Չինաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
中华人民共和国
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
Չինաստանի դրոշ
Դրոշ
Չինաստանի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Չինաստանի օրհներգ
Չինաստանի դիրքը
Չինաստանի տեղագրական քարտեզ
Մայրաքաղաք Պեկին
596 961) 55°45′N, 37°37′E
Ամենամեծ քաղաք Շանհայ
Պետական լեզուներ Չինարեն
Կառավարում Սոցիալական հանրապետություն
 -  Նախագահ Սի Ցզինպին
 -  Վարչապետ Լի Կեխանգ
Հիմնադրում
 -  Հայտարարված Հոկտեմբերի 1 1949 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9 596 961 կմ²  (3-րդ/4-րդ)
 -  Ջրային (%) 0.28
Բնակչություն
 -  2015 նախահաշիվը 1,361,512,576[1]  (1-ին)
 -  2011 մարդահամարը 1,336,717,952[2] 
 -  Խտություն 141 /կմ² (56-րդ)
368 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $18,976 տրիլիոն[3] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $13,801[4] (87-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $11.212 տրիլիոն[5] (2-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $8,154[6] (75-րդ)
Ջինի (2012) 55.0[7] (բարձր
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.891[8] (բարձր) (91-րդ)
Դրամական միավոր Չինական յուան (CNY)
Ժամային գոտի +8 (UTC+2 to +8)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+3 to +13)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .cn
Հեռախոսային կոդ ++86


Չինաստան, ամբողջական անունը՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն (ՉԺՀ Չինարենի մանդարինյան բարբառով՝ |v=中华人民共和国|t=中華人民共和國 - Ջունհուա Րենմին Գոն հե գուո), սոցիալիստական պետություն Ասիայի արևելքում։ Տարածքով ամենամեծ երկիրն է արևելյան Ասիայում և չորրորդը աշխարհում՝ Ռուսաստանից, Կանադայից և ԱՄՆ-ից հետո։ 1.381 միլիարդ բնակչությամբ այն հանդիսանում է աշխարհի ամենախիտ բնակեցված պետությունը:[9] Պետությունը ղեկավարվում է կոմունիստական կուսակցության կողմից։ Մայրաքաղաքը Պեկինն է:[10] Չինաստանը բաղկացած է 22 գավառներից, 5 ինքնավար շրջաններից, 4 ուղիղ-ղեկավարվող քաղաքներից (Պեկին, Տյանցզին, Շանհայ և Չունցին), երկու գրեթե ինքնավար քաղաքներից (Հոնկոնգ և Մակաո) և իր սովերենությունը պնդող Թայվանից: Չինաստանը համարվում է մեծ տերություն և որակավորվում է որպես գերտերություն:[11][12]

Ունենալով մոտավորապես 9.6 կմ քառակուսի տարածք, Չինաստանը, հաշվարկումների ձևից կախված, ըստ տարածքի հանդիսանում է աշխարհի երրորեդ կամ չորրորդ պետությունը:[13] Չինաստանի լանդշաֆտը ընդարձակ է և բազմազան` սկսած անտառային տափաստաններից և Գոբի և Տակլա Մական անապատներից չորային հյուսիսում մինչև մերձարևադարձային անտառներ խոնավ հարավում: Հիմալայներ, Կարակորում, Պամիր և Տյան Շան լեռները բաժանում են Չինաստանը Հարավային և Կենտրոնական Ասիայից: Յանցզի և Հուանհե գետերը, համապատասխանաբար լինելով աշխարհի ամենաերկար երրորդ և վեցերորդ գետերը, սկիզբ են առնում Տիբեթյան լեռնաշխարհի խիտ բնակեցված աևելայն ծովափից: Չինաստանի ափամերձ տարածքը Խաղաղ օվկիանոսի հոտ կազմում է 14 500 կմ, իսկ Բոհայվան, Դեղին, Արևելաչինական և Հարավչինական ծովերը պատկանուն են Չինաստանին:

