Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
United States of America
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դրոշ
Դրոշ
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների
Զինանշան
Նշանաբան՝
In God We Trust
Մենք Աստծուն ենք վստահում
Օրհներգ՝
The Star-Spangled Banner


Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիրքը
Մայրաքաղաք Վաշինգտոն
38°53′N, 77°02′W
Ամենամեծ քաղաք Նյու Յորք
Պետական լեզուներ Փաստացիորեն անգլերեն
Կառավարում նախագահական հանրապետություն
 -  Նախագահ Դոնալդ Թրամփ (Հ)
 -  Փոխնախագահ Մայք Փենս (Հ)
 -  Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Փոլ Ռայան (Հ)
Անկախություն Բրիտանական կայսրությունից 
 -  Հայտարարված հուլիսի 4, 1776 
 -  Ճանաչված սեպտեմբերի 3, 1783 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,826,675 կմ²  (4-րդ)
 -  Ջրային (%) 6.76
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 322,370,752[1]  (3-րդ)
 -  2000 մարդահամարը 282,171,968[2] 
 -  Խտություն 32.8 /կմ² (142-րդ)
84.9 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $18.124 տրիլիոն[3] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $56,421[4] (10-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $18.124 տրիլիոն[3] [5] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $56,421[6] (10-րդ)
Ջինի (2010) 41.1[7] 
ՄԶՀ (2013) 0.914[8] (բարձր) (5-րդ)
Դրամական միավոր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դոլար ($) (USD)
Ժամային գոտի (UTC-5 to -10)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-4 to -10)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .us
Հեռախոսային կոդ +1

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, հաճախ անվանվում է Միացյալ Նահանգներ, կամ պարզապես Ամերիկա (անգլ.՝ United States of America), դաշնային սահմանադրական հանրապետություն Հյուսիսային Ամերիկայում, որը բաղկացած է որոշակի ինքնավարություն ունեցող 50 նահանգներից և դաշնային նշանակության Կոլումբիա մարզից[9][10]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հյուսիսում սահմանակցում է Կանադային[11], հարավում՝ Մեքսիկային, ինչպես նաև ծովային սահման ունի Ռուսաստանի հետ[12]։ Ամերիկյան երկու նահանգներ ցամաքային սահման չունեն երկրի հիմնական տարածքի հետ։ Դրանք են՝ Ալյասկան՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսարևմտյան հատվածում և Հավայան կղզիները՝ Խաղաղ օվկիանոսում[13]։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ստեղծվել է բրիտանական տասներեք գաղութների միավորման հետևանքով՝ 1776 թվականին հուլիսի 4-ին[14]։ Այն կարելի է համարել Ամերիկայի ազգային-ազատագրական պայքարում տոնած հաղթանակի գլխավոր հետևանքներից մեկը[14]։ 1787 թվականին ընդունվեց ամերիկյան սահմանադրությունը[14], որն իր տեսակով առաջինն էր մարդկության պատմության մեջ։ Նույն տարում ԱՄՆ-ի առաջին նախագահ ընտրվեց ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ Ջորջ Վաշինգտոնը։ 1865 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Ամերիկայում վերացվեց ստրկությունը[14]։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները սկսեց անդամակցել Ազգերի լիգային և Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հակահիտլերյան խմբավորմանն օժանդակելը բարձրացրեց ԱՄՆ-ի հեղինակությունը Եվրոպայում, իսկ ռազմական գործողությունների ավարտից հետո վերջինս դարձավ կապիտալիստական աշխարհի կորիզը։ 1945 թվականին ԱՄՆ-ն դարձավ առաջին միջուկային տերությունն աշխարհում։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ներկայումս զբաղեցնում է 9,826,675 կմ² տարածք (4-րդն աշխարհում)[15] և ունի 322 370 752 մարդ (ըստ 2015 թվականի նախահաշվարկի) բնակչություն (3-րդն աշխարհում)[13]։ Լայնամասշտաբ ներգաղթի պատճառով այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետություններից մեկն է։ Մայրաքաղաքը Վաշինգտոնն է, խոշորագույն քաղաքը՝ Նյու Յորքը։ Նյու Յորքից բացի, երկրի տարածքում կան 9 քաղաքներ ևս, որոնց բնակչությունը գերազանցում է մեկ միլիոնը[16]։ Դրանք են Լոս Անջելեսը, Չիկագոն, Հյուստոնը, Ֆինիքսը, Ֆիլադելֆիան, Սան Անտոնիոն, Սան Դիեգոն, Դալասը և Սան Խոսեն[16]։ Պետական լեզուն անգլերենն է[17], որը այստեղ տարածվել է գաղութային տարիներին։

Միացյալ Նահանգները ժամանակակից աշխարհի տնտեսական, քաղաքական և ռազմական ամենահզոր ուժն է։ Համախառն Ներքին Արդյունքի գրեթե 1/4 մասը ստեղծվում է ԱՄՆ-ում[18]։ Արդյունաբերության և գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալով և արտահանմամբ, արտաքին առևտրի շրջանառության ծավալով, կապիտալի արտահանմամբ, գիտատեխնիկական ներուժով և սպասարկման ոլորտի զարգացման մակարդակով աշխարհի առաջատար տերությունն է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության և կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը։ Աշխարհի բոլոր երկրներից առաջինը հետարդյունաբերական փուլ թևակոխած այս երկրում ծառայություններ մատուցող ճյուղերի բաժինը համախառն ներքին արդյունքում կազմում է մոտ 80 %, իսկ արտադրական ոլորտին բաժին է ընկնում ընդամենը 20 %։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ներկայումս անդամակցում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդին, Հյուսիսատլանտյան դաշինքին, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությանը և այլ միջազգային կազմակերպությունների։

Բովանդակություն

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախակոլոմբոսյան ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև Քրիստափոր Կոլումբոսը կողմից Ամերիկայի հայտնագործումը՝ շուրջ հազարամյակ առաջ ամենայն հավանականությամբ այնտեղ հաստատվել էին վիկինգները։ Վիկինգները սկանդինավյան ծագում ունեցող հեթանոսներ էին և հիմնականում ապրում էին ժամանակակից Նորվեգիայի, Շվեդիայի ու Դանիայի տարածքում։ 1000 թվականին վիկինգների առաջնորդ Լեյֆ Էրիկսոնն իր փոքրաթիվ արշավախմբով ճանապարհ է բռնում դեպի արևմուտք։ Ամերիկա հասնելու ճանապարհին հյուսիսաբնակները հայտնաբերում են մի շարք նոր տարածքներ, որոնք վիկինգների համար դառնում են ձմեռային բնակավայրեր։ Նույն տարում Լեյֆը հաստատվում է Նյուֆաունդլենդում, որտեղ ևս հիվնում է վիկինգների բնակավայր։ Ըստ նորվեգ պատմիչների՝ Լեյֆ Էրիկսոնի ճանապարհորդությունից մի քանի տարի Ամերիկա է մեկնում նաև վերջինիս եղբայրը՝ Տորվալդը, որը սակայն տեղաբնիկ հնդկացիների հետ մենամարտի արդյունքում մահացու վիրավորվում ու զոհվում է։ Եվրոպայի ժողովուրդների մեծ մասը, ծանոթ չլինելով վիկինգների մշակույթին ու պատմությանը, չի գնացել իրենց հետքերով՝ նոր աշխարհում հայտնվելու համար։ Ուստի երկրորդ անգամ Ամերիկայում եվրոպացիները հայտնվեցին կես հազարամյակ անց։ Մինչև եվրոպացիների կողմից Ամերիկայի գաղութացումը՝ մայրցամաքի տարածքի հիմնական բնակիչներն էին հնդկացիներն ու էսկիմոսները, որոնք ապրում էին նախնադարյան համայնական կարգերով։ Նրանց ընդհանուր թիվը 15-րդ դարում կազմում էր 15-20 միլիոն մարդ։ Այդ ժողովուրդների պատմությունը մինչև եվրոպացիների հետ նրանց հանդիպելը զարգացել է ինքնուրույն՝ մյուս մայրցամաքների ժողովուրդներից գրեթե անկախ։ 14-15-րդ դարերում Եվրոպայում ստեղծված խառնակ իրադրությունը իսպանացի, պորտուգալացի և իտալացի ծովագնացներին ստիպում է դուրս գալ բաց ծով՝ նոր տարածքներ հայտնաբերելու նպատակով։ Քրիստափոր Կոլումբոսի հայտնագործության շնորհիվ 15-րդ դարի վերջին եվրոպացիները վերջնականապես հաստատվեցին Ամերիկայում։ Մինչ նավագնացության կազմակերպելը՝ Կոլումբոսը նպատակ ուներ գտնել Եվրոպայից Հնդկաստան տանող ամենակարճ ծովային ճանապարհը։ Ոտք դնելով նոր մայրցամաք՝ եվրոպացիները կարծում էին, որ այն Հնդկաստանն է, ուստի Կոլումբոսի արշավախմբի անդամները տեղաբնիկներին անվանեցին «հնդկացիներ»։ Ամերիկայի տեղաբնիկները գտնվում էին զարգացման տարբեր աստիճանների վրա։ Հյուսիսային Ամերիկայում (այդ թվում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ներկայիս տարածքում) և Կարիբյանավազանում բնակվող հնդկացիների մի մասը ապրում էին

նախնադարյան համայնական հասարակարգի տարբեր փուլերում։ Նրանց հիմնական զբաղմունքն էր հավաքչությունը, որսորդությունը և ձկնորսությունը։ Այդ ժամանակ Ամերիկա աշխարհամասում ապրում էր 15-20 մլն մարդ։ Իսպանական թագավորության նավատորմով Կոլումբոսը կատարել է նման 4 արշավանք՝ չիմանալով, որ հայտնաբերել է նոր մայրցամաք։ Բոլորի համար անծանոթ տարածքը անվանվել է ի պատիվ իտալացի ծովագնաց Ամերիգո Վեսպուչիի։ Նա Ամերիկայում առաջին անգամ հայտնվել էր 1499 թվականի մայիսին՝ Կոլումբոսի քարտեզների շնորհիվ։ Նա առաջինն էր, ով հայտարարեց, որ եղել է ոչ թե Հնդկաստանում, այլև նոր մայրցամաքում։ Վեսպուչիի այս հայտարարությունից հետո Ամերիկայի ճանապարհը բացվեց եվրոպացի գաղութարարների համար։ Գաղութացման ընթացքում հնդկացիները մասամբ ոչնչացվում էին, մասամբ էլ քշվում դեպի արևմուտք: Ի տարբերություն Հարավային Ամերիկայի, որը նվաճվեց հիմնականում իսպանացիների և պորտուգալացիների կողմից՝ Հյուսիսային Ամերիկայի գլխավոր գաղութատերը Մեծ Բրիտանիան էր։ Մինչև 18-րդ դարի 60-ական թվականները անգլիացիները զավթեց գրեթե ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկան։ 17-րդ դարի սկզբին այստեղ հիմնվեցին առաջին անգլիական գաղութները։ Դրանք հյուսիսից սահմանակից էին Ֆրանսիական Կանադա տիրույթին, որը 18-րդ դարի 60-ական թվականներն անցավ Անգլիային, իսկ հարավից՝ Իսպանական Ֆլորիդային։ Ներկայիս ԱՄՆ-ի տարածքում անգլիացիներն առաջին բնակատեղին հիմնել են 1607 թվականին՝ ժամանակակից Վիրջինիայի տարածքում։ Հետագայում հիմնվել են Մերի Լենդը, Հյուսիսային և Հարավային Կարոլինաները և Զորջիան։ Այստեղ առաջ եկավ խոշոր պլանտացիոն տնտեսություն՝ ծխախոտի, բրնձի և ինդիգոյի մշակությամբ։ 1619 թվականին Աֆրիկայից Վիրջինիա բերվեց սևամորթ ստրուկների առաջին խումբը։ Սևամորթների ստրկությունը առաջին անգամ պաշտոնապես ճանաչվեց 1656 թվականին, իսկ Մեծ Բրիտանիայում 1661 թվականին ընդունված օրենքը նախատեսում էր ստրուկների կանոնավոր մատակարարումը հյուսիսամերիկյան գաղութներին։ 17-րդ դարի երկրորդ կեսից հարավային գաղութների պլանտատորները սկսեցին լայնորեն կիրառել աֆրիկացի ստրուկների աշխատանքը։

