեպտեմբերին ստեղծվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կոմունիստական կուսակցությունը: ԱՄՆ մասնակցեց Սովետական Ռուսաստանի դեմ կազմակերպված ռազմական ինտերվենցիային Հյուսիսում (1918-1919) և Հեռավոր Արևելքում (1918-1920): Միաժամանակ ամերիկյան բանվորները ստեղծեցին «Սովետական Ռուսաստանի բարեկամների լիգա» և «Ձեռքերդ հեռու Ռուսաստանից» կոմիտեներ, որոնց անխոնջ պայքարը, բողոքները և պահանջները ստիպեցին ԱՄՆ-ի կառավարությանը 1920-ին իր զորքերը հետ կանչել Ռուսաստանից: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո սրվեցին հակասությունները ԱՄՆ-ի և Անգլիայի, ԱՄՆ-ի և Ճապոնիայի միջև: Գերմանիային ԽՍՀՄ-ի դեմ ուղղելու նպատակով ամերիկյան մոնոպոլիաները օժանդակեցին Գերմանիայի ռազմա-արդյունաբերական կարողության վերածնմանը: Տնտեսական ճգնաժամը ԱՄՆ-ում արտահայտվեց բացառիկ ուժով: ճգնաժամի ավերիչ հետևանքների դեմ պայքարելու Հավերի կառավարության փորձերն անցան ապարդյուն: Նորընտիր նախագահը՝ Ֆ. Ռուզվելտը, մի շարք բարեփոխումներով փորձեց հաղթահարել տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները և պետական կապիտալիզմի ուժեղացման ճանապարհով ամրապնդել կապիտալիստական կարգերը: Ռուզվելտի օրոք 1933նոյեմբերի 16-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի միջև:

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկացի զինվորները Օմահա Ափի գրավման ժամանակ

Համաշխարհային երկրորդ պատերազմին նախորդած շրջանում ԱՍՆ վարում էր «չմիջամտելու» քաղաքականություն, որը նշանակում էր թողտվություն ֆաշիստական ագրեսորներին: 1935օգոստոսի 8-ին կոնգրեսն ընդունեց «Չեզոքության մասին օրենքը», որը փաստորեն նպաստեց Իսպանիայի Հանրապետության դեմ գերմանա-իտալական ինտերվենցիային (1936-1939): ԱՍՆ իր դիրքով նպաստեց նաև 1938-ի Մյունխենյան համաձայնությանը: ԱՄՆ-ի, ինչպես նաև Անգլիայի և Ֆրանսիայի քաղաքականությունը հող նախապատրաստեց 2-րդ համաշխարհային պատերազմի սանձազերծման համար: Պատերազմի սկզբից ի վեր ձևականորեն մնայով չեզոք՝ ԱՄՆ պաշտպանում էր Անգլիային և Ֆրանսիային ընդդեմ Գերմանիայի: 1939նոյեմբերին կոնգրեսը վերանայեց չեզոքության մասին օրենքը, որը փաստացի նշանակում էր Անգլիա և Ֆրանսիա զենք արտահանելու թույլտվություն: 1941-ի մարտին ընդունվեց Լենդլիզի մասին օրենքը: Միաժամանակ ԱՄՆ ձգտում էր օգտագործել Անգլիայի դժվարին կացությունը, նրա մի շարք տիրույթներում և ազդեցության ոլորտներում իր վերահսկողությունը հաստատելու նպատակով: Այսպես, 1940-ին ստորագրված համաձայնությամբ (1941մարտի 27-ին վերջնականապես ձևակերպվեց որպես պայմանագիր) 50 հին էսկադրային ականակիրների դիմաց ԱՄՆ Անգլիայից վարձակալական հիմունքներով Ատլանտյան օվկիանոսի մի շարք կարևոր ստրատեգիական կետերում 99 տարվա ժամկետով տարածքներ ստացավ ռազմական բազաներ կառուցելու համար: ԽՍՀՄ–ի վրա հիտլերյան Գերմանիայի հարձակումից հետո՝ 1941հունիսի 24-ին, Ֆ. Ռուզվելտի կառավարությունը հայտարարեց Սովետական Միությանը աջակցելու պատրաստակամության մասին: Նույն թվականի օգոստոսի 14-ին ստորագրվեց Ատլանտյան խարտիան՝ ԱՄՆ–ի և Անգլիայի կառավարությունների դեկլարացիան պատերազմի նպատակների մասին, իսկ սեպտեմբերի 29-ից հոկտեմբերի 1Մոսկվայում տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ–ի, ԱՄՆ–ի և Անգլիայի ներկայացուցիչների խորհրդակցությունը, որտեղ որոշումներ ընդունվեցին ԽՍՀՄ–ին զենքի, սարքավորման ու պարենի մատակարարումն ընդլայնելու և ԽՍՀՄ կողմից ԱՄՆ–ին ու Անզլիային հումք տրամադրելու վերաբերյալ: Ստեղծվեց հակահիտլերյան կոալիցիա ԽՍՀՄ–ի, ԱՄՆ–ի և Անգլիայի գլխավորությամբ: Պատերազմի հենց սկզբից սրվեցին ամերիկա-գերմանական և ամերիկա–ճապոնական հարաբերությունները: 1941-ի դեկտեմբերի 7-ին ճապոնիան հարձակվեց ԱՄՆ–ի և Անգլիայի Խաղաղօվկիանոսյան տիրույթների ու բազաների վրա: ԱՄՆ–ի նավատորմը ծանր կորուստներ կրեց հատկապես Պիրլ Հարբորում: 1941դեկտեմբերի 11-ին Գերմանիան և Իտալիան պատերազմ հայտարարեցին ԱՄՆ–ին: 1942հունիսին ՍՍՀՄ–ի, ԱՄՆ–ի և Անգլիայի միջև համաձայնություն ձեռք բերվեց՝ 1942-ին Եվրոպայում երկրորդ ճակատ բացելու մասին: Սակայն ԱՄՆ և Անգլիան ձգձգեցին երկրորդ ճակատի բացումը մինչև 1944-ը, երբ պարզ դարձավ, որ ԽՍՀՄ ի վիճակի է սեփական ուժերով ջախջախել հիտլերյան Գերմանիային և եվրոպակաև երկրներն ազատագրել ֆաշիստական լծից: Պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ մասնակցեց երեք մեծ տերությունների կառավարությունների ղեկավարների կոնֆերաևսներին Թեհրանում, Յալթայում, իսկ Գերմանիայի կապիտուլյացիայից հետո՝ Պոտսդամում, որտեղ ընդունվեցին պատերազմի և հետպատերազմյան կարգավորման հարցերի հետ կապված համաձայնեցված որոշումներ: 1945-ին ամերիկյան ինքնաթիռները առաջին ատոմային ռումբերը նետեցին Ճապոնիայի Հիրոսիմա (օգոստոսի 6-ին) և Նագասակի (օգոստոսի 9-ին) քաղաքների վրա: Տասնյակ հազարավոր զոհեր պատճառած այդ ակտը թելադրված չէր ռազմական անհրաժեշտությամբ և հետապնդում էր քաղաքական նպատակներ: Ճապոնիան կապիտուլյացիան ստորագրեց 1945սեպտեմբերի 2-ին, այն բանից հետո, երբ ԽՍՀՄ զինված ուժերը ջախջախեցին նրա հիմնական ցամաքային բանակը:

Հետպատերազմյան Շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի երկրները Սառը պատերազմի ժամանակ