Չիանաստանը հանդիսանում է քաղաքակրթության բնօրրաններից մեկը, որը պամտությանը հայտնի է սկսած հին քաղաքակրթությունից: Այն հանդիսանում է ամենահին քաղաքակրթություններից մեկը, որը ծաղկել է չինական մեծ դաշտավայրի Հուանհե գետի ավազանում: Հազարամյակներ ի վեր, Չինաստանի քաղաքական համակարգը եղել է դինաստիան, որն իրենից ներկայացնում է ժառանգական բացարձակ միապետություն: Մ.թ.ա. 221 թվականից սկսած, երբ Ցին դինաստիա առաջինը գրավեց մի քանի գավառներ չինական կայսրության համար, պետությունը մի քանի անգամ ընդարձակվեց, մասնատվեց և վերափոխվեց: 1912 թվականին Չինաստանի պետությունը փոխարինեց վերջին դինաստիային և մինչև 1949 թվականը հանդիսացավ ցամաքային Չինաստանի ղեկավարը: 1949 թվականին Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում երկիրն անցավ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ձեռքը: 1949 թվականի հոկտեմբերի 1-ին կոմունիստները հաստատվեցին Պեկինում, իսկ նախկին իշանությունը մնաց նախկին մայքաղաք Թայբեյում: Եվ Չինական պետության ներկայացուցիչները և կոմունիստները պնդում են, որ իրենց է պատկանում ողջ Չինաստանը:

Վերջին երկու հազարմյակի ընթացքում Չինաստանի տնտեսությունը ամենամեծն է աշխարհում, սակայն որոշ ժամանակահատվածում այն ունեցել է վերելքենր և անկումներ:[14][15] 1978 թվականի տնտեսական ռեֆորմից հետո Չինաստանը դարձավ աշխարհի ամենարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը: 2014 թվականին ըստ անվանական ՀՆԱ-ի հանդիսանում էր երկրորդ մեծագույն, իսկ ըստ ՀՆԱ-ի| մեծագույն տնտեսությունը: Չինաստանի նաև հանդիսանում է աշխարհի ամենաշատ ներկրող և երկրորդ ամենաշատ ներկրող պետությունը:[16] Չինաստանը հադիսանում է ատոմային զենք ունեցող երկիր, ունի աշխարհի ամենամեծ մշտական բանակը և երկրորդ պետությունն է աշխարհում պաշտանության նախարարությունը հատկացված բյուջեի չափով:[17][18] Չինաստանը հանդիսանում է ՄԱԿ-ի անդամ երկիր և 1971 թվականին փոխարինել է Չինապան պետությանը ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի կազմում: Չինաստանը նաև համարվում է մի շքար ֆորմալ կամ ոչ ֆորմալ կազմակերպությունների անդամ, որոնցից են օրինակ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը, Ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհուրդը, ԲՐԻԿՍը, Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն, Բանգլադեշ-Չինաստան-Հնդկաստան-Մյանմա տարածաշրջանային համագործակցությունը և Մեծ քսանյակը:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից պետության պաշտոնական անվանումը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն (չին.՝ 中华人民共和国) է: Կարճ անվանումը Չինաստան (չին.՝ 中国) է:[19] Այդ անվանումը ձևավորվել է Արևմտյան Չժոու դինաստիայի օրոք` հղվելով դինաստիայի թագավորական գավառի վրա: Այնուհետև Չժոու դինաստիայի իշխման ժամանակահատվածում անվանումը տարածվել է Լոյանի շրջակայքի վրա, իսկ այնուհետև Ցին դինաստիայի օրոք անավոնւմը ասոցացվել է դինաստիայի տիրապետության հետ:[20] Անվանումը հաճախակի օգտագործվել է որպես քաղաքական հասկացություն Հուաքսիայի քաղաքակրթությունը բարբարոսներից զանազանելու համար:[20] Անգլերեն լեզվում հանդիսացել է Հաղթական բառի նախադրյալ:[21][22]