Մինչև Ամերիկայի անկախության հռչակագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջորջ Վաշինգտոնն ու Ժան-Բատիստ Դոնասիեն դե Ռոշամբոն Յորքթաունում

 կեսին արևմտյան այս մայրցամաքում Իսպանիայի գերակայությունը գրեթե բացարձակ էր։ Գաղութային տարածքները ձգվում էին Հորն հրվանդանից մինչև Նյու Մեքսիկո և թագավորական գանձարանին բերում էին հսկայական շահույթ։ Ուրիշ եվրոպական պետությունների Ամերիկայում հաստատվելու փորձերը պսակվում էին անհաջողությամբ։ Սակայն հեղափոխական ուղով զարգացող Անգլիան շուտով կարողացավ աննախընթաց վերելք ապրել, որի արդյունքում Իսպանիան աստիճանաբար կորցրեց իր եվրոպական գերտերության և ծովերի տիրակալի կարգավիճակը։ Դա պայմանավորված էր նաև նրանով, որ անկախության ձգտող Նիդերլանդների տեմ մղած պատերազմը վերջնականապես կազմալուծեց Իսպանիան։ 1620 թվականին հիմք դրվեց Նոր Անգլիայի գաղութներին։ Անկախության պատերազմի նախօրյակին այստեղ արդեն կար 4 գաղութ՝ Մասսաչուսեթս, Ռոդ Այլենդ, Նյու Հեմփշիր և Քոնեքթիքութ: Հյուսիսում գերակշռում էին միջին և մանր ֆերմերական տնտեսությունները։ Այստեղ ավելի արագ, քան մյուս գաղութներում, զարգացան արհեստներն ու արդյունաբերությունը։ Չորս այլ գաղութներ՝ Փենսիլվանիա, Նյու Յորք, Նյու Ջերսի և Դելավեր, հիմնվեցին Մերձատլանտյան շրջանների կենտրոնական մասում։ Անգլիական գաղութները զգալի հաջողության հասան տնտեսական առաջնթացի ասպարեզում։ Սկսեց ձևավորվել ամերիկյան ազգային շուկան։ Միաժամանակ ստեղծվում էր նոր մշակույթ և գաղափարախոսություն, տեղի էր ունենում ազգային ինքնագիտակցության վերելք։ Դա նոր, հյուսիսամերիկյան բուրժուական ազգի ձևավորման գործընթացն էր։ Շատ շուտով ամերիկյան բուրժուազիան դարձավ անգլիական կապիտալիզմի մրցակիցը՝ նավաշինության, առևտրի, իսկ ապա նաև մանուֆակտուրայի բնագավառում։ Այդ պատճառով Անգլիան ամեն կերպ խրախուսում էր գաղութների տնտեսական զարգացումը։ Անգլիայի այդ քաղաքականությունը շոշափում էր գաղութների բոլոր դասակարգերի շահերը՝ առաջ բերելով մետրոպոլիայից անջատվելու ձգտում, որը 18-րդ դարի 60-ական թվականներին վերաճեց անկախության համար զինված պայքարի։ 1775 թվականին Հյուսիսային Ամերիկայի անգլիական 13 գաղութներում բռնկվեց ազգային-ազատագրական հեղափոխական պատերազմ, որի ավարտին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ձևավորվեց, որպես անկախ պետություն։ Անկախության պատերազմը նախապատրաստվել էր գաղութների կապիտալիստական զարգացմամբ և հյուսիսամերիկյան ազգի կազմավորմամբ, երբ ասպարեզ էր եկել տեղական բուրժուազիան և ձևավորվել ներքին միասնական շուկան։

Անգլիան գաղութները դիտում էր, որպես սոսկ հումքի աղբյուր, ապրանքների սպառման շուկա և ամեն կերպ արգելակում էր նրանց ինքնուրույն տնտեսական և քաղաքական զարգացումը։ Անգլիայի այդ քաղաքականությունն ուժեղացրեց ամերիկացիների պայքարն ընդդեմ գաղութային կարգերի։ 1770 թվականին զինված ընդհարումներ եղան անգլիական զինվորների և բոստոնցիների միջև։ 1773 թվականին Բոստոնում հայրենասերները նավերից ծովը նետեցին անգլիական թեյը։ Պատմական այդ իրադարձությունը հայտնի դարձավ «Բոստոնի թեյախմություն» անվանումով։ Գաղութների ներկայացուցիչների մայրցամաքային առաջին կոնգրեսը 1774 թվականին որոշում ընդունեց անգլիական ապրանքների բոյկոտի մասին։ Ի պատասխան սրա՝ Անգլիան Ամերիկա ուղարկեց նոր զորքեր և զինված նավատորմ։ 1775 թվականի ապրիլի 19-ին Քոնքորդի և Լեքսինգտոնի մոտ անգլիական զորքերը ծանր կորուստներ կրեցին։ 1776 թվականի հուլիսի 4-ին ընդունվեց Ամերիկայի անկախության հռչակագիրը։ Ամերիկյան երկրորդ մայրցամաքային բանակի գլխավոր հրամանատար նշանակեց Ջորջ Վաշինգտոնին։ Առաջին տարիներին ամերիկացիները անհաջողության մատնվեցին և ժամանակավորապես կորցրին Նյու Յորքը և Ֆիլադելֆիան։ Ամերիկացի ժողովրդի ազգային-ազատագրական պատերազմի տարիներին բարձրացավ ամերիկյան բանակի մարտունակությունը։ 1777 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Սարատոգայի մոտ ամերիկացիների տարած հաղթանակը նպաստեց ԱՄՆ-ի ռազմական և միջազգային դրության բարելավմանը։ Ամերիկյան դիվանագիտությունը, օգտագործելով Անգլիայի և նրա մրցակիցների հակասությունները, ստեղծեց հակաանգլիական միացյալ ճակատ։ Փարիզ ուղարկված Բենջամին Ֆրանկլինը ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսիայի հետ, որը անգլիացիների դեմ զորք և նավատորմ առաքեց մարտի դաշտ՝ Հյուսիսային Ամերիկա։ 1779 թվականին Անգլիայի դեմ պատերազմի մեջ մտավ Իսպանիան, 1782 թվականին՝ Նիդերլանդները։ ԱՄՆ-ի նկատմամբ բարյացակամ դիրք գրավեց նաև Ռուսաստանը, որի նախաձեռնությամբ եվրոպական մի շարք պետություններ կազմեցին «չեզոքների լիգա» և հայտարարեցին, որ շարունակելու են առևտուրն Ամերիկայի հետ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները կայունացման և զորեղացման ուղու վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբրահամ Լինքոլն` Միացյալ Նահանգների 16-րդ նախագահը։ ԱՄՆ-ի առաջին նախագահն է Հանրապետական կուսակցությունից, որը նախագահել է 1861-1865 թվականներին

1776 թվականի հուլիսի 4-ին ընդունված անկախության հռչակագիրը ԱՄՆ-ն ճանաչում էր, որպես ազզատ ու անկախ պետություն։ 1783 թվականի Վերսալյան հաշտության պայմանագրով Անգլիան ճանաչեց ԱՄՆ-ի անկախությունը։ Հաղթանակը ձեռք բերվեց ժողովրդի եռանդուն ջանքերով, սակայն իշխանության գլուխ անցան բուրժուազիան և պլանտատորները։ Այնուամենայնիվ Ամերիկայի հարավում պահպանվեց ստրկատիրությունը։ 1787 թվականին ընդունվեց ԱՄՆ-ի առաջին սահմանադրությունը, որն ուժի մեջ մտավ երկու տարի անց՝ 1789 թվականին։ Անկախության հռչակագրի ընդունման տարում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների առաջին նախագահ ընտրվեց Ջորջ Վաշինգտոնը։ 19-րդ դարի սկզբներից ԱՄՆ-ն սկսեց ընդարձակել իր տարածքները։ 1803 թվականին Ջեֆերսոնի կառավարությունը Ֆրանսիայից գնեց Լուիզիանան, իսկ 1819 թվականին ԱՄՆ-ը Իսպանիային ստիպեց զիջել Ֆլորիդան։ 1823 թվականին հռչակվեց «Մոնրոյի դոկտրինան»: Մեքսիկայի դեմ 1846-1848 թվականներին մղած զավթողական պատերազմի հետևանքով ԱՄՆ-ը նվաճեց Մեքսիկայի տարածքի գրեթե կեսը, իսկ 1867 թվականին ամերիկյան կառավարությունը Ռուսաստանից գնեց Ալյասկան՝ ընդամենը 7,2 միլիոն դոլարի դիմաց։ 19-րդ դարի առաջին կեսին ԱՄՆ-ում մեծ թափ ստացավ սևամորթների իրավունքների համար մղվող շարժումը։ Տեղի ունեցան սևամորթ ստրուկների ապստամբություններ։ Կապիտալիստական հյուսիսի և ստրկատիրական հարավի միջև սրված հակասությունները հանգեցրին քաղաքացիական պատերազմի, որի համար առիթ ծառայեց ստրկության հակառակորդ Աբրահամ Լինքոլնի ԱՄՆ-ի նախագահ ընտրվելը։ Քաղաքացիական պատերազմը, հատկապես երկրորդ փուլում, բուրժուա-ժողովրդավարակն հեղափոխության բնույթ ուներ։ Հյուսիսի հաղթանակից հետո ԱՄՆ սահմանադրության մեջ կատարվեց փոփոխություն, որը վերացրեց ստրկությունը և նոր հեռանկարներ բացվեց կապիտալիզմի անարգել զարգացման համար։ Չնայած դրան, սևամորթների ազատագրման գործը մինչև վերջ չհասցվեց։ Ստրկության վերացումը բարենպաստ պայմաններ ստեղծեց բանվորական շարժման զարգացման համար։ 19-րդ դարի վերջին ամերիկյան կապիտալիզմը թևակոխեց իմպերիալիզմի շրջափուլ։ 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ ԱՄ-ն գրավեց Ֆիլիպինները, Պուերտո Ռիկոն և Գուամը, իսկ Կուբան փաստացիորեն վերածվեց ամերիկահպատակ գաղութի։ 1899 թվականին Միացյալ Նահանգները Չինաստանում հռչակեց «բաց դռների» քաղաքականություն։ 1903 թվականին ամերիկյան իմպերիալիստները հեղաշրջում կազմակերպեցին Պանամայում՝ այն անջատելով Կոլումբիայից։ Նույն թվականին Միացյալ Նահանգները իր իսկ ստեղծած Պանամայի Հանրապետությանը պարտադրեց ստորացուցիչ պայմանագիր կնքել՝ հավերժ օգտագործման համար այդ երկրի տարածքում ձեռք բերելով 16,1 կմ լայնությամբ մի գոտի՝ ջրանցք կառուցելու նպատակով։ Նա միաժամանակ իրավունք ստացավ այդտեղ ամրություններ շինել, զորք պահել և իրականացնել իր իշխանությունը։ 1899-1902 թվականներին ամերիկյան բանակը բռնազավթեց Կուբան, իսկ 1912-1933 թվականներին՝ Նիկարագուան, 1915-1934-ին՝ Հայիթին, 1916-1924-ին՝ Դոմինիկյան Հանրապետությունը։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները 1914-1933 թվականներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի ռազմատնտեսական պոտենցիալի աճի համար կարևոր խթան հանդիսացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որն ուներ իմպերիալիստական բնույթ։ Պատերազմի սկզբին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հայտարարեց, որ չեզոքություն է պահպանելու, սակայն ամերիկյան մոնոպոլիաները ստանձնեցին պատերազմող երկրներին՝ գլխավորապես Անտանտին սննդամթերք, ռազմամթերք և փոխառություններ տրամադրելու գործը։ Պատերազմի շնորհիվ 1913-1914 թվականների տնտեսական անկումը տեղի տվեց վերելքի և ամերիկյան մոնոպոլիաները վիթխարի շահույթներ կորզեցին զենքի ու զինամթերքի վաճառքից։ Չեզոքության տարիները ԱՄՆ-ի կառավարությունը օգտագործեց պատերազմին նախապատրաստվելու համար։ Հետին պլան մղվեցին Միացյալ Նահանգների և Անտանտի պետությունների տարաձայնությունները և սուր բնույթ ստացան հակասությունները Գերմանիայի հետ։ Գերմանիան սպառնում էր հաղթանակի դեպքում հաստատել գրեթե անբաժան տիրապետություն համաշխարհային շուկայում։ Միաժամանակ Անտանտի պարտության դեպքում ԱՄՆ-ն կկորցներ նրան տրամադրած զգալի վարկերն ու փոխառությունները։ Բացի այդ, չեզոքությունը ամերիկյան իմպերիալիզմին կզրկեր աշխարհի վերաբաժանմանը մասնակցելու իրավունքից։ 1917 թվականի ապրիլի 6-ին ԱՄՆ հրաժարվեց չեզոքությունից և պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, որի հետ հարաբերությունները հատկապես սրվել էին գերմանացիների մղած ստորջրյա պատերազմի հետևանքով։ Պատերազմից հետո, լինելով հաղթող պետությունների թվում, ԱՄՆ ամենագործունյա մասնակցություն ունեցավ հաշտության պայմանագրերի Վերսալ-վաշինգտոնյան համակարգի ստեղծմանը, որը կոչված էր հաստատելու ուժերի նոր հավասարակշռության կապիտալիստական աշխարհում։ 1918 թվականի հունվարին նախագահ Վուդրո Վիլսոնը հանդես եկավ «14 կետերով»՝ հետպատերազմյան կարգավորման ամերիկյան ծրագրով։