ԱՄՆ կապիտալիստական միակ երկիրն էր, որ պատերազմից դուրս եկավ տնտեսապես և ռազմականապես հզորացած: 1939–1945-ին ամերիկյան կապիտալիստների զուտ շահույթները կազմեցին մոտ 60 մլրդ. դոլար, 1931-1938-ի 14 մլրդ. դոլարի դիմաց: 1939–1944-ին արդյունաբերության արտադրական հզորությունն ավելացավ 40%-ով, գործազուրկների թիվը կրճատվեց՝ հասնելով 700 հզ.: Սակայն արտադրության աճն իր գագաթնակետին հասավ 1943-ին: Այնուհետև սկսվեց անկումը, որն էլ ավելի ուժեղացավ պատերազմից հետո, երբ կրճատվեցին ռազմական պատվերները: Դրությունը փրկելու նպատակով ամերիկյան մոնոպոլիաները ուժեղացրին արտահանությունը՝ օգտվելով շատ երկրներում, հատկապես Արևմտյան Եվրոպայում, պատերազմի հետևանքով առաջացած տնտեսական քայքայումից: Սակայն արդեն 1948-ի վերջին սկսվեց նոր տնտեսական ճգնաժամը, որը փոքր–ինչ մեղմացավ Կորեայի պատերազմի (1950–1953) հետ կապված սպառազինության մրցավազքի շնորհիվ: Ֆ. Ռուզվելտի մահից հետո (1945ապրիլի 12), նախագահի պաշտոնը ստանձնած Հ. Տրումենի կառավարությունը (1945–1953) լայն հարձակում սկսեց բանվորական շարժման և առաջադիմական կազմակերպությունների դեմ, երկրում ակտիվացան հետադիմական կազմակերպությունները: ԱՄՆ հրաժարվեց հակահիտլերյան կոալիցիայի ներսում համաձայնեցված կուրսից և, ելնելով «ուժի դիրքի» քաղաքականությունից, «սառը պատերազմ» սկսեց ԽՍՀՄ–ի և ժողովրդական դեմոկրատիայի երկրների դեմ, բռնեց Արևմտյան Գերմանիայի վերառազմականացման ուղին, ընդարձակեց ռազմական բազաների ցանցը: 1947մարտին ԱՄՆ–ի կառավարությունը հռչակեց «Տրումենի դոկտրինան», 1948-ին ընդունեց «Մարշալի պլանը»: 1949-ին ստորագրվեց Հյուսիս–Ատլանտյան պակտը, որի կազմակերպիչներից մեկը ԱՄՆ էր: ԱՄՆ–ի կառավարող շրջանները ուժեղացրին զավթողամոլական քաղաքականությունը նաև Լատինական Ամերիկայում և Հարավ–Արևելյաև Ասիայում:

Կորեական Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորեական պատերազմը քարտեզի վրա

1950հունիսին զինված ընդհարում հրահրելով հյուսիսային Կորեայի և Հարավային Կորեայի միջև՝ ԱՄՆ միջամուխ եղավ քաղաքացիական պատերազմին և զինված ինտերվենցիա ձեռնարկեց Կորեայում: 1951սեպտեմբերին Սան Ֆրանցիսկոյի կոնֆերանսում ԱՄՆ և Անգլիան սեպարատ հաշտության պայմանագիր կնքեցին Ճապոնիայի հետ: Նույն ժամանակ կնքվեց ամերիկա–ճապոնական «անվտանգության պայմանագիրը», որով ԱՄՆ իրավունք էր ստանում անսահմանափակ ժամանակով զինված ուժեր պահել Ճապոնիայում:

Հարավ-արևելյան Ասիայի ապակայունացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1954-ին ԱՄՆ Հարավ-Արևելյան Ասիայում ստեղծեց ռազմա-քաղաքական բլոկ (ՍԵԱՏՕ), որն ուղղված է Ասիայի երկրների ազգային-ազատագրական շարժումներին: Միացյալ Նահանգները միջամտեցին Վիետնամում Ֆրանսիայի մղած գաղութային պատերազմին և խոչնդոտեցին Հնդկաչինում խաղաղությունը վերականգնելու մասին 1954-ի ժնևի համաձայնագրերի կատարմանը: Օգտվելով Եգիպտոսի դեմ Սուեզի ավանտյուրայի ժամանակ Անզլիայի ե Ֆրանսիայի կրած պարտությունից ու հետապնդելով իմպերիալիստական նպատակներ՝ ԱՄՆ 1957հունվարին առաջ քաշեց «Էյզենհաուերի դոկտրինան»: 1960-ին նախագահ ընտրվեց դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Ջոն Ֆ. Քենեդին, որը խոստացավ ամերիկյան ժողովրդին դուրս բերել «նոր բնագծեր»: 1962հոկտեմբերին Քենեդիի կառավարությունը բլոկադայի ենթարկեց Կուբան, որի հետևանքով աշխարհր կանգնեց ջերմամիջուկային պատերազմի եզրին: Այդ այսպես կոչված «կարիբյան ճգնաժամը» կարգավորվեց միջպետական փոխզիջման միջոցով, ԽՍՀՄ և ԱՄՆ-ի կառավարությունների ցուցաբերած ողջամտության շնորհիվ:

Վիետնամական Պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

հարավային և հյուսիսային Վիետնամը
Հարավային Վիենտամը ԱՄՆ տիրապետության ներքո

1963օգոստոսի 5-ին ԽՍՀՄ, ԱՄՆ և Անգլիան ստորագրեցին Միջուկային փորձարկումները մթնոլորտում, տիեզերական տարածության մեջ ե ջրի տակ արգելելու վերաբերյալ Մոսկվայի պայմանագիրը: Ջոն Քենեդու մահից հետո Նախագահի պաշտոնը ստանձնեց փոխնախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնը (նախագահ 1963–1968-ին): 1964օգոստոսին հրահրելով «Տոնկինյան միջադեպը» ԱՄՆ ձեռնամուխ եղավ Վիետնամի տարածքի զանգվածային ռմբակոծությանը: Զինված բացահայտ ագրեսիա սկսելով Հնդկաչինում՝ ԱՄՆ-ի կառավարությունը հույս ուներ կարճ ժամանակամիջոցում ջախջախել հարավային վիետնամի ազատագրական ուժերը: Արդեն 1967-ի վերջին ամերիկյան զորքերի թիվը Հարավային Վիետնամում հասնում էր 500 հազար մարդու: է. Զոնսոնի կառավարության օրոք խիստ ուժեղացան հակապատերազմական տրամադրությունները բանվոր դասակարգի, մտավորականության, երիտասարդության (հատկապես ուսանող երիտասարդության) և նեգր բնակչության շրջանում: Լայն թափ ստացավ պայքարը նեգր բնակչության քաղաքացիական իրավունքների համար: Լ. Զոնսոնի արտաքին քաղաքականության հետևանքով լրջորեն թուլացան դեմոկրատական կուսակցության դիրքերը, որը դժգոհության ալիք առաջ բերեց նույնիսկ կուսակցության ղեկավար վերնախավի շրջանում: Գիտակցելով իր հեղինակազրկվելը՝ Լ. Ջոնսոնը 1968-ին հրաժարվեց մասնակցել նախագահի պաշտոնի համար մրցապայքարին, ընտրություններում շահեց հանրապետական կուսակցության թեկնածուն՝ Ռիչարդ Նիքսոնը: Նոր նախագահը, որն արդեն հայտնի էր ԱՄՆ-ի քաղ. պատմության մեջ իր եռանդուն գործունեությամբ դեռևս Էյզենհաուերի օրոք, երբ գրավում էր փոխ-նախագահի պաշտոնը, խոստացավ սոցիալիստական երկրների հետ հակամարտության քաղաքականությունից անցնել բանակցությունների քաղաքականությանը: Շուտով Գուամ կղզում ունեցած ելույթում նա սասւջադրեց պատերազմը «վիետնամականացնելու» պլան, ըստ որի ԱՄՆ-ի ցամաքային զինված ուժերը պետք է աստիճանաբար դուրս բերվեին Հարավային Վիետնամից և ցամաքում պատերազմական գործողությունները պետք է վարեին Սայգոնի վարչակարգի զինված ուժերը: Միաժամանակ ԱՄՆ այնտեղ պահպանում էր իր օդային և ծովային ուժերը, որոնք պետք է հարաճուն ինտենսիվությամբ աջակցեին Սայգոնի ցամաքային զորքերին: Նիքսոնի կարծիքով, դրանով վերջ կգտնեին հակա-պատերազմական ընդվզումները Միացյալ Նահանգներում, իսկ ԱՄՆ պատերազմը կշահեր: Հարավային Վիետնամի ազատագրական ուժերին մեկուսացնելու, մատակարարման ուղիները փակելու և Սայգոնի վարչակարգի զորքերի հաղթանակի համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու նպատակով ԱՄՆ ընդլայնեց ագրեսիայի սահմանները՝ ռազմական գործողությունները տարածելով նաև Լաոսում ե Կամբոջայում: Սակայն ամերիկյան կառավարության ռազմա-քաղաքական ծրագրերը ձախողվեցին: Հարավային Վիետնամի ազատագրական ուժերի ընդհանուր հարձակումը 1972ապրիլ–հունիսին ցույց տվեց, որ «վիետնամականացման» պլանը փաստորեն ձախողվել է: Նախաահ Նիքսոնը ոչ մի շոշափելի արդյունքի չհասավ նաև Վիետնամի և Հարավային Վիետնամի ազատագրական շրջանների բարբարոսական ռմբակոծությունների միջոցով: 1972մայիսի 8-ին նա հրամայեց ականապատել Վիետնամի նավահանգիստների մուտքերը և ռմբակոծության ենթարկել ցամաքային երթուղիները, որպեսզի վիետնամական ժողովուրդը չկարողանա օգնություն ստանալ դրսից: Դա միջազգային իրավունքի, մասնավորապես ծովագնացության օրենքների, և ՄԱԿ-ի կանոնադրության կոպիտ խախտում էր: Միաժամանակ հաշվի առնելով հրթիռամիջուկային պատերազմի հնարավոր ճակատագրական հետևանքները, ԽՍՀՄ-ի հրթիռամիջուկային հզորությունը և 1972-ի նախագահական ընտրությունների նախօրյակին երկրում իշխող հակապատերազմական տրամադրությունները՝ նախագահ Ռ. Նիքսոնի կառավարությունը ձեռնարկեց սոցիալիստական երկրների հետ համաձայնության հասնելու քայլեր: Փետրվարին նա այցելեց Չինական ժողովրդական Հանրապետություն: Թեև դա չհասցրեց երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատմանը, բայց ավելի քան երկու տասնամյակ լիակատար մեկուսացումից հետո ԱՄՆ-ի և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության միջև ստեղծվեցին որոշակի կոնտակտներ: Առանձնապես կարևոր էր Նիքսոնի այցը ԽՍՀՄ 1972մայիսին, որի ժամանակ . ստորագրվեցին միջազգային խաղաղության համար պատմական նշանակություն ունեցող համաձայնագրեր: Սովետա-ամերիկյան հարաբերությունների նորմալացմանը մեծապես նպաստեց նաև պատերազմի դադարեցումը Վիետնամում: 1973հունվարի 27-ին ԱՄՆ Փարիզում ստորագրեց «Վիետնամում պատերազմը դադարեցնելու և խաղաղությունը վերահաստատելու մասին համաձայնագիրը», իսկ փետրվարի 27-ին՝ Վիետնամի վերաբերյալ միջազգային կոնֆերանսի «Ակտը»: Դրանով Միացյալ Նահանգները պարտավորվեցին հարգել Վիետնամի անկախությունը, ինքնուրույնությունը, միասնությունը և տարածքային ամբողջականությունը: համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո 2 ամսվա ընթացքում Հարավային Վիետնամից հեռացան ամերիկյան զինված ուժերը: Դա վիետնամական ժողովրդի մեծ հաղթանակն էր ամերիկյան ագրեսիայի դեմ մղած պայքարում