Երկրի անվանման առավել գեղարվեստական տեսքը «չինական քաղաքակրթության երկիրն» (չին.՝ 中华) է:[23] Այդ անվանումը ի հակադրումն Հուաքսիայի ձևավորվել է Վեյ և and Ցզին դինաստիաների օրոք:[20] 1950-1960-ական թվականներին Չինական քաղաքացիական պատերազմից հետո երկիրը անվանում էին «Կոմունիստական Չինաստան» կամ «Կարմիր Չինաստան»:[24]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Չինաստանի պատմություն

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնէաբանական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ վաղ հումանոիդները ապրել են Չինաստանում 2.24 միլիոնից մինչև 250 000 տարի առաջ ընկած միջակայքում:[25] Սինանթրոպոս հումանոիդ, հոմո էռեկտուս, որն առաջին անգամ սկսել է կրակ օգտագործել,[26] են հայտնաբերել Պեկինի մոտակայքում գտնվող Չժոուկոուդյան քարանձավում: Գտածոյի տարիքը 680 000-ից 780 00-ի միջև է:[27] Հոմո սապիենսի քարացած ատամներ (թվարված 125,000–80,000 տարեկան) են հայտնաբերել Հունան գավառի Դաոյի Ֆույան քարանձավում:[28] Չինական պրոտոգրություններ գոյություն են ունեցել մոտ մ.թ.ա. 7000 թվականին Ցզյահուի շրջակայքում,[29] մոտ 6000 մ.թ.ա. Դամաիդիի շրջակայքում,[30] 5800-5400 մ.թ.ա. միջակայքում Դադիվանում և Բանպոյում`թվագրված մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակ: Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ Ցզյահուի գրությունները (մ.թ.ա. 7-րդ հազարամյակ) հանդիսանում են ամենավաղ չինական գիրը:[29]

Վաղ դինաստիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինսյույ, Շան դինաստիայի պալատի ավերակներ (մ.թ.ա. 14-րդ դար)

Չինական ավանդույթի համաձայն առաջին չինական դինաստիան Սյա դինաստիան էր, որը ծագել է մոտ մ.թ.ա. 2100 թվականին:[31] Դինաստիան պատմաբանների կողմից համարվում էր առասպելական, մինչև 1959 թվականին Հենանում հնէաբանները հայտնաբերեցին վաղ բրոնզի դարին պատկանող Էրլիտոու քաղաքակրթության վայր:[32] Սակայն դեռ մնում է անհայտ, թե այդ գտածոն պատկանում է Սյա դինաստիային, թե նույն ժամանակաշրջանի մեկ այլ դինաստիայի:[33]

Հաջորդող Շան դինաստիան հանդիսանում է ամենավաղ դինաստիան, որի գոյության մասին վկայություններ են պահպանվել ժամանակակից փաստաթղթերում:[34] Շան դինաստիան ղեկավարում էր արևելյան Չինաստանի Հուանհե գետի հովիտը մ.թ.ա. 17-րդ դարից մինչև 11-րդ դարը:[35] Նրանց ցզյանգուվեն գրությունները (մոտ մ.թ.ա. 1500)[36][37] իրենցից ներկայացնում են երբևէ հայտնաբերված ամենավաղ չինական գրությունները[38] և հանդիսանում են ժամանակակից չինարենի այբուբենի նախածինը:[39]

Շանը նվաճվեց Չժոու դինաստիայի կողմից: Չժոուն երկիրը ղեկավարեց մ.թ.ա. XI-V դարերում, չնայած որ կենտրոնական իշխանությունը դանդաղորեն զարգանում էր ի շնորհիվ ֆեոդալ ռազմաղեկավարների: Շատ գավառներ անկախություն ձեռք բերեցին և դուրս եկան Չժուի պետությունից և միմյանց հետ մոտ 300 տարի պատերազմ վարեցին, հազվադեպորեն ենթարկվելով Չժոուի թագավորին:

Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. V-III դար) գոյություն ուներ յոթ հզոր սուվերեն պետություններ և նրանցից ամեն մեկն ուներ իր թագավորը, կառավարությունն ու բանակը:

Կայսրական Չինաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանի առաջին կայսրը հայտնի է նրանով, որ միացրեց պատերազմող թագավորությունների սահմանները և այն պատեց պարսպով: Սակայն ներկայիս կառույցի մեծ մասի շինությունը պատկանում է Մին դինաստիաային:
Տերակոտե բանակը (մ.թ.ա. 210) հայտնաբերվել է առաջին կայսրի դամբարանի դիմաց ժամանակակից Սիանի մոտ:

Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանը ավարտվեց մ.թ.ա. 221 թվականին, երբ Ցին թագավորությունը նվաճեց մնացյալ վեց թագավորություններին և ստեղծեց առաջին չինական միացյալ պետությունը: Ցին Շի Հուանդին իրեն հռչակեց Ցին դինաստիայի առաջին կայսր: Նա լեգիզմական բարեփոխումներ իրականացրեց ողջ Չինաստանի տարածքով, մասնավորապես ստանդարտի բերեց չինարենի այբուբենը, չափման միավորները, չանապարների երկարությունները և չինական դրամը: Նրա դինաստիան նաև նվաճեց Գուանսիի Յու տոհմը, Գուանդունը և հյուսիսային Վիետնամը:[40] Ցին դինաստիա ղեկավարումը տվեց միայն տասնհինգ տարի: Այն անկում ապրեց առաջին կայրի մահվանից հետո, քանի որ վերջինիս ավտորիտար քաղաքականությունը հանգեցրել էր լայնատարած ապստամբությունների:[41][42]

Լայնատարած ապստամբությունների ժամանակ այրվեց Սյանյանի կայսերական գրադարանը և առաջ եկավ Հան դինաստիան, որը կառավարեց մ.թ.ա. 206-ից մինչև մ.թ. 220 թվականները: Դինաստիան ստեղծեց մշակութային իդենտիկություն իր բնակչության շրջանում, որը մինչև հիմա հիշվում է հան ազգության կողմից:[41][42] Հանտ զգալիորեն ընդարձակեց կայսրության տարածքները` իր զորքով գրավելով Կոնտրոնական Ասիան, Մոնղոլիան, Կորեան և Յունանը, և Նամվիետի տարածքից վերականգնեց Գուանդունը և հյուսիսային Վիետնամը: Հանը օգնեց Կենտրոնական Ասիային և Սոգդիանային ստեղծել Մետաքսի ճանապարհը, որը փոխարինեց ավելի վաղ գոյություն ունեցող Հիմալայներից Հնդկաստան ճանապարհին: Հանյան Չինաստանը աստիճանաբար դարձավ անտիկ աշխարհի ամենամեծ տնեսություն ունեցող երկիրը:[43] Չնայած Հանի դինաստիան պաշտոնապես հրաժարվեց Ցինի լեգիզմական փիլիսոփայությունից հօգուտ կոնֆուցիականության, Ցինի լեգիզմական կառույցներն ու քաղաքականությունը շարունակվում էր օգտագործվել Հանի և նրա ժառանգների մոտ:[44]

Հանի դինաստիայի անկումից հետո հաջորդեց պայքարի ժամանակաշրջան, որը հայտնի է Եռաթագավորություն անվանումով:[45] Ավելի ուշ Եռաթագավորության կենտրոնական կերպարները հավերժացվել են Չինական գրականության Չորս դասական վեպերից մեկում: Այնուամենայնիվ, Եռաթագավորության իշխանությունը արագորեն տապալվեց Ցզին դինաստիայի կողմից:

Ջին դինաստիան անկում ապրեց քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, երբ երկիրը ղեկավարվում էր մտավոր կարողություններից թույլ Հուեյ-դի կայսեր կողմից: Արյդունքում Հինգ բարբարոսները ներխուժեցին հյուսիսային Չինաստան և այն ղեկավերցին որպես Տասնվեց բարբարոսական թագավորություն: Սյանբին այդ տարածքները միավորեց որպես Հյուսիսային Վեյ, որի կայսր Սիաովենը հրաժարվեց իր նախնիների մեկուսացնող քաղաքականությունից և լայնորեն նրանց ինտեգրացրեց չինական մշակույթի մեջ: Հարավում գեներալ Լիու Յուն ապահովեց Ջինի հրաժարականը հօգուտ Լյու Սունի: Այս երկրի հետնորդները հայտնի էին որպես Հյուսիսային և Հարավային դինաստիաներ: Երկրի երկու տարածքները վերամիավորվեց 581 թվականին, Սույ դինաստիայի օրոք: Սույը վերականգնեց Չինաստանում Հանի իշխանույթունը, գյուղատնտեսական և տնտեսական ռեֆորմ անցկացրեց, կառոուցեց Մեծ ջրանցքը և որպես կրոն առաջ տարավ բուդիզմը: Այնուամենայնիվ, նրանց իշխանությունը արագորեն տապալվեց, երբ վերջիններս կոչ էին անում զբաղվել հասարակական աշխատանքով և Կոգուրեի (Կորեայի տոհմերից) դեմ ուղղված պատերազմում տանուլ տվեցին:[46][47]