Իմպերիալիստական մյուս տերությունների հետ ԱՄՆ-ը փորձեց Փարիզի հաշտության կոնֆերանսն օգտագործել խորհրդայնացած Ռուսաստանի դեմ ինտերվենցիան ընդլայնելու և բլոկադա կազմակերպելու նպատակով։ Վիլսոնը հասավ այն բանին, որ Վերսալի հաշտության պայմանագրի մեջ մտցվեց Ազգերի լիգայի կանոնադրությունը։ Սակայն ամերիկյան կոնգրեսը չվավերացրեց այդ պայմանագիրը։ Չնայած դրան, Միացյալ Նահանգները շարունակեցին ամենաակտիվ միջամտությունը մյուս աշխարհամասերի գործերին՝ դրա համար օգտագործելով իր ֆինանսատնտեսական հզորությանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով հարստացած ԱՄՆ-ը պարտապանից վերածվեց պարտատիրոջ, որին Եվրոպայի երկրները պարտք էին ավելի քան 10 միլիարդ դոլար։ ԱՄՆ-ում էր կուտակվել ոսկու համաշխարհային պաշարի ավելի քան կեսը։ Հետպատերազմյան շրջանում բուռն վերելք ապրեց բանվորական շարժումը։ Այդ վերելքի պայմաններում 1919 թվականի սեպտեմբերին ստեղծվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կոմունիստական կուսակցությունը։ ԱՄՆ մասնակցեց Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ կազմակերպված ռազմական ինտերվենցիային հյուսիսում և Հեռավոր Արևելքում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո սրվեցին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հակասությունները Միացյալ Թագավորության և Ճապոնիայի միջև։ Գերմանիային ԽՍՀՄ-ի դեմ ուղղելու նպատակով ամերիկյան մոնոպոլիաները սկսեցին խրախուսել Գերմանիայի տնտեսական կայունացումը։ Տնտեսական ճգնաժամը ԱՄՆ-ում արտահայտվեց բացառիկ ուժով։ Ճգնաժամի ավերիչ հետևանքների դեմ պայքարելու Հավերի կառավարության փորձերն անցան ապարդյուն։ Նորընտիր նախագահը՝ Ֆրանկլին Ռուզվելտը, մի շարք բարեփոխումներով փորձեց հաղթահարել տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները և պետական կապիտալիզմի ուժեղացման ճանապարհով ամրապնդել կապիտալիստական կարգերը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և տնտեսական մրցավազք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նախորդած շրջանում Միացյալ Նահանգները վարում էր «չմիջամտելու» քաղաքականություն, որը նշանակում էր թույլտվություն ֆաշիստական ագրեսորներին։ 1935 թվականի օգոստոսի 8-ին կոնգրեսն ընդունեց «Չեզոքության մասին օրենքը», որը փաստորեն նպաստեց Իսպանիայի Հանրապետության դեմ գերմանա-իտալական ագրեսիային։ ԱՄՆ-ն իր դիրքով նպաստեց նաև 1938 թվականի Մյունխենյան համաձայնությանը։ ԱՄՆ-ի, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի քաղաքականությունը հող նախապատրաստեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սանձազերծման համար։ Պատերազմի սկզբից ի վեր ձևականորեն մնալով չեզոք՝ ԱՄՆ-ն պաշտպանում էր Միացյալ Թագավորությանը և Ֆրանսիային՝ դեմ կանգնելով Գերմանիայի։ 1939 թվականի նոյեմբերին կոնգրեսը վերանայեց չեզոքության մասին օրենքը, որը փաստացի նշանակում էր դաշնակից ուժերին զենք արտահանելու թույլտվություն։ Միաժամանակ պաշտոնական Վաշինգտոնը ձգտում էր օգտագործել Մեծ Բրիտանիայի դժվարին կացությունը՝ վերջինիս մի շարք տիրույթներում և ազդեցության ոլորտներում իր վերահսկողությունը հաստատելու նպատակով։

Ամերիկացի զինվորները Օմահա Ափի գրավման ժամանակ

Այսպես, 1940 թվականին ստորագրված համաձայնությամբ 50 հին էսկադրային ականակիրների դիմաց ԱՄՆ -ը Անգլիայից վարձակալական հիմունքներով Ատլանտյան օվկիանոսի մի շարք կարևոր ռազմավարական կետերում 99 տարվա ժամկետով տարածքներ ստացավ ռազմական բազաներ կառուցելու համար։ ԽՍՀՄ-ի վրա հիտլերյան Գերմանիայի հարձակումից հետո՝ 1941 թվականի հունիսի 24-ին, Ֆրանկլին Ռուզվելտի կառավարությունը հայտարարեց Խորհրդային Միությանը աջակցելու պատրաստակամության մասին։ Նույն թվականի օգոստոսի 14-ին ստորագրվեց Ատլանտյան խարտիան՝ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունների դեկլարացիան պատերազմի նպատակների մասին, իսկ սեպտեմբերի 29-ից հոկտեմբերի 1Մոսկվայում տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչների խորհրդակցությունը, որտեղ որոշումներ ընդունվեցին Խորհրդային Միությանը զենքի, սարքավորման ու պարենի մատակարարումն ընդլայնելու և ԽՍՀՄ-ի կողմից ԱՄՆ-ին ու Մեծ Բրիտանիային հումք տրամադրելու վերաբերյալ։ Ստեղծվեց հակահիտլերյան խմբավորում՝ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի գլխավորությամբ։ Պատերազմի հենց սկզբից սրվեցին ամերիկա-գերմանական և ամերիկա-ճապոնական հարաբերությունները։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Ճապոնիան հարձակվեց ԱՄՆ-ի և Բրիտանական կայսրության խաղաղօվկիանոսյան տիրույթների ու բազաների վրա։ Ամերիկյան նավատորմը ծանր կորուստներ կրեց հատկապես Պիրլ Հարբորում։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Գերմանիան և Իտալիան պատերազմ հայտարարեցին Միացյալ Նահանգներին։ Պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ը մասնակցեց երեք մեծ տերությունների կառավարությունների ղեկավարների կոնֆերանսներին Թեհրանում, Յալթայում, իսկ Գերմանիայի կապիտուլյացիայից հետո՝ Պոտսդամում, որտեղ ընդունվեցին պատերազմի և հետպատերազմյան կարգավորման հարցերի հետ կապված համաձայնեցված որոշումներ։ 1945 թվականին ամերիկյան ինքնաթիռներն առաջին ատոմային ռումբերը նետեցին Ճապոնիայի Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների վրա։ Տասնյակ հազարավոր զոհեր պատճառած այդ ակտը թելադրված չէր ռազմական անհրաժեշտությամբ և հետապնդում էր քաղաքական նպատակներ։ Ճապոնիան կապիտուլյացիան ստորագրեց 1945 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, այն բանից հետո, երբ ԽՍՀՄ-ի զինված ուժերը ջախջախեցին վերջինիս հիմնական ցամաքային բանակը։

Հետպատերազմյան շրջան և Սառը պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սառը պատերազմ
Աշխարհի երկրները Սառը պատերազմի ժամանակ

ԱՄՆ-ը կապիտալիստական միակ երկիրն էր, որ պատերազմից դուրս եկավ տնտեսապես և ռազմականապես հզորացած։ Արտադրության աճը 1943 թվականին հասավ իր հասավ գագաթնակետին։ Այնուհետև սկսվեց անկումը, որն էլ ավելի ուժեղացավ պատերազմից հետո, երբ կրճատվեցին ռազմական պատվերները։ Դրությունը փրկելու նպատակով ամերիկյան մոնոպոլիաները ուժեղացրին արտահանությունը՝ օգտվելով շատ երկրներում, հատկապես Արևմտյան Եվրոպայում, պատերազմի հետևանքով առաջացած տնտեսական քայքայումից։ Սակայն արդեն 1948 թվականի վերջին սկսվեց նոր տնտեսական ճգնաժամ, որը փոքր ինչ մեղմացավ Կորեայի պատերազմից հետ սկսված սպառազինության մրցավազքի շնորհիվ։ Ֆրանկլին Ռուզվելտի մահից հետո նախագահի պաշտոնը ստանձնած Հարի Թրումենի կառավարությունը լայն հարձակում սկսեց բանվորական շարժման և առաջադիմական կազմակերպությունների դեմ։ Պաշտոնական Վաշինգտոնը հրաժարվեց հակահիտլերյան կոալիցիայի ներսում համաձայնեցված կուրսից և ելնելով «ուժի դիրքի» քաղաքականությունից, «Սառը պատերազմ» սկսեց Խորհրդային Միության և Սոցիալիստական ճամբարի երկրների դեմ, բռնեց Արևմտյան Գերմանիայի վերառազմականացման ուղին, ընդարձակեց ռազմական բազաների ցանցը։ 1947 թվականի մարտին Միացյալ Նահանգները հռչակեց «Թրումենի դոկտրինան», իսկ մեկ տարի անց՝ 1948-ին ընդունեց «Մարշալի պլանը»: 1949 թվականին ստորագրվեց Հյուսիսատլանտյան պակտը՝ դառնալով կապիտալիստական այս կազմակերպության համահիմնադիրներից մեկը։ ԱՄՆ-ի կառավարող շրջանները ուժեղացրին ծավալային քաղաքականությունը նաև Լատինական Ամերիկայում և Հարավարևելյաև Ասիայում։ 1950 թվականի հունիսին զինված ընդհարում հրահրելով Կորեա թերակղզում՝ ԱՄՆ-ն միջամուխ եղավ քաղաքացիական պատերազմին և զինված ինտերվենցիա ձեռնարկեց Կորեայում։ 1951 թվականի սեպտեմբերին Սան Ֆրանցիսկոյի կոնֆերանսում ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան սեպարատ հաշտության պայմանագիր կնքեցին Ճապոնիայի հետ։ Նույն ժամանակ կնքվեց ամերիկա-ճապոնական «անվտանգության պայմանագիրը», որով ԱՄՆ-ը իրավունք էր ստանում անսահմանափակ ժամանակով զինված ուժեր պահել Ճապոնիայում։ 1954 թվականին ԱՄՆ-ը Հարավարևելյան Ասիայում ստեղծեց ռազմաքաղաքական բլոկ (ՍԵԱՏՕ), որն ուղղված է Ասիայի երկրների ազգային-ազատագրական շարժումներին։ Միացյալ Նահանգները միջամտեցին Վիետնամում Ֆրանսիայի մղած գաղութային պատերազմին և խոչընդոտեցին Հնդկաչինում խաղաղությունը վերականգնելու մասին Ժնևի համաձայնագրերի իրագործմանը։ 1960 թվականին նախագահ ընտրվեց դեմոկրատ թեկնածու Ջոն Քենեդին, որը խոստացավ ամերիկյան ժողովրդին դուրս բերել «նոր բնագծեր»: 1962 թվականի հոկտեմբերին Քենեդիի կառավարությունը բլոկադայի ենթարկեց սոցիալիստական Կուբան, որի հետևանքով աշխարհը կանգնեց ջերմամիջուկային պատերազմի եզրին։