Պետական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սպիտակ Տուն

Ընդհանուր բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները «Մեծ յոթնյակ»-ի երկրներից է և աշխարհում քաղաքական ու տնտեսական դերակատարում ունեցող երկիր: Տարածքի մեծությամբ (9,8 միլիոն քկմ) ահբ աշխարհի երրորդ պետությունն է (Ռուսաստանից և Կանադայից հետո), բնակչության թվով (325 միլիոն մարդ)՝ երրորդը (Չինաստանից և Հնդկաստանից հետո): ԱՄՆ-ը գաղութատեր պետություն է: Նրա տիրապետության տակ գտնվում են Պուերտո Ռիկոն և Վիրգինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արևելյան Սաոման, Գուամը և մի շարք այլ փոքր կղզիներ Խաղաղ օվկիանոսում: Այդ քաղաքներում տեղաբաշխված են ռազմածովային և ռազմաօդային հենակետեր:

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ պետական կարգի՝ ԱՄՆ-ը դաշնային նախագահական հանրապետություն է՝ բաղկացած 50 նահանգներից և Կոլումբիա դաշնային օկրուգից, որտեղ մայրաքաղաք Վաշինգտոնն է: ԱՄՆ-ի նահանգներն ունեն լայն ինքնավարություն, յուրաքանչյուրն ունի իր սահմանադրությունը, օրենսդիր և գործադիր մարմինները:

Նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սենատի Շենքը

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները համարվում է նախագահական հանրապետություն: Նախագահը պետության ղեկավարն է: Նա նաև ղեկավարում է կառավարության և կատարում վարչապետի գործառույթներ: ԱՄՆ-ում նախագահն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով և իրավունք ունի վերընտրվել միայն մեկ անգամ: Նախագահը օժտված է շատ լայն լիազորություններով՝ նա զինված ուժերի գխավոր հրամանատարն է, ղեկավարում է կառավարական մարմինները, նշանակում բարձրաստիճան պետական գործիչներին: ԱՄՆ պատմության մեջ նախագահել է 44 նախագահ:

Խորհրդարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ խորհրդարանը երկպալատ է: Վերին պալատը Կոնգրեսն է, իսկ Ստորին պալատը Ներկայացուցիչների պալատը: Կոնգրեսն ու Ներկայացուցիչների պալատը բաղկացած են համապատասխանաբար 435 և 100 անդամներից:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ ֆիզիկական քարտեզ

ԱՄՆ-ի գրեթե ողջ տարածքը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայում, բաղկացած է երեք մասից՝ ԱՄՆ-ի բուն տարածքից, Ալյասկա նահանգից և Հավայան կղզիներից (Խաղաղ օվկիանոսում): ԱՄՆ-ը գաղութատեր պետություն է: Նրա տիրապետություններն են Պուերտո Ռիկոն և Վիրջինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արևելյան Սամոան, Գուամը և մի շարք փոքր կղզիներ՝ Խաղաղ օվկիանոսում: Դրանցում տեղաբաշխված են ԱՄՆ-ի ռազմաօդային և ռազմածովային հենակետեր: ԱՄՆ-ի արևելյան ափերը ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևմտյանը՝ Խաղաղ, Ալյասկայի հյուսիսը՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ջրերը:

Ռելիեֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՍՆ գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայի բարեխառն ու մերձարևադարձային, իսկ հյուսիս–արևմուտքը՝ արկտիկական, մերձարկտիկական գոտիներում: Նրա ափերը ողողում են Ատլանտյան, Խաղաղ և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների, Բերինգի ծովի ու Մեքսիկական ծոցի ջրերը: Արևմտյան ափերի երկարությամբ անցնում է Կալիֆոռնիական սառը հոսանքը, հարավ-արևելքի ափերով՝ Գոլֆստրիմ տաք հոսանքը, հյուսիս-արևելքում՝ Լաբրադորյան սառը հոսանքը: Սառչում են (ոչ ամեն տարի) միայն հյուսիս-արևելյան ծոցերը: Ատլանտյան և Մեքսիկական ափերը ցածրադիր են՝ շրջապատված մայրցամաքային ծանծաղուտի լայն շերտով: Ատլանտյան ափի հյուսիս-արևելքում շատ են մանր ծոցերը (Մասսաչուսեթս) ու մերձափնյա կղզիները (Լոնգ Այլենդ, Մարթաս Վինյարդ, Նանթաքիթ և այլն): Գետաբերանները ձագարաձև են (Հուդսոն): Հյուսիսային լայնության 35°–ից հարավ Խաղաղօվկիանոսյան ափերը լեռնոտ են, ուղղագիծ, կղզիներից զուրկ: Մայրցամաքային ծանծաղուտի շերտը նեղ է : Տարածքի արևելյան և ներքին շրջանների ռելիեֆի մոտ կեսը հարթավայրային է, արևմտյան մասը և Ալյասկան՝ լեռնային: Արևելքում Ապալաչյան լեռներն են (մինչև 2036 մ), իսկ նրանցից արևմուտք՝ Լավրենտինյան սարահարթը: Լավրենտինյան սարահարթն ունի 300-400 մ բարձրությամբ ալիքաձև մակերևույթ և չորրորդական ժամանակաշրջանի սառցադաշտերի հետքեր: Ներքին մասերը ընդգրկում են Կենտրոնական և Մեծ հարթավայրերն ու Մերձմեքսիկական դաշտավայրը: Կենտրոնական հարթավայրերը 200-500 մ բարձրությամբ սառցադաշտային կուտակումներով բլրապատ հարթություններ են, հարավում կտրտված ձորակներով և հովիտներով: Մեծ հարթավայրերը գտնվում են արևմտյան երկայնության 98°–ից արևմուտք, Կորդիլիերաների նախալեռնային սարահարթում, 500-1600 մ բարձրության վրա: Մակերևույթն այնքան խիստ է կտրտված գետահովիտներով ու ձորակներով, որ առանձին շրջաններ պիտանի չեն գյուղատնտեսության համար: Մերձմեքսիկական տափարակ դաշտավայրն ունի մինչև 150 մ բարձրություն, ափամերձ մասերում ճահճակալված է, եզրավորված մակընթացությունների եզրաբազկի գոտիով: Մերձմեքսիկական դաշտավայրի և Կենտրոնական հարթավայրերի սահմանագլխին բարձրանում են Օզարկի սարավանդը (մինչև 600 մ) և Օուչիթա մանրաբլուրները (մինչև 800 մ): Ապալաչյան լեռների և Ատլանտյան օվկիանոսի միջև տարածված է Մերձատլանտյան նեղ ու տափարակ դաշտավայրը: Երկրաբանական կառուցվածքի տեսակետից երկրի ներքին և հյուսիսային շրջանները (ամբողջ տարածքի կեսից ավելին) կազմված են Հյուսիսմերիկյան պլատֆորմից, արևելյան և հարավ-արևելյան շրջանները՝ պալեոզոյան ապարներից, Մեքսիկական ծոցի ափերը պալեոզոյ-չորրորդական հասակի և նստվածքային հզոր շերտերից, արևմտյան շրջանները՝ Կորդիլիերյան գեոսինկլինալի տարբեր հասակի ապարներից:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ կլիմայական քարտեզ

Կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն ունեն օվկիանոսները: Ալյասկայում կլիման արկտիկական և մերձարկտիկական է, հյուսիսային լայնության 40°–ից հյուսիս՝ բարեխառն, մերձարևադարձային, Ֆլորիդայի հարավում՝ արևադարձային: Ձմռանը Ալյասկայի մեծ մասի վրա տարածվում է արկտիկական օդը և առաջացնում պարզ ու սառնամանիքային եղանակ, Ալյասկայի հարավային ափերին և արևմտյան խաղաղօվկիանոսյան ափին օդն առաջացնում է տաք և խոնավ կլիմա : Պարբերաբար թափանցող արկտիկական սառը և Մեքսիկական ծոցի տաք օդային հոսանքները կենտրոնական և արևելյան շրջաններում եղանակը դարձնում են անկայուն: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է-18 °C–ից (Կենտրոնական հարթավայրերի հյուսիսում) մինչև 12 °C (երկրի հարավում), Ֆլորիդայի հարավային մասում՝ 20 °C: Առավել ցածր ջերմաստիճաններ լինում են Մոնտանա նահանգի արևելքում (-50 °C) և Ցուկոնի սարահարթում (-64 °C): Ամռանը Ալյասկայի վրա գերիշխում է խաղաղօվկիանոսյան օդը՝ ափերին առաջացնելով զով ու մառախլապատ, կենտրոնական մասում՝ պարզ ու չոր եղանակ: ԱՄՆ-ի արևմտյան մերձափնյա մասում, հատկապես հարավ-արևմուտքում, եղանակը զով է ու չորային: Տեղումները համեմատաբար շատ են լեռների ծովահայաց լանջերին: Կենտրոնական և արևելյան շրջանները գտնվում են Մեքսիկական ծոցի տաք ու խոնավ օդի, Կորդիլերաների ներքին սարավանդները՝ ցամաքային օդի ազդեցության տակ: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է արևմտուտքից–արևելք 14 °C–ից մինչև 26 °C: Մեծ հարթավայրերի և ներքին սարավանդների հարավում միջին ջերմաստիճանը 32 °C է, Մահվան հովտում՝ 56,7 °C: Տարեկան տեղումներն արևելյան և հյուսիս-արևմտյան ծովափնյա շերտում 1000-2000 մմ է, Կենտրոնական հարթավայրերում՝ 600-900 մմ, Մեծ հարթավայրում՝ 400-600 մմ, ներքին սարահարթերում ու սարավանդներում՝ 400 մմ և պակաս, Մոխավե անապատում՝ 100 մմ-ից պակաս:

Կենդանական Աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենդանական աշխարհի վրա խիստ ազդել է մարդու գործունեությունը. տափաստանների և անապատների կենդանիների շատ տեսակներ ոչնչացվել են: Հանդիպում են՝ եղանաեղջյուրներ, անտիլոպներ, կոյար, պրերիաների աղվեսներ, ամերիկյան փորսուղ, մարգագետնային շուն, շառաչող օձ, թունավոր մողես և այլն: Անտառային զոնային բնորոշ են՝ կանադական եղջերուն, որմգդեղը, գորշ արջը, կզաքիսը, լուսանը, կարմիր սկյուռը, վիրջինյան եղջերուն, մոխրագույն աղվեսը, վայրի հնդուհավը, կարոլինյան թութակը: Կորդիլիերյան անտառներում պահպանվել են ձնային այծը, հաստեղջյուր ոչխարը, մոխրագույն հսկա արջը, լեռնային ոչխարը և այլն:

Բնական Ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ը հարուստ է բնական ռեսուրսներով՝ Վառելիքային, մետաղային, ջրային, հողային անտառային և ռեկրեացիոն: ԱՄՆ-ում է գտնվում ածխի պաշարների 1/4-ից ավելին (1-ինն աշխարհում): Զգալի են Նավթի և Գազի պաշարները (համապատասխանաբար 11-րդն և 5-րդն աշխարհում): Մետաղային օգտակար հանածոներից ԱՄՆ-ը հարուստ է մոլիբդենի, կապարի, պղնձի, ցինկի, և ոսկու, ինչպես նաև երկաթաքարի, ուրանի և վոլֆրամի պաշարներով: Դրանց մեծ մասը գտնվում է ժայռոտ լեռներում: Մեքսիկական ծոցի շրջանում և Ֆլորիդայի հյուսիսում առկա են ֆոսֆորիտների և ծծմբի համաշխարհային նշանակության պաշարները: Սպառվող ու չվերականգնվող սեփական ռեսուրսները խնայելու նպատակով նախապատվությունը տրվում է դրանց ներմուծմանը:

Ջրային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ին պատկանող ջրային տարածքները Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսներում

ԱՄՆ-ը հարուստ է ջրային ռեսուրսներով: Նրա գետային ընդհանուր հոսքը փոքր ինչ զիջում է Եվրոպային: ԱՄՆ-ում է գտնվում աշխարհի ամենամեծ ջրային համակարգը Մեծ լճերը, ր գեետային մեծ համակարգը՝ Միսիսիպին, որոնք ունեն տրանսպորտային մեծ նշանակություն: ԱՄՆ-ի ջրաէներգետիկ ներուժը աշխարհում առավել խոշորներից է:

Հողային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարենպաստ են գյուղատնտեսության զարգացման նաադրյալները: ԱՄՆ-ն աշխարհում հողային ռեսուրսներով առավել լավ ապահովված երկրներից է: Կլիմայական պայմանները ամբողջությամբ հնարավորություն ե տալիս աճեցնելու բարեխառն և մերձարևադարձային կլիմայակն գոտիների գյուղատնտեսական բոլոր մշակաբույսերը, իսկ երկրի հարավային մասերում՝ նաև արևադարձային մշակաբույսեր:

Ռեկրեացիոն ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմազան են ԱՄՆ-ի ռեկրեացիոն և զբոսաշրջային ռեսուրսները: Համաշխարհային մեծ հռչակ են վայելում Ելոուստոնյան, Յոսեմիթյան, Մեծ կանիոն, Մամոնտի քարանձավՍեքվոյա և այլ ազգային պարկերն ու արգելոցները: ԱՄՆ-ի արևային նահանգ Ֆլորիդայում է գտնվում աշխարհի առողջարանային խոշորագույնկենտրոններից մեկը՝ Մայամին: 2014 թվականին ԱՄՆ-ն է ժամանել շուրջ 75 միլիոն Մարդ որով ԱՄՆ-ն աշխարհի երկրերդ պետությունն է Ֆրանսիայից հետո:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորք՝ ԱՄՆ-ի Ֆինանսա-տնտեսական կենտրոն

ԱՄՆ-ը ժամանակակից աշխարհի տնտեսական, քաղաքական աշխարհի և ռազմական ամենահզոր ուժն է: Համախառն Ներքին Արդյունքի գրեթե 1/4 մասը ստեղծվում է ԱՄՆ-ում: Արդյունաբերության և գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալով և արտահանմամբ, Արտաքին առևտրի շրջանառության ծավալով, կապիտալի արտահանմամբ, գիտատեխնիկական ներուժով և սպասարկման ոլորտի զարգացման մակարդակով աշխարհի առաջատար տերությունն է: ԱՄՆ-ի տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության և կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը: Աշխարհի բոլոր երկրներից առաջինը հետարդյունաբերական փուլը թևակոխած այդ երկրում ծառայություններ մատուցող ճյուղերի բաժինը համախառն ներքին արդյունքում կազմում է մոտ 80%, իսկ արտադրական ոլորտին բաժին է ընկնում ընդամենը 20% (այդ թվում՝ գյուղատնտեսությանը 1%, արդյունաբերությանը 19%): ԱՄՆ-ը ծառայությունների խոշորագույն արտահանողն է ամբողջ աշխարհում:

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի արդյունաբերությունը ներառում է գոյություն ունեցող բոլոր ճյուղերը, ենթաճյուղերը և արտադրության տեսակները: Երկրի «դեմք»-ը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման մեջ որոշում են էլեկտրաէներգետիկան, ավտոմոբիլաշինությունը, ավիահրթիռատիեզերական, նավթավերամշակման և նավթաքիմիական արտադրությունները: Արագ են զարգանում ռադիոէլեկտրոնիկան, համակարգիչների արտադրութունը և կենսատեխնոլոգիան:

Մեքենաշինություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Բոինգ ընկերության ինքնաթիռ

Ավտոմոբիլաշինությունն ԱՄՆ-ի արդյունաբերության ազգային ճյուղն է: Աշխարհում առաջին անգամ այնտեղ է սկսվել ավտոմեքենաների զանվածային թողարկումը: ԱՄՆ-ի «ավտոմոբիլաշինության մայրաքաղաք»-ը Դետրոյտն է՝ «Ֆորդ», «Ջեներալ Մոտորս», «Կրայսլեր» ընկերությունների գրասենյակներով և ձեռնարկությւոններով: «Բոինգ»-ը ինքնաթիռներ արտադրող ամենախոշոր ընկերությունն է աշխարհում:

Համակարգչային արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համակարգչային տեխնիկայի արտադրության և ավիահրթիռատիեզերական արդյունաբերության նոր կենտրոնները ստեղծվել են Արևմուտքում, հատկապես՝ Կալիֆոռնիա նահանգում: Համակարգչային տեխնիկայի արտադրությամբ հանրահայտ են «Այ Բի Էմ» և «Մայքրոսոֆթ» ընկերությունները:

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությանը բնորոշ են բազմաճյուղ կառուցվածքը, զարգացման բարձր մակարդակը և աշխատանքի բարձր արտադրողականությունը, տեխնիկական հագեցվածությունը, տարածաշրջանային մասնագիտացումը: Մեծ Հարթավայրերում ձևավորվել է «ցորենի գոտի»-ն, Կենտրոնական հարթավայրերում՝ «Եգիպտացորենի գոտի»-ն, հարավային նահանգներում «բամբակի գոտի»-ն, մերձլճային շրջային և հյուսիս-արևելքում՝ «կաթնային գոտի»-ն: Տիրապետող են խոշոր ագարակատերերը: ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ համախառն արտադրանքի մեծ մասը (ավելի քան 70 %) տալիս է անասնապահությունը, որի առաջատար ճյուղը տավարաբուծությունն է: ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությունը լիովին բավարարում է բնակչության պարենի պահանջմունքները, իսկ կարևոր մի շարք արտադրանքների գծով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը:

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

գնացքները ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքի կայարանում

ԱՄՆ-ն աշխարհում առաջինն է տրանսպորտային ուղիների երկարությամբ, բեռնաշրջանառության և ուղևորարջանառության ծավալներով: ԱՄՆ-ը մյուս երկրներից զգալիորեն առաջ է անցել ավտոմեքենաների ու ինքնաթիռների պարկով: Համաշխարհային նշանակության տրանսպորտային հանգույցներ են Նյու Յորքը, Չիկագոն, Լոս Անջելեսը:

Էլեկտրաէներգետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրում գործում է 1300 ջրեկ, և 109 ԱԵԿ: ԱՄՆ-ում մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ ավանդական էլեկտրակայանների կառուցմանը: Առավել մեծ դեր ունեն 7 տասնյակի հասնող երկրաջերմային էլեկտրակայանները: Լոս Անջելեսի մոտ է գտնվում աշխարհում ամենահզոր «Գեյզերս» երկրաջերմային էլեկտրակայանը: Լայն տարածում է ստացել արևային և քամու էներգիայի օգտագործումը, իսկ Ֆանդի ծոցի ափին, որտեղ մակընթացային ալիքը հասնում է 18 մ բարձրության, գործում է մակընթացային էլեկտրակայան:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի բնակչության շարժը

Այլ զարգացած երկրների համեմատ (Ճապոնիա, արևմտյան Եվրոպայի երկրներ) ԱՄՆ-ի բնակչությունն արագ է աճում: 2000-2010 թթ. Ավելացել է 10%-ով: Բնակչությունն ավելանում է ոչ միայն բնական վերարտադրության, այլև մեխանիկական աճի՝ ներգաղթի հաշվին: Այժմ ներգաղթը կրճատված է, և բնակչության 90%-ից ավելին արդեն ԱՄՆ-ում ծնվածներն են: Ժամանակակից ամերիկյան ազգը ձևավորվել է բազմաթիվ ժողովուրդների և ռասաների միախառնումից: ԱՄՆ-ի բնակչության 3/4-ն ունի եվրոպական ծագում, երկրորդ տեղը գրավում են աֆրիկյան ծագում ունեցող ամերիկացիները, իսկ երրորդ տեղը՝ Լատինամերիկյան ծագում ունեցողները, որոնց թիվը վերջին երկու տասնամյակում կրկնապատկվել է: Բնակչության մեծ մասը (70%-ից ավելին) անգլիախոս է, վերջին տասնամյակներին հատկապես հարավային նահանգներում՝ Կալիֆոռնիայում, Տեքսասում, Ֆլորիդայում, արագորեն աճում է իսպանախոս բնակչության թիվը (12%-ից ավելին): Բնակչության կեսից ավելին բողոքականներ են, 1/4-ից ավելին կաթոլիկներ: ԱՄՆ-ն ապահովված է որակյալ և մեծաքանակ աշխատանքային ռեսուրսներով: Տնտեսապես ակտիվ բնակչության 2/3-ը զբաղված են սպասարկման ոլորտում (Աշխարհի ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը): Բարձր են բնակչության կրթական մակարդակն ու կենսամակարդակը: Բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով (շուրջ 56,000$) ԱՄՆ-ն աշխարհի 5-րդ երկիրն է: ԱՄՆ-ի բնակչության 75%-ը ապրում է քաղաքներում: երկրի քաղաքաբնակների մեծ մասը կենտրոնացված է խոշոր ագլոմերացիաներում: Խոշոր քաղաքների արվարձաններին հատուկ է ցածրահարկ առանձնատներով կառուցապատումը, որտեղ ապրում է ամերիկացիների 1/3-ից ավելին:

Քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորքը ԱՄՆ-ի ամենամեծ քաղաքն է, որն արդյունաբերական, գիտական, ֆինանսական, մշակութային խոշոր կենտրոն է և նավահանգիստ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին: Նյու Յորք ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015 թվականին կազմել է 21,9 միլիոն մարդ: Քաղաքի խորհրդանիշը Ազատության արձանն է՝ Ֆրանսիայի նվերը ԱՄՆ-ին: Արձանի բարձրությունը 92 մ է. կնոջ ձեռքի ջահը ազատության խորհրդանիշն է, իսկ գիրքը՝ օրենքի: Նյու Յորքի գլխավոր առանձնահատկությունը 60–80-հարկանի երկնաքեր շենքերն են, իսկ մետրոպոլիտենը՝ 460 կայարաններով և 1200 կմ ձգվածությամբ, խոշորագույններից է աշխարհում: Նյու Յորքի կենտրոնում, Մանհեթեն կղզում, տեղավորված են ամերիկյան խոշորագույն ձեռնարկությունների վարչությունները, պետական և քաղաքային հիմնարկները, բանկերը, ամերիկյան ամենախոշոր հեռուստատեսային ընկերությունները: Նյու Յորքում է գտնվում Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) գրասենյակը:

Վաշինգտոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոտոմակ գետի ափին է գտնվում ԱՄՆ-ի մայրաքաղաք Վաշինգտոնը, որը հիմնադրվել է 1791 թվականին և կոչվել ի պատիվ երկրի առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնի: Վաշինգտոն ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015-ին կազմում է 8,3 միլիոն մարդ: 1800 թ-ից ԱՄՆ-ի նախագահների նստավայրը երկհարկանի Սպիտակ տունն է, որը նաև նախագահի բնակարանն է: Վաշինգտոնում է գտնվում ԱՄՆ-ի խորհրդարանի՝ Կոնգրեսի շենքը՝ Կապիտոլիումը, ԱՄՆ-ի Ազգային պատկերասրահը, Ազգային թանգարանը, Գիտությունների ակադեմիան և Կոնգրեսի գրադարանը: Նյու Յորքից մինչև մայրաքաղաք երկաթուղով հինգ ժամվա ճանապարհ է:

Լոս Անջելես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոս Անջելեսը ԱՄՆ-ի մեծությամբ երկրորդ քաղաքնե է Նյու Յորքից հետո: Լոս Անջելես քաղաքային ագլոմերացիայի բնակչությունը կազմում է 17,5 միլիոն մարդ: Լոս Անջելեսը հիմնադրվել է 1781 թվականի սեպտեմբերի 4-ին: Բնակչության թվաքանակով խոշորագույնն է նահանգում և երկրորդը՝ պետության մեջ Քաղաքը համարվում է համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը, ինչպես նաև Մեծ Լոս Անջելեսի՝ 17 միլիոն բնակչություն ունեցող ագլոմերացիայի կենտրոնը: Լոս Անջելեսը համարվում է համաշխարհային խոշորագույն մշակութային, գիտական տնտեսական, կրթական կենտրոններից մեկը: Քաղաքը նաև կինոյի, երաժշտության, հեռուստատեսության և համակարգչային խաղերի ոլորտի արդյունաբերության խոշորագույն կենտրոններից մեկն է:

Չիկագո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չիկագոն ԱՄՆ-ի մեծությամբ երրորդ քաղաքն է Նյու Յորքից և Լոս Անջելեսից հետո: Չիկագո ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015-ին կազմում է 9,8 միլիոն մարդ: Գտնվում է Իլինոյս նահանգի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Միչիգան լճի ափին: Քաղաքը համարվում է տնտեսական, արդյունաբերական, տրանսպորտային և մշակութային խոշոր հանգույց: Չիկագոյի գլխավոր պատմամշակության վայրերից մեկը «Ջրային աշտարակն» է: Վերջինս այն եզակի կառույցներից է, որ կանգուն է մնացել 1871 թվականի «մեծ հրդեհից» հետո:

ԱՄՆ-ի նահանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդահո Flag of Idaho.svg
Այովա Flag of Iowa.svg
Ալաբամա Flag of Alabama.svg
Ալյասկա Flag of Alaska.svg
Արիզոնա Flag of Arizona.svg
Արկանզաս Flag of Arkansas.svg
Վայոմինգ Flag of Wyoming.svg
Վաշինգտոն Flag of Washington.svg
Վերմոնտ Flag of Vermont.svg
Վիրջինիա Flag of Virginia.svg
Վիսկոնսին Flag of Wisconsin.svg
Հավայի Flag of Hawaii.svg
Դելավեր Flag of Delaware.svg
Ջորջիա Flag of Georgia (U.S. state).svg
Արևմտյան Վիրջինիա Flag of West Virginia.svg
Իլինոյս Flag of Illinois.svg
Ինդիանա Flag of Indiana.svg
Կալիֆորնիա Flag of California.svg
Կանզաս Flag of Kansas.svg
Կենտուկի Flag of Kentucky.svg
Կոլորադո Flag of Colorado.svg
Կոնեկտիկուտ Flag of Connecticut.svg
Լուիզիանա Flag of Louisiana.svg
Մասաչուսեթս Flag of Massachusetts.svg
Մինեսոտա Flag of Minnesota.svg
Միսսիսիպի Flag of Mississippi.svg
Միսսուրի Flag of Missouri.svg
Միչիգան Flag of Michigan.svg
Մոնտանա Flag of Montana.svg
Մեն Flag of Maine.svg
Մերիլենդ Flag of Maryland.svg
Նեբրասկա Flag of Nebraska.svg
Նևադա Flag of Nevada.svg
Նյու Հեմպշիր Flag of New Hampshire.svg
Նյու Ջերսի Flag of New Jersey.svg
Նյու Յորք Flag of New York.svg
Նյու Մեքսիկո Flag of New Mexico.svg
Օհայո Flag of Ohio.svg
Օկլահոմա Flag of Oklahoma.svg
Օրեգոն Flag of Oregon.svg
Փենսիլվանիա Flag of Pennsylvania.svg
Ռոդ Այլենդ Flag of Rhode Island.svg
Հյուսիսային Դակոտա Flag of North Dakota.svg
Հյուսիսային Կարոլինա Flag of North Carolina.svg
Թենեսի Flag of Tennessee.svg
Տեխաս Flag of Texas.svg
Ֆլորիդա Flag of Florida.svg
Հարավային Դակոտա Flag of South Dakota.svg
Հարավային Կարոլինա Flag of South Carolina.svg
Յուտա Flag of Utah.svg

Նշանավոր անձինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ը նշանավոր շատ մարդկանց հայրենիքն է. հայտնի են ականավոր քաղաքական գործիչներ Բենջամին Ֆրանկլինն ու Աբրահամ Լինքոլնը, գյուտարարներ Ռոբերտ Ֆուլտոնը կառուցել է առաջին շոգենավը, Պ. Կուպերը ստեղծել է շոգեքարշը, Ու. Հանթը՝ կարի մեքենան, Ս. Մորզեն՝ հեռագրական սարքը, Ալեքսանդր Բելը՝ հեռախոսը, Թոմաս Էդիսոնը՝ շիկացման էլեկտրական լամպը և էլի մի շարք նշանավոր գյուետր, Ու. Բարրոուզը՝ հաշվիչ մեքենան, Ռ. Օպենհայմերը՝ առաջին ատոմային ռումբը: ԱՄՆ-ը համարվում է առանձին գիտությունների «հայրենիքը»: Կիբեռնետիկայի «հայրը» Ն. Վիներն է, սաղմնաբանության հիմնադիրը՝ Ռ. Հարրիսոնը, երկրաքիմիայինը՝ Ֆ. Քլարկը, գենետիկայինը՝ Թ. Մորգանը: Վիթխարի են ԱՄՆ-ի նվաճումներն աստղագիտության և տիեզերքի ուսումնասիրության բնագավառում. ղեկավարվելով ամերիկյան աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով՝ Ք. Թումբոն 1930 թ-ին հայտնագործել է Պլուտոն մոլորակը, Գ. Դեյպերը՝ տիեզերական միգամածությունը, Ն. Արմսթրոնգը և Է. Օլդրինը առաջինն են վայրէջք կատարել Լուսնի վրա (1969 թ.): Գրողներ Մարկ Տվենը, Ջեկ Լոնդոնը, Թեոդոր Դրայզերը, Էդգար Ալլան Պոն, Ուիլյամ Ֆոլկները, Ֆրենսիս Ֆիցջերալդը, Ուիլյամ Օ'Հենրին, Ջերոմ Սելինջերը, Հերբերտ Ուելսը, հայազգի Վիլյամ Սարոյանը և շատ ուրիշներ հայտնի են ամբողջ աշխարհում:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգների մեծ մասում 6-18 տարեկան երեխաների ուսուցումը պարտադիր է: Դպրոցներին կից գործում են տարրական մեկամյա բաժիններ 5-6 տարեկանների համար: Գոյություն ունեն պետական և մասնավոր դպրոցներ: 1970-1971 ուսումնական տարում տարրական և միջնակարգ դպրոցներում սովորել է 47906 հազար երեխա: ԱՄՆ-ի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից առավել հայտնի են Հարվարդի (հիմնադրվել է 1636), Ցեյլի (հիմնադրվել է 1701), Փենսիլվանիայի (հիմնադրվել է 1740), Պրինսթոնի (հիմնադրվել է 1746), Կոլումբիայի (հիմնադրվել է 1754), Ջոն Հոպկինսի (հիմնադրվել է 1876), Չիկագոյի (հիմնադրվել է 1857), Կալիֆորնիայի (հիմնադրվել է 1891) համալսարանները: 1970-1971 ուսումնական տարում բուհերում և երկամյա քոլեջներում սովորել է 7513 հազար ուսանող: 1967-1968 ուսումնական տարում քոլեջներ և համալսարաններ ավարտել է 866.548 մարդ: Խոշոր գրադարաններն են՝ Կոնգրեսի գրադարանը Վաշինգտոնում (1968-ին՝ 14107 հազար կտոր գիրք և 18970 հազար ձեռագիր, 2707 հազար քարտեզ), Նյու Յորքինը 8,3 միլիոն կտոր գիրք), Չիկագոյինը (4,0 միլիոն կտոր գիրք). Բոստոնինը (2510 հազար կտոր գիրք), Լոս Անջելեսինը (մոտ 3,25 միլիոն կտոր գիրք), Քլիվլենդինը 3,2 միլիոն կտոր գիրք): Հայտնի են նաև Հարվարդի (մոտ 8,0 միլիոն կտոր գիրք), Յեյլի (5,0 միլիոն կտոր գիրք), Կոլումբիայի (ավելի քան 4,0 միլիոն կտոր գիրք), Իլինոյսի (մոտ 4,5 միլիոն կտոր գիրք). Կալիֆոռնիայի (9 միլիոն կտոր գիրք), (3,8 միլիոն կտոր գիրք) համալսարանների գրադարանները՜. Նշանավոր եև ԱՄՆ-ի ազգային (Վաշինգտոնում), Թանգարան-մետրոպոլիտենը (Նյու Յորքում), ԱՄՆ-ի ազգային գեղարվեստական, Կենցաղի (Նյու Յորքում), Ամերիկայի Բնապատմական (Նյու Յորքում), Բնապատմական (Չիկագոյում) թանգարանները:

Գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բենջամին Ֆրանկլին

ԱՄՆ-ի տնտեսության զարգացման գործում վճռական դերը պատկանում է գիտությանը. գիտական ներուժով՝ 2.8 միլիոն մարդ, և գիտական հետազոտությունների ծավալով աշխարհում առաջիներկիրն է: Առաջին տեղն է գրավում նաև գիտությանը հատկացված ներդրումների ծավալով և համարվում է գիտատեխնիկական նոր գիտելիքների համաշխարհային գլխավոր վաճառողը: ԱՄՆ-ում մշտապես խրախուսվում է «ուղեղների ներհոսք»-ը: Աշխարհում հայտնի գիտական կենտրոններից են Հարվարդի, Յեյլի, Փրինստոնի, Կոլումբիայի, Ստենֆորդի Կալիֆորռլիայի համալսարանները: Կիրառական հետազոտությունների, փորձարարական-նախագծային մշակումների և դրանց հիման վրա գիտատար արտադրությունների իրականացման համար ստեղծվում են տեխնոլոգիական պերկեր՝ տեխնոպարկեր:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օ՛Հենրի

Անգլերեն գրականությունը մայր ցամաքում սկզբնավորվել է 17-րդ դարը: Առաջին ներկայացուցիչներն էին տարեգրող Ջորջ Սմիթը («Նոր Անգլիայի նկարագրությունը», 1616), Ա. Ուիթիքրը («Լավ նորություններ Վիրջինիայից», 1613): Այդ շրջանի նշանավոր բանաստեղծներից են Ա. Բրեդստրիթը և Է. Թեյլորը: Արձակի խոշորագույն ներկայացուցիչը բազմաժանր և արգասավոր գրող Ք. Մադրն էր (1663–1728), որը տպագրել է 459 գիրք: Նրա գլուխգործոցը հանրագիտարանն է (1702), ուր տրված է Նոր Անգլիայի տարեգրությունը: Ազգային գրականությունն իր ծիլերն սկսեց տալ անկախության պատերազմի նախօրյակին, երբ գրական ասպարեզ իջան բուրժուական լուսավորիչդեմոկրատներ Բենջամին Ֆրանկլինը, Թ. Փեյնը և Թոմաս Ջեֆերսոնը, որոնք դատապարտեցին Անգլիայի գաղութակալական քաղաքականությունը և գաղափարապես հիմնավորեցին երկրի քաղաքական ինքնուրույնության անհրաժեշտությունը: Այդ տարիներին վերելք ապրեց պոեզիան: Ֆ. Ֆրենոյի, Ջ. Բառլոուի, Հ. Բրեքենրիջի պոեզիայում մարմնավորվել են ժամանակի հեղափոխական տրամադրությունները: 19-րդ դարի սկզբին ազգային գրականությունը թևակոխեց ռոմանտիզմի շրջանը: Ու. Իրվինգը «Ճանապարհորդի պատմածները» (1824), «Աստորիա» (1836) երկերում խարազանել է ամերիկյան բարքերը և իդեալականացրել նահապետական տնտեսաձևն ու հարաբերությունները, Ֆ. Կուպերը իր ստեղծագործություններում ծաղրել է բուրժուական քաղաքակրթությունը, ցույց տվել հնդկացիների հոգևոր ու բարոյական գերազանցությունը գաղութարարների նկատմամբ: է. Պոն («Աշերի տան փլուզումը», 1839, «Ագռավը», 1845), Հ. Մելվիլը («Թսւյփի», 1846), Ն. Հոթոռնը («Կարմիր տառը», 1850, «Ցոթճսւկտոնով տունը», 1851) բացահայտել են կապիտալիստական Ամերիկայի տնտեսական ու հոգևոր կյանքի արատները և ռոմանտիզմի ծավալման շրջանում սաղմնավորել քննադատական ռեալիզմը: Քննադատական ռեալիզմի տարրերը ԱՄՆ-ի գրականության մեջ երևան են եկել գրական-փիլիսոփայական հոսանքի՝ այսպես կոչված բոստոնյան «տրանսցենդենտալիզմի» ներկայացուցիչների՝ Ռ. էմերսոնի («Ամերիկացի աշակերտը», 1837), Հ. Թորոյի («Կյանքն անտառներում», 1854) մոտ, որոնք իրենց գործերում առաջադրեցին նեգրերի ազատագրման, ստրկատիրության վերացման գաղափարը, որը 19-րդ. դարի 30–60-ական թվականներին վերաճեց աբոլիցիոնիստական շարժման: Հակաստրկատիրական գրականության մեջ որոշակի ավանդ է ներդրել նաև Հ. Լոնգֆելլոն իր «Երգեր ստրկության մասին» (1842) գրքով: Աբոլիցիոնիզմի գաղափարները իրենց արտացոլումը գտան նաև Ջ. Լոուելի, Հ. Բիչեր-Սթոուի ստեղծագործություններում: Ու. Ուիթմենը պոեզիային հաղորդեց հեղափոխական ռիթմ և այն վերջնականապես մղեց դեպի ռեալիզմը: Նա դատպպարտել է ստրկատիրությունը, գովերգել ամերիկյան ժողովրդի հեղափոխական աւիսնդույթները («Խոտի տերևները», 1855): Հ. Լոնգֆելլոն «Հայսւվաթի երգը» (1855) նշանավոր պոեմում հնդկացիների բանահյուսության հիման վրա տվել է Ամերիկյան մայր ցամաքի հյուսիսային մասի հնդկացիների կյանքի գունեղ պատկերը: Քննադատական ռեալիզմի հասունացումը կապված է գրողներ Ֆ. Բրեթ-Հարթի, Ջ. դե Ֆորեստի, Ռ. Դևիսի, Մ. Տվենի, Ֆ. Նորիսի անվան հետ: Մարկ Տվենը իր ստեղծագործություններում շոշափել է այն հանգամանքները, որոնք խոչընդոտում էին ԱՄՆ-ում քննադատական ռեալիզմի զարգացմանը: Ֆ. Նորիսն իր ստեղծագործություններում արտացոլել է հասարակական խոր հակասությունները, մանր հողատերերի քայքայումը («Ութոտնիկ», 1901): Ջ. Լոնդոնի («Երկաթե կրունկ», 1907, «Մարտին Իդեն», 1909), Թեոդոր Դրայզերի («Ամերիկյան ողբերգություն», 1925), Է. Սինքլերի («Ջունգլի», 1906) ստեղծագործություններում քննադատվում են դրամատիրական աշխարհի բիրտ օրենքները: Պարզ մարդկանց կյանքը հումորով է պատկերել Օ՛Հենրին: Առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջորդող տարիներին ԱՄՆ-ի գրականությունը հարստացել է Ջորջ Ռիդի, Ռ. Բոռնի, Կ. Սենդբերգի, Վ. Լինդսեյի, Յու. Օ՛Նեյլի, Շ. Անդերսոնի, Ռ. Ֆրոսթի քննադատական ռեալիզմի ոգով գրված ստեղծագործություններով: Ջ. Ռիդը պատկերել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության դեպքերը («Տաս օր, որ ցնցեցին աշխարհը», 1919), Ս. Լյուիսը հանդես է եկել սոցիալական հարաբերությունների սուր քննադատությամբ («Բսւբիտ», 1922): Հակապատերազմական-հակաֆաշիստական տրամադրություններով են. տոգորված Է. Հեմինգուեյի («Հրաժեշտ զենքին», 1929), Վ. Ֆոլկների, Ֆ. Ֆիցջերալդի, Ջ. Դոս-Պասոսի ստեղծագործությունները: Պատերազմը, ֆաշիզմի գաղափարախոսությունը և գործելակերպը դատապարտված են Ա. Մալցի և Ջ. Լ. Ստեֆենսի ստեղծագործություններում, որոնք ամերիկյան պրոլետարական գրականության և սոցիալիստական ռեալիզմի կենսունակության վկայագրերն են: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և նրան հաջորդող տարիներին դասակարգային հակասությունները ավելի սրվեցին: Քաղաքական, փիլիսոփայական, գրական պայքարը հրապարակ հանեց նորանոր առաջավոր դեմքերի՝ Վիլյամ Սարոյան, Ջ. Ստայնբեք, Ջ. Սելինջեր, Ջ. Ապդայկ, Ա. Միլլեր և այլն: Համաշխարհային ճանաչում են գտել նաև ժամանակակից դրամատուրգներ Թ. Ուիլյսւմսը, Տ. Կապռտեն, է. Օլբին, Լ. Սթիվենսը, Վ. Գիբսոնը և ուրիշներ: 1970-ին լայս տեսած առավել կարևոր վեպերը շոշափում են ավանդական թեմաներ, ինչպես Թ. Բերդերի «Հանապազօրյա գործեր» վեպը: Իր երկում հեղինակը զարգացնում է այն գաղափարը, որ չնայած պարտության հնարավորությանը, ի վերջո հաղթանակում է նա, ով սիրում է կյանքը և չի վախենում փորձություններից: Ավելի մռայլ և անկեղծ դառնությամբ է գրված Ս. Բելոաի «Միստեր Սեմլերի մոլորակը» վեպը, ուր պատմվում է հրեա մտավորական Արթուր Սեմլերի մասին, որր հասկանում է, թե ինչպես ժամանակակից Ամերիկայում իրենց նշանակությունը կորցնում են այն արժեքները, որոնց համար ինքը պայքարել է: 1970-ին հրատարակված բանաստեղծությունների ժողովածուներից հիշատակության արժանի են Ու. Սերեդիթի «Երկրային աարածության»–ը, Դ. Իգնատովի «Բանաստեղծություններ. 1934–1969» գիրքը, Մ. Հարփերի «Թանկագին Ջոն, թանկագին Կոլտրեյն»–ը: Նեգրական գրականությունը ԱՄՆ-ի գրականության մի մասն է: 18-րդ դարում նեգր լուսավորիչներ՝ բանաստեղծուհի Ֆ. Ուիթլին, հրապարակախոս Բ. Բանեկերը իրենց ստեղծագործություններում դատապարտել են ստրկությունը: 19-րդ դարում հրապարակախոսներ Ֆ. Դուգլասը, Դ. Ուոկերը և ուրիշներ պահանջել են վերացնել ստրկատիրությունը: Նեգրական գրականությունը հարստացել է դեմոկրատական ոգով գրված նշանակալից ստեղծագործություններով:

Ճարտարապետություն և Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սպիտակ Տուն

Գաղութատիրական վաղ շրջանի ճարտարապետության վրա զգալի էր տեղաբնիկների բնակելի և պաշտամունքային կառույցների տիպերի ու ձևերի ազդեցությունը: Եվրոպական շենքերի քարե ճարտարապետությանը բնորոշ ձևերը պարզեցվում, կոպտացվում և հարմարեցվում էին եղած շինանյութերին: Շենքերի ուրվագծերում գերիշխում էին ուղիղ գծերը: 17-րդ դարի երկրորդ կեսին որոշ քաղաքներ կառուցապատվում էին նախապես արված հատակագծերով (Չարլսթոն, 1680): Ֆիլադելֆիայի հատակագիծը (1682) կատարվել էր կանոնավոր հատակագծման սկզբունքով ե արդեն առանց քաղաքային պարիսպների: Կանոնավոր կառուցապատման սկզբունքը հիմնականում կիրառվել է 18-րդ դարում: Մերիլենդ-Աննապոլիսը վերոհիշյալ սկզբունքի շառավղային կառուցապատման տարբերակն է: Վաշինգտոնի համար 1777-ին կառուցապատման նման հատակագիծ առաջարկեց ճարտարապետ Պ. Լանֆանը (1754-1826): Սակայն, դեռևս շատ քաղաքներ կառուցապատվում էին տարերայնորեն (Բոստոն, Նյու Յորք և այլն): Նյու Յորքի կանոնավոր հատակագծումը կատարվել է 19-րդ դարի երկրորդ տասնամյակում: Կառույցներին բնորոշ էին իտալական վերածննդի գավառական տարբերակի, կլասիցիզմի և ամրոցային ճարտարապետության ձևերի խառնուրդով ստեղծված կերպարները: Այս ժամանակաշրջանում սկսում են ստեղծագործել մասնագետ-ճարտարապետներ Ջոն էրիսը, Պիտեր Հսւրիսոնը, որոնք հակված էին վերականգնելու հունական, անտիկ ճարտարապետության ձևերը: 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին հաստատվեց դասական ոճի ազգային տարբերակը: Այս ոճով է ստեղծագործել քաղաքական գործիչ և լուսավորիչ, ԱՄՆ-ի երրորդ նախագահ, ճարտարապետ Թոմաս Ջեֆերսոնը: Ֆիլադելֆիայում կառուցվեցին Փենսիլվանիայի բանկը, ԱՍՆ-ի բանկը, Նյու Յորքի Բիրժան, Սպիտակ տունը Վաշինգտոնում (1792, ճարտարապետ Ջ. Հոբան), Նյու Յորքի Հին քաղաքապետսւրանը (1812) և այլն: Դասականի հետ կառուցվում էին Վերածննդի, գոթական և ռոմանական ոճի շենքեր: 1820–50-ական թվականներին կլասիցիզմին աստիճանաբար և Փոխարինելու են գալիս զանազան Էկլեկտիկ հոսանքներ: 19-րդ դարի ճարտարապետներից շատերը իրենց նորարարություններով նպաստեցին շինարարական տեխնիկայի առաջընթացին, օգտագործվեցին հրակայուն և մետաղական կոնստրուկցիաներ (Ռ. Սիլս), գազային լուսավորություն (Ռ. Սթրիքլենդ), երկաթե և թուջե կոնստրուկցիաներ (Ա. Ցանգ): Կառուցվեց Նյու Յորքի Բրուկլինյան կամուրջը (1869-1883, Հ. Ռիչսւրդսոն, Ջ. Դյոյլինգ, Ու. Ռյոբլինգ): ճարտարապետության վերաբերյալ տեսական աշխատություններով իրենց ժամանակից շատ առաջ անցան քանդակագործ Հորացիո Գրինոուն և ճարտարապետ Ա. Բենջամենը:

Հայերը ԱՄՆ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերը ԱՄՆ-ում

Հայ-ամերիկյան առնչություններն իրենց վաղեմի պատմությունն ունեն. դեռևս XIX դարի սկզբներին ամերիկացի միսիոներները (կրոնական քարոզիչներ) Արևմտյան Հայաստանում բացել են բազմաթիվ դպրոցներ (քոլեջներ), որտեղ սովորել են հայ երեխաներ: Ամերիկյան այդ կրոնավորներն էլ հենց ականատես են եղել այնտեղ ապրող հայ ժողովրդի հալածանքներին և իրենց կառավարության առջև հարց բարձրացրել՝ հանդես գալու հայերի պաշտպանությամբ: Ամերիկացի շատ գործիչներ, ինչպես, օրինակ, բանաստեղծուհիներ Ջուլյա Ուորդ Հաուն և Ալիս Բլեքուելը, լրագրողներ Սամյուել Բարրոուն և Հենրի Բլեքուելը, գիտնականներ Հենրի Ալենը, Վիլյամ Ուորդը և ուրիշներ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների գործադրած գազանությունների դեմ: Ամերիկյան հասարակայնությունը զայրույթով արձագանքեց 1915 թ-ի Մեծ Եղեռնին: Այդ բռնություններից ցնցված՝ ԱՄՆ-ի այն ժամանակվա նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թ-ին նույնիսկ փորձ արեց ստանձնել Հայաստանի մանդատը, այսինքն հայ ժողովրդի հովանավորությունը: Սևրի պայմանագրի համաձայն՝ կազմվեց Հայաստանի քարտեզը՝ ըստ Վուդրո Վիլսոնի, որը Արևմտյան Հայաստանի տարածքում նախատեսում էր հայկական ինքնավարություն՝ դեպի Սև ծով ելքով: Սակայն Եվրոպայի մեծ տերությունների և ԱՄՆ-ի միջև ծագած ներհակությունները խանգարեցին այդ ծրագրի իրականացմանը: ԱՄՆ-ը սահմանափակվեց Թուրքիայից փախած հայ գաղթականներին սոսկ նյութական օգնություն ցուցաբերելով, որը շարունակվեց մինչև 1930-ական թվականները: Այդպիսի բարեգործական կազմակերպություններից էր Ամերկոմը (Ամերիկյան օգնության կոմիտե), որը բազմաթիվ որբանոցներ էր պահում Հայաստանում և հարակից երկրներում:

Ամերիկյան Կոնգրեսն այժմ էլ պարբերաբար քննարկում է 1915 թ-ի Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման հարցը: ԱՄՆ-ը շոշափելի օգնություն ցուցաբերեց նաև Սպիտակի 1988 թ-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժի աղետյալներին:

Հայերի գաղթն ԱՄՆ շարունակվել է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ապա և 1950-1970-ական թվականներին, երբ Մերձավոր Արևելքի երկրներում գլուխ բարձրացրեց արաբական ազգայնամոլությունը, և Լիբանանում բռնկեց քաղաքացիական պատերազմ: Ցավոք, այդ գաղթականության շարքերն այսօր համալրում են նաև Հայաստանից մեկնող մեր հայրենակիցները: Ներկայումս ԱՄՆ-ում բնակվում է շուրջ 1.400.000 հայ:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]