Գետի միջով ննջեցյալների հիշատակի օրը. XII դարի նկարում ցույց է տրված ամենօրյա կյանքը Սուն դինաստիայի մայրաքաղաք Բիանժինգում (ներկայիս Կայֆին)

Հաջորդող Տան և Սուն դինաստիաների օրոք Չինաստանի տնտեսությունը, տեխնոլոգիան և մշակույթը թևակոխեց ոսկե դար:[48] Տան կայսրությունը վերադարձրեց Արևմտյան տարածաշրջանի և Մետաքսի ճանապարհի վերահսկողությունը[49] և մի քանի իրարից տարանջատված բնակավայրերը միմյանց միացնելով ստեծեց Չանյան քաղաքը և այն հռչակեց երկրի մայրաքաղաք: Այնուամենայնիվ, քաղաքը VIII դարում ավերվեց և թուլացավ Ան Լուշանի ապստամբության ժամանակ:[50] 907 թվականին Տանի իշխանությունը անկում ապրեց և այն կորցրեց իր վերահսկողությունը տեղական ռազմահրամանատարների նկատմամբ: 960 թվականին Սան դինաստիան վերացրեց երկրում տիրող անջատողական վիճակը, քանի որ Սանի և Լյաոյի ուժերը համազոր էին իրար: Սանի կառավարությունը ողջ պատմության մեջ առաջինն էր, որ երկրի տարադրամը թողարկեց թղթի վրա և առաջին չինական քաղաքական կառույցն էր, որը ստեղծեց մշտական կանգուն վավատորմիղ, որի արդյունքում զարգացավ նավաշինարարությունը և ծովային առևտուրը:[51] X-XI դարերում Չինաստանի բնակչությունը կրկնապատկվեց` հասնելով մոտ 100 միլիոնի: Դա եղավ ի հաշիվ կենտրոնական և հարավային Չինաստանում բրնձի դաշտերի ընդլայման և սննդի արտադրության ավելացման: Սան դինաստիայի օրոք, ի հակադրումն Տան դինաստիայի բուդայականության, վերածնվեց կոնֆուցիականությունը[52] և ծաղկեց փիլիսոփայությունն ու արվեստը: Բնանկարի և ճենապակու արվեստը հասցրվեց նոր մակարդակի` կիրառելով ավելի բարդ տարրեր:[53][54] Այուամենայնիվ, Սան դինաստիայի ռազմական թուլությունը աննկատ չմնաց Ցզին դինաստիայի ջուրջենների կողմից: 1127 թվականին սան-ցզինյան պատերազմի ժամանակ Բիանժինգ մայրաքաղաքը գրավվեց և կայրս Հուեյ Ցզունը գերեվարվեց, իսկ Սանի մնացյալ ուժերը նահանջեցին հարավային Չինաստան:[55]