Ժամանակակից պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1963 թվականի օգոստոսի 5-ին ԱՄՆ-ն Խորհրդային Միության և Միացյալ Թագավորության կառավարության հետ համատեղ ստորագրեցին Միջուկային փորձարկումները մթնոլորտում, տիեզերական տարածության մեջ և ջրի տակ արգելելու վերաբերյալ Մոսկվայի պայմանագիրը։ Ջոն Քենեդու մահից հետո Նախագահի պաշտոնը ստանձնեց փոխնախագահ Լինդոն Ջոնսոնը։ 1964 թվականի օգոստոսին հրահրելով «Տոնկինյան միջադեպը»՝ ԱՄՆ-ն ձեռնամուխ եղավ Վիետնամի տարածքի զանգվածային ռմբակոծությանը։ Զինված բացահայտ ագրեսիա սկսելով Հնդկաչինում՝ ԱՄՆ-ի կառավարությունը հույս ուներ կարճ ժամանակամիջոցում ջախջախել Հարավային Վիետնամի ազատագրական ուժերը։ Արդեն 1967 թվականի վերջին ամերիկյան զորքերի թիվը Հարավային Վիետնամում հասնում էր 500 հազար մարդու։ Ջոնսոնի կառավարության օրոք խիստ ուժեղացան հակապատերազմական տրամադրությունները բանվոր դասակարգի, մտավորականության, երիտասարդության (հատկապես ուսանող երիտասարդության) և սևամորթ բնակչության շրջանում։ Լայն թափ ստացավ պայքարը աֆրոամերիկացիների քաղաքացիական իրավունքների համար։ Լինդոն Ջոնսոնի արտաքին քաղաքականության հետևանքով լրջորեն թուլացան դեմոկրատական կուսակցության դիրքերը, որը դժգոհության ալիք առաջ բերեց նույնիսկ կուսակցության ղեկավար վերնախավի շրջանում։ Գիտակցելով իր հեղինակազրկվելը՝ Ջոնսոնը 1968 թվականին հրաժարվեց մասնակցել նախագահի պաշտոնի համար մրցապայքարին, որի արդյունքում ընտրություններում շահեց հանրապետական կուսակցության թեկնածուն՝ Ռիչարդ Նիքսոնը։ Նոր նախագահը, որն արդեն հայտնի էր ԱՄՆ-ի քաղաքական պատմության մեջ, իր եռանդուն գործունեությամբ դեռևս Դուայթ Էյզենհաուերի օրոք, երբ գրավում էր փոխնախագահի պաշտոնը, խոստացավ սոցիալիստական երկրների հետ հակամարտության քաղաքականությունից անցնել բանակցությունների քաղաքականությանը։ Շուտով Գուամ կղզում ունեցած ելույթում նա առաջարկեց պատերազմը «վիետնամականացնելու» պլան, ըստ որի ԱՄՆ-ի ցամաքային զինված ուժերը պետք է աստիճանաբար դուրս բերվեին Հարավային Վիետնամից և ցամաքում պատերազմական գործողությունները պետք է վարեին Սայգոնի վարչակարգի զինված ուժերը։ Միաժամանակ ԱՄՆ այնտեղ պահպանում էր իր օդային և ծովային ուժերը, որոնք պետք է հարաճուն ինտենսիվությամբ աջակցեին Սայգոնի ցամաքային զորքերին։ Ռիչարդ Նիքսոնի կառավարությունը ձեռնարկեց սոցիալիստական երկրների հետ համաձայնության հասնելու քայլեր։ Փետրվարին նա այցելեց Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն: Թեև դա չհասցրեց երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատմանը, բայց ավելի քան երկու տասնամյակ լիակատար մեկուսացումից հետո ԱՄՆ-ի և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության միջև ստեղծվեցին որոշակի կոնտակտներ։ Առանձնապես կարևոր էր Նիքսոնի այցը ԽՍՀՄ 1972մայիսին, որի ժամանակ . ստորագրվեցին միջազգային խաղաղության համար պատմական նշանակություն ունեցող համաձայնագրեր։ Սովետա-ամերիկյան հարաբերությունների նորմալացմանը մեծապես նպաստեց նաև պատերազմի դադարեցումը Վիետնամում։ 1973 թվականի հունվարի 27-ին ԱՄՆ Փարիզում ստորագրեց «Վիետնամում պատերազմը դադարեցնելու և խաղաղությունը վերահաստատելու մասին համաձայնագիրը», իսկ փետրվարի 27-ին՝ Վիետնամի վերաբերյալ միջազգային կոնֆերանսի «Ակտը»: Դրանով Միացյալ Նահանգները պարտավորվեցին հարգել Վիետնամի անկախությունը, ինքնուրույնությունը, միասնությունը և տարածքային ամբողջականությունը։ համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո 2 ամսվա ընթացքում Հարավային Վիետնամից հեռացան ամերիկյան զինված ուժերը։

1976 թվականին ԱՄՆ նախագահ ընտրվեց Ջիմի Քարթերը։ Նրա օրոք Միացյալ Նահանգներում սկսվեց էներգետիկ ճգնաժամ, որը մեծ վնաս հասցրեց երկրի տնտեսությանը։ Քարթերի կառավարությունը ձեռնարկեց մի շարք քայլեր, որոնք ուղղված էին լիցքաթափման դեմ, սրում էին միջազգային լարվածությունն ու խորհրդա-ամերիկյան հարաբերությունները։ Նրա նախագահության տարիներին 1979 թվականի նոյեմբերի 4-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում ԱՄՆ-ի դեսպանատան աշխատակիցները գերեվարվեցին և նախագահը նրանց անվանեց «ահաբեկչության և անարխիայի զոհեր»։ 1980 թվականին նախագահ ընտրվեց դեմոկրատ թեկնածու Ռոնալդ Ռեյգանը։ Իշխանության գալով Ռեյգանը սկսեց իրականացնել նոր տնտեսական քաղաքականություն, որն ուղղված էր կրճատելու գործազրկության ցուցանիշը։ Նախագահության սկզբնական շրջանում Ռեյգանը ԽՍՀՄ-ի դեմ ուղղված կոշտ առճակատման կողմնակիցն էր, սակայն ամեն ինչ փոխվեց, երբ 1985 թվականին վերջինս պայմանագիր կնքեց Միխայիլ Գարբաչովի հետ։ Երկու գերտերությունների առաջնորդների գործակցությունն արագացրեց Սառը պատերազմի ավարտը և Գերմանիայի հիմնահարցի լուծումը։ Ռոնալդ Ռեյգանի հրամանով ամերիկյան բանակը 1983 թվականին ռազմախուժեց Գրենադա, իսկ 1986 թվականին հրթիռահրետակոծություններ սկսեց Լիբիայում։ 2000 թվականին տեղի ունեցած թեժ ընտրություններից հետո երկրի առաջնորդի պաշտոնը ստանձնեց Ջորջ Ուոքեր Բուշը, իսկ մի փոքր ավելի քիչ ձայներ հավաքած Հանրապետական թեկնածու Ալբերտ Գոռը դարձավ փոխնախագահ։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Նյու Յորքում տեղի է ունենում ահաբեկչություն, որի արդյունքում զոհվում է 2996 մարդ, ևս 6000-ը վիրավորվում են։ 2003 թվականի մարտի 19-ին ամերիկյան բանակը ներխուժեց Իրաք՝ բռնապետ Սադդամ Հուսեյնին երկրի ղեկավարի պաշտոնից վռնդելու համար։ 2008 թվականին Բարաք Օբաման ընտրվեց նախագահ՝ դառնալով առաջին աֆրոամերիկացի առաջնորդը Միացյալ Նահանգների պատմության մեջ։ Նրա կառավարման առաջին իսկ տարիներին ԱՄՆ-ում սկիզբ առավ ֆինանսական ճգնաժամ, որը շուտով հաղթահարվեց։ ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահ առաքելության շրջանակներում Օբամայի հրամանով ամերիկյան բանակային ստորաբաժանումները հաստատվեցին Աֆղանստանում։ Նրա կառավարման տարիներին ևս Միացյալ Նահանգները միջնորդեց Սիրիական ճգնաժամին։ Օբամայի պաշտոնավարումն ավարտվեց 2016 թվականին։ 2015 թվականի հունվարի 25-ին ԱՄՆ հանրապետական կուսակցության համաժողովում, Թրամփը հայտարարեց, որ կմտածի 2016 թվականի նախագահական ընտրություններին իր թեկնածությունը դնելու մասին։ Հունիսի 16-ին իր շտաբում (տեղակայված Մանհեթենի «Թրամփ թաուեր» երկնաքերում) պաշտոնապես հայտարարեց, որ թեկնածությունը կդնի ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում, ավելացնելով. «Ես կլինեմ մեծագույն նախագահը, ում երբևէ արարել է Աստված»։ Հաջորդ տարի Դոնալդ Թրամփը դարձավ ԱՄՆ նախագահ՝ առաջ անցնելով Հիլարի Քլինթոնին։ Նախագահության առաջին իսկ շրջանում Քլինթոնը ձեռնամուխ եղավ ամերիկա-չինական առևտրական համաձայնագրի վերանայումը, որոշ առևտրային համաձայնագրերի կասեցումը, ներգաղթային օրենքների խստացումը (անօրինական ներգաղթը դադարեցնելու համար նույնիսկ առաջարկելով Մեքսիկայի հետ սահմանին հսկայական պատ կառուցել, որի ծախսերն ամբողջությամբ պետք է հոգա հենց մեքսիկական կողմը), առողջապահական ծրագրերի փոփոխումը և այլն։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղագրություն և ռելիեֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլորադո գետը, որը հոսում է Արիզոնա նահանգում
Հեյնս լեռը Ալյասկայում

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների գրեթե ամբողջ տարածքը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքում։ Այն բաղկացած է երեք հիմնական մասերից։ Դրանք են Միացյալ Նահանգների բուն տարածքը, Ալյասկայի նահանգը և Խաղաղ օվկիանոսում տեղակայված Հավայան կղզիները։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները գաղութատեր պետություն է։ Վերջինիս վերահսկողության տակ գտնվում էին Պուերտո Ռիկոն և Վիրջինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արևելյան Սամոան, Գուամը և մի շարք փոքր խաղաղօվկիանոսյան կղզիներ։ Միացյալ Նահանգների ցամաքային տարածքը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայի բարեխառն ու մերձարևադարձային, իսկ հյուսիս-արևմուտքը՝ արկտիկական և մերձարկտիկական գոտիներում։ Նրա ափերը ողողում են Ատլանտյան, Խաղաղ և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների, Բերինգի ծովի ու Մեքսիկական ծոցի ջրերը։ Արևմտյան ափերի երկարությամբ անցնում է Կալիֆոռնիական սառը հոսանքը, հարավ-արևելքի ափերով՝ Գոլֆստրիմ տաք ծովային հոսանքը, իսկ հյուսիս-արևելքում՝ Լաբրադորի սառը հոսանքը։ Սառչում են միայն հյուսիսարևելյան ծոցերը։ Ատլանտյան և մեքսիկական ափերը ցածրադիր են՝ շրջապատված մայրցամաքային ծանծաղուտի լայն շերտով։ Ատլանտյան ափի հյուսիս-արևելքում շատ են մանր ծոցերը և մերձափնյա կղզիները։ Գետաբերանները ձագարաձև են։ Հյուսիսային լայնության 35°-ից հարավ գտնվող խաղաղօվկիանոսյան ափերը լեռնոտ են, ուղղագիծ, ինչպես նաև կղզիներից զուրկ։ Մայրցամաքային ծանծաղուտի շերտը նեղ է։ Տարածքի արևելյան և ներքին շրջանների ռելիեֆի մոտ կեսը հարթավայրային է, արևմտյան մասը և Ալյասկան՝ լեռնային։ Արևելքում Ապալաչյան լեռներն են (առավելագույն բարձրությունը կազմում է 2036 մետր), իսկ նրանցից արևմուտք՝ Լավրենտինյան սարահարթը։ Լավրենտինյան սարահարթն ունի 300-400 մետր բարձրությամբ ալիքաձև մակերևույթ և չորրորդական ժամանակաշրջանի սառցադաշտերի հետքեր։ Ներքին մասերը ընդգրկում են Կենտրոնական և Մեծ հարթավայրերը, ինչպես նաև Մերձմեքսիկական դաշտավայրը։ Կենտրոնական հարթավայրերը 200-500 մետր բարձրությամբ սառցադաշտային կուտակումներով բլրապատ հարթություններ են՝ հարավում կտրտված ձորակներով և հովիտներով։ Մեծ հարթավայրերը գտնվում են արևմտյան երկայնության 98°-ից արևմուտք՝ Կորդիլիերների նախալեռնային սարահարթում՝ ծովի մակարդակից մինչև 500-1600 մետր բարձրության վրա։ Մակերևույթն այնքան խիստ է կտրտված գետահովիտներով ու ձորակներով, որ առանձին շրջաններ պիտանի չեն գյուղատնտեսության համար։ Մերձմեքսիկական տափարակ դաշտավայրն ունի մինչև 150 մետր բարձրություն, ափամերձ մասերում ճահճակալված է՝ եզրավորված մակընթացությունների եզրաբազկի գոտիով։ Մերձմեքսիկական դաշտավայրի և Կենտրոնական հարթավայրերի սահմանագլխին բարձրանում են Օզարկի սարավանդը (մինչև 600 մետր) և Օուչիթա մանրաբլուրները (մինչև 800 մետր)։ Ապալաչյան լեռների և Ատլանտյան օվկիանոսի միջև տարածված է Մերձատլանտյան նեղ ու տափարակ դաշտավայրը։ Երկրաբանական կառուցվածքի տեսակետից երկրի ներքին և հյուսիսային շրջանները կազմված են Հյուսիսմերիկյան պլատֆորմից, արևելյան և հարավարևելյան շրջանները՝ պալեոզոյան ապարներից, Մեքսիկական ծոցի ափերը պալեոզոյ-չորրորդական հասակի և նստվածքային հզոր շերտերից, արևմտյան շրջանները՝ Կորդիլիերյան գեոսինկլինալի տարբեր հասակի ապարներից։

Ներքին ջրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ը հարուստ է ջրային ռեսուրսներով։ Նրա գետային ընդհանուր հոսքը փոքր ինչ զիջում է Եվրոպային։ ԱՄՆ-ում է գտնվում աշխարհի ամենամեծ ջրային համակարգը Մեծ լճերը, ր գեետային մեծ համակարգը՝ Միսիսիպին, որոնք ունեն տրանսպորտային մեծ նշանակություն։ ԱՄՆ-ի ջրաէներգետիկ ներուժը աշխարհում առավել խոշորներից է։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն ունեն օվկիանոսները։ Ալյասկայում կլիման արկտիկական և մերձարկտիկական է, հյուսիսային լայնության 40°–ից հյուսիս՝ բարեխառն, մերձարևադարձային, Ֆլորիդայի հարավում՝ արևադարձային։ Ձմռանը Ալյասկայի մեծ մասի վրա տարածվում է արկտիկական օդը և առաջացնում պարզ ու սառնամանիքային եղանակ, Ալյասկայի հարավային ափերին և արևմտյան խաղաղօվկիանոսյան ափին օդն առաջացնում է տաք և խոնավ կլիմա։ Պարբերաբար թափանցող արկտիկական սառը և Մեքսիկական ծոցի տաք օդային հոսանքները կենտրոնական և արևելյան շրջաններում եղանակը դարձնում են անկայուն։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է-18 °C–ից (Կենտրոնական հարթավայրերի հյուսիսում) մինչև 12 °C (երկրի հարավում), Ֆլորիդայի հարավային մասում՝ 20 °C: Առավել ցածր ջերմաստիճաններ լինում են Մոնտանա նահանգի արևելքում (-50 °C) և Ցուկոնի սարահարթում (-64 °C)։ Ամռանը Ալյասկայի վրա գերիշխում է խաղաղօվկիանոսյան օդը՝ ափերին առաջացնելով զով ու մառախլապատ, կենտրոնական մասում՝ պարզ ու չոր եղանակ։ ԱՄՆ-ի արևմտյան մերձափնյա մասում, հատկապես հարավ-արևմուտքում, եղանակը զով է ու չորային։ Տեղումները համեմատաբար շատ են լեռների ծովահայաց լանջերին։ Կենտրոնական և արևելյան շրջանները գտնվում են Մեքսիկական ծոցի տաք ու խոնավ օդի, Կորդիլերաների ներքին սարավանդները՝ ցամաքային օդի ազդեցության տակ։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է արևմտուտքից–արևելք 14 °C–ից մինչև 26 °C: Մեծ հարթավայրերի և ներքին սարավանդների հարավում միջին ջերմաստիճանը 32 °C է, Մահվան հովտում՝ 56,7 °C: Տարեկան տեղումներն արևելյան և հյուսիսարևմտյան ծովափնյա շերտում 1000-2000 մմ է, Կենտրոնական հարթավայրերում՝ 600-900 մմ, Մեծ հարթավայրում՝ 400-600 մմ, ներքին սարահարթերում ու սարավանդներում՝ 400 մմ և պակաս, Մոխավե անապատում՝ 100 մմ-ից պակաս։

Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենդանական աշխարհի վրա խիստ ազդել է մարդու գործունեությունը. տափաստանների և անապատների կենդանիների շատ տեսակներ ոչնչացվել են։ Հանդիպում են՝ եղանաեղջյուրներ, անտիլոպներ, կոյար, պրերիաների աղվեսներ, ամերիկյան փորսուղ, մարգագետնային շուն, շառաչող օձ, թունավոր մողես և այլն։ Անտառային զոնային բնորոշ են՝ կանադական եղջերուն, որմգդեղը, գորշ արջը, կզաքիսը, լուսանը, կարմիր սկյուռը, վիրջինյան եղջերուն, մոխրագույն աղվեսը, վայրի հնդուհավը, կարոլինյան թութակը։ Կորդիլիերյան անտառներում պահպանվել են ձնային այծը, հաստեղջյուր ոչխարը, մոխրագույն հսկա արջը, լեռնային ոչխարը և այլն։

Բնական ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ը հարուստ է բնական ռեսուրսներով՝ Վառելիքային, մետաղային, ջրային, հողային անտառային և ռեկրեացիոն։ ԱՄՆ-ում է գտնվում ածխի պաշարների 1/4-ից ավելին (1-ինն աշխարհում)։ Զգալի են Նավթի և Գազի պաշարները (համապատասխանաբար 11-րդն և 5-րդն աշխարհում)։ Մետաղային օգտակար հանածոներից ԱՄՆ-ը հարուստ է մոլիբդենի, կապարի, պղնձի, ցինկի, և ոսկու, ինչպես նաև երկաթաքարի, ուրանի և վոլֆրամի պաշարներով։ Դրանց մեծ մասը գտնվում է ժայռոտ լեռներում։ Մեքսիկական ծոցի շրջանում և Ֆլորիդայի հյուսիսում առկա են ֆոսֆորիտների և ծծմբի համաշխարհային նշանակության պաշարները։ Սպառվող ու չվերականգնվող սեփական ռեսուրսները խնայելու նպատակով նախապատվությունը տրվում է դրանց ներմուծմանը։

Ջրային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ին պատկանող ջրային տարածքները Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսներում

Հողային ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարենպաստ են գյուղատնտեսության զարգացման նաադրյալները։ ԱՄՆ-ն աշխարհում հողային ռեսուրսներով առավել լավ ապահովված երկրներից է։ Կլիմայական պայմանները ամբողջությամբ հնարավորություն ե տալիս աճեցնելու բարեխառն և մերձարևադարձային կլիմայակն գոտիների գյուղատնտեսական բոլոր մշակաբույսերը, իսկ երկրի հարավային մասերում՝ նաև արևադարձային մշակաբույսեր։

Պետական համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սպիտակ Տուն

Ընդհանուր բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները «Մեծ յոթնյակ»-ի երկրներից է և աշխարհում քաղաքական ու տնտեսական դերակատարում ունեցող երկիր։ Տարածքի մեծությամբ (9,8 միլիոն քկմ) ահբ աշխարհի երրորդ պետությունն է (Ռուսաստանից և Կանադայից հետո), բնակչության թվով (325 միլիոն մարդ)՝ երրորդը (Չինաստանից և Հնդկաստանից հետո)։ ԱՄՆ-ը գաղութատեր պետություն է։ Նրա տիրապետության տակ գտնվում են Պուերտո Ռիկոն և Վիրգինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արևելյան Սաոման, Գուամը և մի շարք այլ փոքր կղզիներ Խաղաղ օվկիանոսում։ Այդ քաղաքներում տեղաբաշխված են ռազմածովային և ռազմաօդային հենակետեր։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ պետական կարգի՝ ԱՄՆ-ը դաշնային նախագահական հանրապետություն է՝ բաղկացած 50 նահանգներից և Կոլումբիա դաշնային օկրուգից, որտեղ մայրաքաղաք Վաշինգտոնն է։ ԱՄՆ-ի նահանգներն ունեն լայն ինքնավարություն, յուրաքանչյուրն ունի իր սահմանադրությունը, օրենսդիր և գործադիր մարմինները։

Նախագահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սենատի Շենքը

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները համարվում է նախագահական հանրապետություն: Նախագահը պետության ղեկավարն է։ Նա նաև ղեկավարում է կառավարության և կատարում վարչապետի գործառույթներ։ ԱՄՆ-ում նախագահն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով և իրավունք ունի վերընտրվել միայն մեկ անգամ։ Նախագահը օժտված է շատ լայն լիազորություններով՝ նա զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն է, ղեկավարում է կառավարական մարմինները, նշանակում բարձրաստիճան պետական գործիչներին։ ԱՄՆ պատմության մեջ նախագահել է 44 նախագահ։

Խորհրդարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ խորհրդարանը երկպալատ է։ Վերին պալատը Կոնգրեսն է, իսկ Ստորին պալատը Ներկայացուցիչների պալատը։ Կոնգրեսն ու Ներկայացուցիչների պալատը բաղկացած են համապատասխանաբար 435 և 100 անդամներից։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորք՝ ԱՄՆ-ի Ֆինանսա-տնտեսական կենտրոն

ԱՄՆ-ը ժամանակակից աշխարհի տնտեսական, քաղաքական աշխարհի և ռազմական ամենահզոր ուժն է։ Համախառն Ներքին Արդյունքի գրեթե 1/4 մասը ստեղծվում է ԱՄՆ-ում։ Արդյունաբերության և գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալով և արտահանմամբ, Արտաքին առևտրի շրջանառության ծավալով, կապիտալի արտահանմամբ, գիտատեխնիկական ներուժով և սպասարկման ոլորտի զարգացման մակարդակով աշխարհի առաջատար տերությունն է։ ԱՄՆ-ի տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության և կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը։ Աշխարհի բոլոր երկրներից առաջինը հետարդյունաբերական փուլը թևակոխած այդ երկրում ծառայություններ մատուցող ճյուղերի բաժինը համախառն ներքին արդյունքում կազմում է մոտ 80%, իսկ արտադրական ոլորտին բաժին է ընկնում ընդամենը 20% (այդ թվում՝ գյուղատնտեսությանը 1%, արդյունաբերությանը 19%)։ ԱՄՆ-ը ծառայությունների խոշորագույն արտահանողն է ամբողջ աշխարհում։

Արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի արդյունաբերությունը ներառում է գոյություն ունեցող բոլոր ճյուղերը, ենթաճյուղերը և արտադրության տեսակները։ Երկրի «դեմք»-ը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման մեջ որոշում են էլեկտրաէներգետիկան, ավտոմոբիլաշինությունը, ավիահրթիռատիեզերական, նավթավերամշակման և նավթաքիմիական արտադրությունները։ Արագ են զարգանում ռադիոէլեկտրոնիկան, համակարգիչների արտադրութունը և կենսատեխնոլոգիան։

Մեքենաշինություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Բոինգ ընկերության ինքնաթիռ

Ավտոմոբիլաշինությունն ԱՄՆ-ի արդյունաբերության ազգային ճյուղն է։ Աշխարհում առաջին անգամ այնտեղ է սկսվել ավտոմեքենաների զանվածային թողարկումը։ ԱՄՆ-ի «ավտոմոբիլաշինության մայրաքաղաք»-ը Դետրոյտն է՝ «Ֆորդ», «Ջեներալ Մոտորս», «Կրայսլեր» ընկերությունների գրասենյակներով և ձեռնարկությւոններով։ «Բոինգ»-ը ինքնաթիռներ արտադրող ամենախոշոր ընկերությունն է աշխարհում։

Համակարգչային արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համակարգչային տեխնիկայի արտադրության և ավիահրթիռատիեզերական արդյունաբերության նոր կենտրոնները ստեղծվել են Արևմուտքում, հատկապես՝ Կալիֆոռնիա նահանգում։ Համակարգչային տեխնիկայի արտադրությամբ հանրահայտ են «Այ Բի Էմ» և «Մայքրոսոֆթ» ընկերությունները։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությանը բնորոշ են բազմաճյուղ կառուցվածքը, զարգացման բարձր մակարդակը և աշխատանքի բարձր արտադրողականությունը, տեխնիկական հագեցվածությունը, տարածաշրջանային մասնագիտացումը։ Մեծ Հարթավայրերում ձևավորվել է «ցորենի գոտի»-ն, Կենտրոնական հարթավայրերում՝ «Եգիպտացորենի գոտի»-ն, հարավային նահանգներում «բամբակի գոտի»-ն, մերձլճային շրջային և հյուսիս-արևելքում՝ «կաթնային գոտի»-ն։ Տիրապետող են խոշոր ագարակատերերը։ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ համախառն արտադրանքի մեծ մասը (ավելի քան 70 %) տալիս է անասնապահությունը, որի առաջատար ճյուղը տավարաբուծությունն է։ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությունը լիովին բավարարում է բնակչության պարենի պահանջմունքները, իսկ կարևոր մի շարք արտադրանքների գծով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

գնացքները ԱՄՆ-ի Բոստոն քաղաքի կայարանում

ԱՄՆ-ն աշխարհում առաջինն է տրանսպորտային ուղիների երկարությամբ, բեռնաշրջանառության և ուղևորարջանառության ծավալներով։ ԱՄՆ-ը մյուս երկրներից զգալիորեն առաջ է անցել ավտոմեքենաների ու ինքնաթիռների պարկով։ Համաշխարհային նշանակության տրանսպորտային հանգույցներ են Նյու Յորքը, Չիկագոն, Լոս Անջելեսը։

Էլեկտրաէներգետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրում գործում է 1300 ջրեկ, և 109 ԱԵկ։ ԱՄՆ-ում մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ ավանդական էլեկտրակայանների կառուցմանը։ Առավել մեծ դեր ունեն 7 տասնյակի հասնող երկրաջերմային էլեկտրակայանները։ Լոս Անջելեսի մոտ է գտնվում աշխարհում ամենահզոր «Գեյզերս» երկրաջերմային էլեկտրակայանը։ Լայն տարածում է ստացել արևային և քամու էներգիայի օգտագործումը, իսկ Ֆանդի ծոցի ափին, որտեղ մակընթացային ալիքը հասնում է 18 մ բարձրության, գործում է մակընթացային էլեկտրակայան։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի բնակչության շարժը

Այլ զարգացած երկրների համեմատ (Ճապոնիա, արևմտյան Եվրոպայի երկրներ) ԱՄՆ-ի բնակչությունն արագ է աճում։ 2000-2010 թթ. Ավելացել է 10%-ով։ Բնակչությունն ավելանում է ոչ միայն բնական վերարտադրության, այլև մեխանիկական աճի՝ ներգաղթի հաշվին։ Այժմ ներգաղթը կրճատված է, և բնակչության 90%-ից ավելին արդեն ԱՄՆ-ում ծնվածներն են։ Ժամանակակից ամերիկյան ազգը ձևավորվել է բազմաթիվ ժողովուրդների և ռասաների միախառնումից։ ԱՄՆ-ի բնակչության 3/4-ն ունի եվրոպական ծագում, երկրորդ տեղը գրավում են աֆրիկյան ծագում ունեցող ամերիկացիները, իսկ երրորդ տեղը՝ Լատինամերիկյան ծագում ունեցողները, որոնց թիվը վերջին երկու տասնամյակում կրկնապատկվել է։ Բնակչության մեծ մասը (70%-ից ավելին) անգլախոս է, վերջին տասնամյակներին հատկապես հարավային նահանգներում՝ Կալիֆոռնիայում, Տեքսասում, Ֆլորիդայում, արագորեն աճում է իսպանախոս բնակչության թիվը (12%-ից ավելին)։ Բնակչության կեսից ավելին բողոքականներ են, 1/4-ից ավելին կաթոլիկներ։ ԱՄՆ-ն ապահովված է որակյալ և մեծաքանակ աշխատանքային ռեսուրսներով։ Տնտեսապես ակտիվ բնակչության 2/3-ը զբաղված են սպասարկման ոլորտում (Աշխարհի ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը)։ Բարձր են բնակչության կրթական մակարդակն ու կենսամակարդակը։ Բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով (շուրջ 56,000$) ԱՄՆ-ն աշխարհի 5-րդ երկիրն է։ ԱՄՆ-ի բնակչության 75%-ը ապրում է քաղաքներում։ երկրի քաղաքաբնակների մեծ մասը կենտրոնացված է խոշոր ագլոմերացիաներում։ Խոշոր քաղաքների արվարձաններին հատուկ է ցածրահարկ առանձնատներով կառուցապատումը, որտեղ ապրում է ամերիկացիների 1/3-ից ավելին։

Քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյու Յորքը ԱՄՆ-ի ամենամեծ քաղաքն է, որն արդյունաբերական, գիտական, ֆինանսական, մշակութային խոշոր կենտրոն է և նավահանգիստ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին։ Նյու Յորք ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015 թվականին կազմել է 21,9 միլիոն մարդ։ Քաղաքի խորհրդանիշը Ազատության արձանն է՝ Ֆրանսիայի նվերը ԱՄՆ-ին։ Արձանի բարձրությունը 92 մ է. կնոջ ձեռքի ջահը ազատության խորհրդանիշն է, իսկ գիրքը՝ օրենքի։ Նյու Յորքի գլխավոր առանձնահատկությունը 60–80-հարկանի երկնաքեր շենքերն են, իսկ մետրոպոլիտենը՝ 460 կայարաններով և 1200 կմ ձգվածությամբ, խոշորագույններից է աշխարհում։ Նյու Յորքի կենտրոնում, Մանհեթեն կղզում, տեղավորված են ամերիկյան խոշորագույն ձեռնարկությունների վարչությունները, պետական և քաղաքային հիմնարկները, բանկերը, ամերիկյան ամենախոշոր հեռուստատեսային ընկերությունները։ Նյու Յորքում է գտնվում Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) գրասենյակը։

Վաշինգտոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոտոմակ գետի ափին է գտնվում ԱՄՆ-ի մայրաքաղաք Վաշինգտոնը, որը հիմնադրվել է 1791 թվականին և կոչվել ի պատիվ երկրի առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնի։ Վաշինգտոն ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015-ին կազմում է 8,3 միլիոն մարդ։ 1800 թ-ից ԱՄՆ-ի նախագահների նստավայրը երկհարկանի Սպիտակ տունն է, որը նաև նախագահի բնակարանն է։ Վաշինգտոնում է գտնվում ԱՄՆ-ի խորհրդարանի՝ Կոնգրեսի շենքը՝ Կապիտոլիումը, ԱՄՆ-ի Ազգային պատկերասրահը, Ազգային թանգարանը, Գիտությունների ակադեմիան և Կոնգրեսի գրադարանը։ Նյու Յորքից մինչև մայրաքաղաք երկաթուղով հինգ ժամվա ճանապարհ է։

Լոս Անջելես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լոս Անջելեսը ԱՄՆ-ի մեծությամբ երկրորդ քաղաքնե է Նյու Յորքից հետո։ Լոս Անջելես քաղաքային ագլոմերացիայի բնակչությունը կազմում է 17,5 միլիոն մարդ։ Լոս Անջելեսը հիմնադրվել է 1781 թվականի սեպտեմբերի 4-ին։ Բնակչության թվաքանակով խոշորագույնն է նահանգում և երկրորդը՝ պետության մեջ Քաղաքը համարվում է համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը, ինչպես նաև Մեծ Լոս Անջելեսի՝ 17 միլիոն բնակչություն ունեցող ագլոմերացիայի կենտրոնը։ Լոս Անջելեսը համարվում է համաշխարհային խոշորագույն մշակութային, գիտական տնտեսական, կրթական կենտրոններից մեկը։ Քաղաքը նաև կինոյի, երաժշտության, հեռուստատեսության և համակարգչային խաղերի ոլորտի արդյունաբերության խոշորագույն կենտրոններից մեկն է։

Չիկագո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չիկագոն ԱՄՆ-ի մեծությամբ երրորդ քաղաքն է Նյու Յորքից և Լոս Անջելեսից հետո։ Չիկագո ագլոմերացիայի բնակչությունը 2015-ին կազմում է 9,8 միլիոն մարդ։ Գտնվում է Իլինոյս նահանգի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Միչիգան լճի ափին։ Քաղաքը համարվում է տնտեսական, արդյունաբերական, տրանսպորտային և մշակութային խոշոր հանգույց։ Չիկագոյի գլխավոր պատմամշակության վայրերից մեկը «Ջրային աշտարակն» է։ Վերջինս այն եզակի կառույցներից է, որ կանգուն է մնացել 1871 թվականի «մեծ հրդեհից» հետո։

ԱՄՆ-ի նահանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդահո Flag of Idaho.svg
Այովա Flag of Iowa.svg
Ալաբամա Flag of Alabama.svg
Ալյասկա Flag of Alaska.svg
Արիզոնա Flag of Arizona.svg
Արկանզաս Flag of Arkansas.svg
Վայոմինգ Flag of Wyoming.svg
Վաշինգտոն Flag of Washington.svg
Վերմոնտ Flag of Vermont.svg
Վիրջինիա Flag of Virginia.svg
Վիսկոնսին Flag of Wisconsin.svg
Հավայի Flag of Hawaii.svg
Դելավեր Flag of Delaware.svg
Ջորջիա Flag of Georgia (U.S. state).svg
Արևմտյան Վիրջինիա Flag of West Virginia.svg
Իլինոյս Flag of Illinois.svg
Ինդիանա Flag of Indiana.svg
Կալիֆորնիա Flag of California.svg
Կանզաս Flag of Kansas.svg
Կենտուկի Flag of Kentucky.svg
Կոլորադո Flag of Colorado.svg
Կոնեկտիկուտ Flag of Connecticut.svg
Լուիզիանա Flag of Louisiana.svg
Մասաչուսեթս Flag of Massachusetts.svg
Մինեսոտա Flag of Minnesota.svg
Միսսիսիպի Flag of Mississippi.svg
Միսսուրի Flag of Missouri.svg
Միչիգան Flag of Michigan.svg
Մոնտանա Flag of Montana.svg
Մեն Flag of Maine.svg
Մերիլենդ Flag of Maryland.svg
Նեբրասկա Flag of Nebraska.svg
Նևադա Flag of Nevada.svg
Նյու Հեմպշիր Flag of New Hampshire.svg
Նյու Ջերսի Flag of New Jersey.svg
Նյու Յորք Flag of New York.svg
Նյու Մեքսիկո Flag of New Mexico.svg
Օհայո Flag of Ohio.svg
Օկլահոմա Flag of Oklahoma.svg
Օրեգոն Flag of Oregon.svg
Փենսիլվանիա Flag of Pennsylvania.svg
Ռոդ Այլենդ Flag of Rhode Island.svg
Հյուսիսային Դակոտա Flag of North Dakota.svg
Հյուսիսային Կարոլինա Flag of North Carolina.svg
Թենեսի Flag of Tennessee.svg
Տեխաս Flag of Texas.svg
Ֆլորիդա Flag of Florida.svg
Հարավային Դակոտա Flag of South Dakota.svg
Հարավային Կարոլինա Flag of South Carolina.svg
Յուտա Flag of Utah.svg

Նշանավոր անձինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ը նշանավոր շատ մարդկանց հայրենիքն է. հայտնի են ականավոր քաղաքական գործիչներ Բենջամին Ֆրանկլինն ու Աբրահամ Լինքոլնը, գյուտարարներ Ռոբերտ Ֆուլտոնը կառուցել է առաջին շոգենավը, Պ. Կուպերը ստեղծել է շոգեքարշը, Ու. Հանթը՝ կարի մեքենան, Ս. Մորզեն՝ հեռագրական սարքը, Ալեքսանդր Բելլը՝ հեռախոսը, Թոմաս Էդիսոնը՝ շիկացման էլեկտրական լամպը և էլի մի շարք նշանավոր գյուետր, Ու. Բարրոուզը՝ հաշվիչ մեքենան, Ռ. Օպենհայմերը՝ առաջին ատոմային ռումբը։ ԱՄՆ-ը համարվում է առանձին գիտությունների «հայրենիքը»: Կիբեռնետիկայի «հայրը» Ն. Վիներն է, սաղմնաբանության հիմնադիրը՝ Ռ. Հարրիսոնը, երկրաքիմիայինը՝ Ֆ. Քլարկը, գենետիկայինը՝ Թ. Մորգանը։ Վիթխարի են ԱՄՆ-ի նվաճումներն աստղագիտության և տիեզերքի ուսումնասիրության բնագավառում. ղեկավարվելով ամերիկյան աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով՝ Ք. Թումբոն 1930 թ-ին հայտնագործել է Պլուտոն մոլորակը, Գ. Դեյպերը՝ տիեզերական միգամածությունը, Ն. Արմսթրոնգը և Է. Օլդրինը առաջինն են վայրէջք կատարել Լուսնի վրա (1969 թ.)։ Գրողներ Մարկ Տվենը, Ջեկ Լոնդոնը, Թեոդոր Դրայզերը, Էդգար Ալլան Պոն, Ուիլյամ Ֆոլքները, Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդը, Օ. Հենրին, Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջերը, Հերբերտ Ուելսը, հայազգի Վիլյամ Սարոյանը և շատ ուրիշներ հայտնի են ամբողջ աշխարհում։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նահանգների մեծ մասում 6-18 տարեկան երեխաների ուսուցումը պարտադիր է։ Դպրոցներին կից գործում են տարրական մեկամյա բաժիններ 5-6 տարեկանների համար։ Գոյություն ունեն պետական և մասնավոր դպրոցներ։ 1970-1971 ուսումնական տարում տարրական և միջնակարգ դպրոցներում սովորել է 47906 հազար երեխա։ ԱՄՆ-ի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից առավել հայտնի են Հարվարդի (հիմնադրվել է 1636), Ցեյլի (հիմնադրվել է 1701), Փենսիլվանիայի (հիմնադրվել է 1740), Պրինսթոնի (հիմնադրվել է 1746), Կոլումբիայի (հիմնադրվել է 1754), Ջոն Հոպկինսի (հիմնադրվել է 1876), Չիկագոյի (հիմնադրվել է 1857), Կալիֆորնիայի (հիմնադրվել է 1891) համալսարանները։ 1970-1971 ուսումնական տարում բուհերում և երկամյա քոլեջներում սովորել է 7513 հազար ուսանող։ 1967-1968 ուսումնական տարում քոլեջներ և համալսարաններ ավարտել է 866.548 մարդ։ Խոշոր գրադարաններն են՝ Կոնգրեսի գրադարանը Վաշինգտոնում (1968-ին՝ 14107 հազար կտոր գիրք և 18970 հազար ձեռագիր, 2707 հազար քարտեզ), Նյու Յորքինը 8,3 միլիոն կտոր գիրք), Չիկագոյինը (4,0 միլիոն կտոր գիրք). Բոստոնինը (2510 հազար կտոր գիրք), Լոս Անջելեսինը (մոտ 3,25 միլիոն կտոր գիրք), Քլիվլենդինը 3,2 միլիոն կտոր գիրք)։ Հայտնի են նաև Հարվարդի (մոտ 8,0 միլիոն կտոր գիրք), Յեյլի (5,0 միլիոն կտոր գիրք), Կոլումբիայի (ավելի քան 4,0 միլիոն կտոր գիրք), Իլինոյսի (մոտ 4,5 միլիոն կտոր գիրք). Կալիֆոռնիայի (9 միլիոն կտոր գիրք), (3,8 միլիոն կտոր գիրք) համալսարանների գրադարանները՜. Նշանավոր են ԱՄՆ-ի ազգային (Վաշինգտոնում), Թանգարան-մետրոպոլիտենը (Նյու Յորքում), ԱՄՆ-ի ազգային գեղարվեստական, Կենցաղի (Նյու Յորքում), Ամերիկայի Բնապատմական (Նյու Յորքում), Բնապատմական (Չիկագոյում) թանգարանները։

Գիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բենջամին Ֆրանկլին

ԱՄՆ-ի տնտեսության զարգացման գործում վճռական դերը պատկանում է գիտությանը. գիտական ներուժով՝ 2.8 միլիոն մարդ, և գիտական հետազոտությունների ծավալով աշխարհում առաջին երկիրն է։ Առաջին տեղն է գրավում նաև գիտությանը հատկացված ներդրումների ծավալով և համարվում է գիտատեխնիկական նոր գիտելիքների համաշխարհային գլխավոր վաճառողը։ ԱՄՆ-ում մշտապես խրախուսվում է «ուղեղների ներհոսք»-ը։ Աշխարհում հայտնի գիտական կենտրոններից են Հարվարդի, Յեյլի, Փրինստոնի, Կոլումբիայի, Ստենֆորդի Կալիֆորռլիայի համալսարանները։ Կիրառական հետազոտությունների, փորձարարական-նախագծային մշակումների և դրանց հիման վրա գիտատար արտադրությունների իրականացման համար ստեղծվում են տեխնոլոգիական պարկեր՝ տեխնոպարկեր։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերեն գրականությունը մայր ցամաքում սկզբնավորվել է 17-րդ դարը։ Առաջին ներկայացուցիչներն էին տարեգրող Ջորջ Սմիթը («Նոր Անգլիայի նկարագրությունը», 1616), Ա. Ուիթիքրը («Լավ նորություններ Վիրջինիայից», 1613)։ Այդ շրջանի նշանավոր բանաստեղծներից են Ա. Բրեդստրիթը և Է. Թեյլորը։ Արձակի խոշորագույն ներկայացուցիչը բազմաժանր և արգասավոր գրող Ք. Մադրն էր (1663–1728), որը տպագրել է 459 գիրք։ Նրա գլուխգործոցը հանրագիտարանն է (1702), ուր տրված է Նոր Անգլիայի տարեգրությունը։ Ազգային գրականությունն իր ծիլերն սկսեց տալ անկախության պատերազմի նախօրյակին, երբ գրական ասպարեզ իջան բուրժուական լուսավորիչդեմոկրատներ Բենջամին Ֆրանկլինը, Թ. Փեյնը և Թոմաս Ջեֆերսոնը, որոնք դատապարտեցին Անգլիայի գաղութակալական քաղաքականությունը և գաղափարապես հիմնավորեցին երկրի քաղաքական ինքնուրույնության անհրաժեշտությունը։ Այդ տարիներին վերելք ապրեց պոեզիան։ Ֆ. Ֆրենոյի, Ջ. Բառլոուի, Հ. Բրեքենրիջի պոեզիայում մարմնավորվել են ժամանակի հեղափոխական տրամադրությունները։ 19-րդ դարի սկզբին ազգային գրականությունը թևակոխեց ռոմանտիզմի շրջանը։ Ու. Իրվինգը «Ճանապարհորդի պատմածները» (1824), «Աստորիա» (1836) երկերում խարազանել է ամերիկյան բարքերը և իդեալականացրել նահապետական տնտեսաձևն ու հարաբերությունները, Ֆ. Կուպերը իր ստեղծագործություններում ծաղրել է բուրժուական քաղաքակրթությունը, ցույց տվել հնդկացիների հոգևոր ու բարոյական գերազանցությունը գաղութարարների նկատմամբ։ է. Պոն («Աշերի տան փլուզումը», 1839, «Ագռավը», 1845), Հ. Մելվիլը («Թսւյփի», 1846), Ն. Հոթոռնը («Կարմիր տառը», 1850, «Ցոթճսւկտոնով տունը», 1851) բացահայտել են կապիտալիստական Ամերիկայի տնտեսական ու հոգևոր կյանքի արատները և ռոմանտիզմի ծավալման շրջանում սաղմնավորել քննադատական ռեալիզմը։ Քննադատական ռեալիզմի տարրերը ԱՄՆ-ի գրականության մեջ երևան են եկել գրական-փիլիսոփայական հոսանքի՝ այսպես կոչված բոստոնյան «տրանսցենդենտալիզմի» ներկայացուցիչների՝ Ռ. էմերսոնի («Ամերիկացի աշակերտը», 1837), Հ. Թորոյի («Կյանքն անտառներում», 1854) մոտ, որոնք իրենց գործերում առաջադրեցին նեգրերի ազատագրման, ստրկատիրության վերացման գաղափարը, որը 19-րդ. դարի 30–60-ական թվականներին վերաճեց աբոլիցիոնիստական շարժման։ Հակաստրկատիրական գրականության մեջ որոշակի ավանդ է ներդրել նաև Հ. Լոնգֆելլոն իր «Երգեր ստրկության մասին» (1842) գրքով։ Աբոլիցիոնիզմի գաղափարները իրենց արտացոլումը գտան նաև Ջ. Լոուելի, Հ. Բիչեր-Սթոուի ստեղծագործություններում։ Ու. Ուիթմենը պոեզիային հաղորդեց հեղափոխական ռիթմ և այն վերջնականապես մղեց դեպի ռեալիզմը։ Նա դատպպարտել է ստրկատիրությունը, գովերգել ամերիկյան ժողովրդի հեղափոխական աւիսնդույթները («Խոտի տերևները», 1855)։ Հ. Լոնգֆելլոն «Հայսւվաթի երգը» (1855) նշանավոր պոեմում հնդկացիների բանահյուսության հիման վրա տվել է Ամերիկյան մայր ցամաքի հյուսիսային մասի հնդկացիների կյանքի գունեղ պատկերը։ Քննադատական ռեալիզմի հասունացումը կապված է գրողներ Ֆ. Բրեթ-Հարթի, Ջ. դե Ֆորեստի, Ռ. Դևիսի, Մ. Տվենի, Ֆ. Նորիսի անվան հետ։ Մարկ Տվենը իր ստեղծագործություններում շոշափել է այն հանգամանքները, որոնք խոչընդոտում էին ԱՄՆ-ում քննադատական ռեալիզմի զարգացմանը։ Ֆ. Նորիսն իր ստեղծագործություններում արտացոլել է հասարակական խոր հակասությունները, մանր հողատերերի քայքայումը («Ութոտնիկ», 1901)։ Ջ. Լոնդոնի («Երկաթե կրունկ», 1907, «Մարտին Իդեն», 1909), Թեոդոր Դրայզերի («Ամերիկյան ողբերգություն», 1925), Է. Սինքլերի («Ջունգլի», 1906) ստեղծագործություններում քննադատվում են դրամատիրական աշխարհի բիրտ օրենքները։ Պարզ մարդկանց կյանքը հումորով է պատկերել Օ. Հենրին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջորդող տարիներին ԱՄՆ-ի գրականությունը հարստացել է Ջորջ Ռիդի, Ռ. Բոռնի, Կ. Սենդբերգի, Վ. Լինդսեյի, Յու. Օ՛Նեյլի, Շ. Անդերսոնի, Ռ. Ֆրոսթի քննադատական ռեալիզմի ոգով գրված ստեղծագործություններով։ Ջ. Ռիդը պատկերել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության դեպքերը («Տաս օր, որ ցնցեցին աշխարհը», 1919), Ս. Լյուիսը հանդես է եկել սոցիալական հարաբերությունների սուր քննադատությամբ («Բսւբիտ», 1922)։ Հակապատերազմական-հակաֆաշիստական տրամադրություններով են. տոգորված Է. Հեմինգուեյի («Հրաժեշտ զենքին», 1929), Վ. Ֆոլկների, Ֆ. Ֆիցջերալդի, Ջ. Դոս-Պասոսի ստեղծագործությունները։ Պատերազմը, ֆաշիզմի գաղափարախոսությունը և գործելակերպը դատապարտված են Ա. Մալցի և Ջ. Լ. Ստեֆենսի ստեղծագործություններում, որոնք ամերիկյան պրոլետարական գրականության և սոցիալիստական ռեալիզմի կենսունակության վկայագրերն են։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և նրան հաջորդող տարիներին դասակարգային հակասությունները ավելի սրվեցին։ Քաղաքական, փիլիսոփայական, գրական պայքարը հրապարակ հանեց նորանոր առաջավոր դեմքերի՝ Վիլյամ Սարոյան, Ջ. Ստայնբեք, Ջ. Սելինջեր, Ջ. Ապդայկ, Ա. Միլլեր և այլն։ Համաշխարհային ճանաչում են գտել նաև ժամանակակից դրամատուրգներ Թ. Ուիլյսւմսը, Տ. Կապռտեն, է. Օլբին, Լ. Սթիվենսը, Վ. Գիբսոնը և ուրիշներ։ 1970-ին լայս տեսած առավել կարևոր վեպերը շոշափում են ավանդական թեմաներ, ինչպես Թ. Բերդերի «Հանապազօրյա գործեր» վեպը։ Իր երկում հեղինակը զարգացնում է այն գաղափարը, որ չնայած պարտության հնարավորությանը, ի վերջո հաղթանակում է նա, ով սիրում է կյանքը և չի վախենում փորձություններից։ Ավելի մռայլ և անկեղծ դառնությամբ է գրված Ս. Բելոաի «Միստեր Սեմլերի մոլորակը» վեպը, ուր պատմվում է հրեա մտավորական Արթուր Սեմլերի մասին, որր հասկանում է, թե ինչպես ժամանակակից Ամերիկայում իրենց նշանակությունը կորցնում են այն արժեքները, որոնց համար ինքը պայքարել է։ 1970-ին հրատարակված բանաստեղծությունների ժողովածուներից հիշատակության արժանի են Ու. Սերեդիթի «Երկրային աարածության»–ը, Դ. Իգնատովի «Բանաստեղծություններ. 1934–1969» գիրքը, Մ. Հարփերի «Թանկագին Ջոն, թանկագին Կոլտրեյն»–ը։ Նեգրական գրականությունը ԱՄՆ-ի գրականության մի մասն է։ 18-րդ դարում նեգր լուսավորիչներ՝ բանաստեղծուհի Ֆ. Ուիթլին, հրապարակախոս Բ. Բանեկերը իրենց ստեղծագործություններում դատապարտել են ստրկությունը։ 19-րդ դարում հրապարակախոսներ Ֆ. Դուգլասը, Դ. Ուոկերը և ուրիշներ պահանջել են վերացնել ստրկատիրությունը։ Նեգրական գրականությունը հարստացել է դեմոկրատական ոգով գրված նշանակալից ստեղծագործություններով։

Ճարտարապետություն և Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ Սպիտակ Տուն

Գաղութատիրական վաղ շրջանի ճարտարապետության վրա զգալի էր տեղաբնիկների բնակելի և պաշտամունքային կառույցների տիպերի ու ձևերի ազդեցությունը։ Եվրոպական շենքերի քարե ճարտարապետությանը բնորոշ ձևերը պարզեցվում, կոպտացվում և հարմարեցվում էին եղած շինանյութերին։ Շենքերի ուրվագծերում գերիշխում էին ուղիղ գծերը։ 17-րդ դարի երկրորդ կեսին որոշ քաղաքներ կառուցապատվում էին նախապես արված հատակագծերով (Չարլսթոն, 1680)։ Ֆիլադելֆիայի հատակագիծը (1682) կատարվել էր կանոնավոր հատակագծման սկզբունքով ե արդեն առանց քաղաքային պարիսպների։ Կանոնավոր կառուցապատման սկզբունքը հիմնականում կիրառվել է 18-րդ դարում։ Մերիլենդ-Աննապոլիսը վերոհիշյալ սկզբունքի շառավղային կառուցապատման տարբերակն է։ Վաշինգտոնի համար 1777-ին կառուցապատման նման հատակագիծ առաջարկեց ճարտարապետ Պ. Լանֆանը (1754-1826)։ Սակայն, դեռևս շատ քաղաքներ կառուցապատվում էին տարերայնորեն (Բոստոն, Նյու Յորք և այլն)։ Նյու Յորքի կանոնավոր հատակագծումը կատարվել է 19-րդ դարի երկրորդ տասնամյակում։ Կառույցներին բնորոշ էին իտալական վերածննդի գավառական տարբերակի, կլասիցիզմի և ամրոցային ճարտարապետության ձևերի խառնուրդով ստեղծված կերպարները։ Այս ժամանակաշրջանում սկսում են ստեղծագործել մասնագետ-ճարտարապետներ Ջոն էրիսը, Պիտեր Հսւրիսոնը, որոնք հակված էին վերականգնելու հունական, անտիկ ճարտարապետության ձևերը։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին հաստատվեց դասական ոճի ազգային տարբերակը։ Այս ոճով է ստեղծագործել քաղաքական գործիչ և լուսավորիչ, ԱՄՆ-ի երրորդ նախագահ, ճարտարապետ Թոմաս Ջեֆերսոնը։ Ֆիլադելֆիայում կառուցվեցին Փենսիլվանիայի բանկը, ԱՍՆ-ի բանկը, Նյու Յորքի Բիրժան, Սպիտակ տունը Վաշինգտոնում (1792, ճարտարապետ Ջ. Հոբան), Նյու Յորքի Հին քաղաքապետսւրանը (1812) և այլն։ Դասականի հետ կառուցվում էին Վերածննդի, գոթական և ռոմանական ոճի շենքեր։ 1820–50-ական թվականներին կլասիցիզմին աստիճանաբար և Փոխարինելու են գալիս զանազան Էկլեկտիկ հոսանքներ։ 19-րդ դարի ճարտարապետներից շատերը իրենց նորարարություններով նպաստեցին շինարարական տեխնիկայի առաջընթացին, օգտագործվեցին հրակայուն և մետաղական կոնստրուկցիաներ (Ռ. Սիլս), գազային լուսավորություն (Ռ. Սթրիքլենդ), երկաթե և թուջե կոնստրուկցիաներ (Ա. Ցանգ)։ Կառուցվեց Նյու Յորքի Բրուկլինյան կամուրջը (1869-1883, Հ. Ռիչսւրդսոն, Ջ. Դյոյլինգ, Ու. Ռյոբլինգ)։ ճարտարապետության վերաբերյալ տեսական աշխատություններով իրենց ժամանակից շատ առաջ անցան քանդակագործ Հորացիո Գրինոուն և ճարտարապետ Ա. Բենջամենը։

Հայերն ԱՄՆ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերն ԱՄՆ-ում

Հայ-ամերիկյան առնչություններն իրենց վաղեմի պատմությունն ունեն. դեռևս 19-րդ դարի սկզբներին ամերիկացի միսիոներները (կրոնական քարոզիչներ) Արևմտյան Հայաստանում բացել են բազմաթիվ դպրոցներ (քոլեջներ), որտեղ սովորել են հայ երեխաներ։ Ամերիկյան այդ կրոնավորներն էլ հենց ականատես են եղել այնտեղ ապրող հայ ժողովրդի հալածանքներին և իրենց կառավարության առջև հարց բարձրացրել՝ հանդես գալու հայերի պաշտպանությամբ։ Ամերիկացի շատ գործիչներ, ինչպես, օրինակ, բանաստեղծուհիներ Ջուլյա Ուորդ Հաուն և Ալիս Բլեքուելը, լրագրողներ Սամյուել Բարրոուն և Հենրի Բլեքուելը, գիտնականներ Հենրի Ալենը, Վիլյամ Ուորդը և ուրիշներ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների գործադրած գազանությունների դեմ։ Ամերիկյան հասարակայնությունը զայրույթով արձագանքեց 1915 թ-ի Մեծ Եղեռնին։ Այդ բռնություններից ցնցված՝ ԱՄՆ-ի այն ժամանակվա նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թ-ին նույնիսկ փորձ արեց ստանձնել Հայաստանի մանդատը, այսինքն հայ ժողովրդի հովանավորությունը։ Սևրի պայմանագրի համաձայն՝ կազմվեց Հայաստանի քարտեզը՝ ըստ Վուդրո Վիլսոնի, որը Արևմտյան Հայաստանի տարածքում նախատեսում էր հայկական ինքնավարություն՝ դեպի Սև ծով ելքով։ Սակայն Եվրոպայի մեծ տերությունների և ԱՄՆ-ի միջև ծագած ներհակությունները խանգարեցին այդ ծրագրի իրականացմանը։ ԱՄՆ-ը սահմանափակվեց Թուրքիայից փախած հայ գաղթականներին սոսկ նյութական օգնություն ցուցաբերելով, որը շարունակվեց մինչև 1930-ական թվականները։ Այդպիսի բարեգործական կազմակերպություններից էր Ամերկոմը (Ամերիկյան օգնության կոմիտե), որը բազմաթիվ որբանոցներ էր պահում Հայաստանում և հարակից երկրներում։

Ամերիկյան Կոնգրեսն այժմ էլ պարբերաբար քննարկում է 1915 թ-ի Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման հարցը։ ԱՄՆ-ը շոշափելի օգնություն ցուցաբերեց նաև Սպիտակի 1988 թ-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժի աղետյալներին։

Հայերի գաղթն ԱՄՆ շարունակվել է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ապա և 1950-1970-ական թվականներին, երբ Մերձավոր Արևելքի երկրներում գլուխ բարձրացրեց արաբական ազգայնամոլությունը, և Լիբանանում բռնկեց քաղաքացիական պատերազմ։ Ցավոք, այդ գաղթականության շարքերն այսօր համալրում են նաև Հայաստանից մեկնող մեր հայրենակիցները։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում բնակվում է շուրջ 1.400.000 հայ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. ԱՄՆ Բնակչությունը 2015 թվականին
  2. ԱՄՆ Բնակչությունը 2000 թվականին
  3. 3,0 3,1 ԱՄՆ-ի ՀՆԱ
  4. ԱՄՆ-ի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ
  5. ԱՄՆ-ի անվանական ՀՆԱ
  6. ԱՄՆ-ի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ
  7. ԱՄՆ Ջինի
  8. ԱՄՆ ՄԶՀ
  9. Բատվիա Իրինա։ «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների վարչատարածքային բաժանում»։ www.best-country.org։ Վերցված է 2017-07-10 
  10. «Միացյալ Նահանգների կառուցվածքը (50 նահանգ և 1 մարզ), Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, ժամանակակից քաղաքական ատլաս»։ www.hyno.ru (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-07-10 
  11. «Խաչվող սահմաններ՝ ezbordercrossing.com»։ www.ezbordercrossing.com (ամերիկյան անգլերեն)։ Վերցված է 2017-07-10 
  12. «ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի Դաշնության ծովային սահման և բացառիկ տնտեսական գոտի»։ ArcticEcon։ 2012-01-11։ Վերցված է 2017-07-10 
  13. 13,0 13,1 «ԱՄՆ - Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ - տուրիզմ, տեսարժան վայրեր, քաղաքներ (USA Travel Guide) // Տուրիզմ և հանգիստ»։ www.travelnews.am (Հայերեն)։ Վերցված է 2017-07-10 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների համառոտ պատմություն»։ states-of-america.ru։ Վերցված է 2017-07-10 
  15. «ԱՄՆ-ի տարածքը 2017 թվականին»։ Great-USA (ռուսերեն)։ 2017-02-23։ Վերցված է 2017-07-10 
  16. 16,0 16,1 «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ բնակչություն, տարածք, մայրաքաղաք և խոշոր քաղաքներ»։ www.web-calendar.org։ Վերցված է 2017-07-10 
  17. «Սահմանադրական կարգավիճակ, պաշտոնական լեզու, Միացյալ Նահանգների պաշտոնական լեզուն» (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-07-10 
  18. «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Համախառն Ներքին արդյունքի ցուցանիշը»։ visasam.ru։ Վերցված է 2017-07-10 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]