XIII դարում Չինաստանը աստիճանաբար նվաճվեց մոնղոլների կողմից: 1271 թվականին մոնղոլ առաջնորդ Խուբիլայը հիմնեց Յուան դինաստիան: 1279 թվականին Յուանը գրավեց Սան դինաստիայի մնացյալ տարածքները: Նախքան մոնղոլների ներխուժումը Սանի ղեկավարած Չինաստանն ուներ 120 միլիոն բնակիչ: Բնակչության թվաքանակը 60 միլիոնով պակասեց 1300 թվականին մարդահամարի ժամանակ:[56] 1368 թվականին Չժու Յոանժանի կողմից Յուան դինաստիան տապալվեց և հիմնվեց Մին դինաստիան: Մին դինաստիայի օրոք Չինաստանը ևս մի անգամ մտավ ոսկե դար: Երկիրը զարգացրելո էր աշխարհի ամենաուժեղ նավատորմիղը, ուներ հարուստ և զարգացող տնտեսություն և ծաղկող արվեստ և մշակույթ: Այս տարիներին Չժենգ Հեն գլխավորեց աշխարհի միջով դեպի Աֆրիկա ճանապարհորդությունը:[57] Մին Դինաստիայի կառավարման առաջին իսկ տարիներին Չինաստանի մայրաքաղաքը Նանկինի փոխարեն դարձավ Պեկինը: Կապիտալիզմն առաջ տանելով, այնպիսի փիլիսոփաներ, որոնցից են Յան Վանմինը, քննադատեցին և ընդլայնեցին նեոկունֆուցիականությունը ինդիվիդուալիզմի հասկացողություններով և չորս մասնագիտությունների (պատերազմ, հողագործություն, արհեստ, առևտուր) հավասարության գաղափարով:[58] Գիտնական պաշտոնյանների խավը առաջ տարավ արտադրության և առևտրի հարկերի դեմ ուղղված ընդվզումները: Ընդվզումները, սովը և Ճապոնիայի Կորեա ներխուժումն ու մանջուրացիների նվաճումները երկիրը հանգեցրին սննկացման:[59]

1644 թվականին Պեկինը նվաճվեց Լի Ցզիգենի կողմից գլխավորած գյուղացի ապստամբերի կողմից: Մին դինաստիայի վերջին` Չժունչժեն կայսրը ինքնասպան եղավ, երբ քաղաքն ընկավ: Մանջուրացիների Ցին կայսրությունը Մին դինաստիայի գեներալ Ու Սանգույի հետ միավորվելով տապալեցին կարճ ժամանակով իշխանության գլուխ կանգնած Շան դինաստիային և նվաճեցին Պեկինը, որը և դարձավ Ցին դինաստիայի նոր մայրաքաղաքը:

Կայսրական իշխանության ավարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դարի նկարում պատկերված է Տայպինների ապստամբությունը (1850–1864)

Ցին կայսրություն կայսրությունը, որը գոյատևեց 1644 թվականից մինչև 1912 թվականը, Չինաստանի վերջին կայսրական դինաստիան էր: Դինաստիան, որն ուներ նվաճողական հակումներ, գրավեց Մինի հարավային տարածքներն ու Ջունգուրյան խանությունը և իր կայսրությանը միացրեց Մոնղոլիան, Տիբեթը և Սինցզյանը[60] և ամրացրեց կենտրոնական մասը հակացինյան տրամադրությունները ճնշելու համար: Երկրի քաղաքականության մեջ մեծ դեր ուներ գյուղատնեսությունն ու առևտուրը, իսկ ծովային առևտրի արգելումը և գաղափարական վերահսկումը, որոնցից էին օրինակ գրական ինկվիզիցիան, հանդիսացան սոցիալ և տնտեսական լճացման պատճառ:[61][62] XIX դարում դինաստիան բախվեց Արևելյան իմպերալիզմի հետ, որի արդյունքում տեղի ունեցավ Ափիոնային առաջին պատերազմը (1839–1842) և Ափիոնային երկրորդ պատերազմը (1856–1860) Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի հետ: Չինաստանը ստիպված էր անհավասրա պայմանագրեր ստորագրել, որոնց արդյունքում նա փոխհատուցեց պատերազմի ծախսերը, բացեց նավահանգիստները, տարածքներ հատկացրեց օտար ազգություններին և ըստ 1882 թվականի Նանկինյան պայմանագրի Հոնկոնգը տրվեց Բրիտանիային:[63] Առաջին ճապոնա-չինական պատերազմի (1894–1895) արդյունքում Ցին կայսրությունը կորցրեց իր ազդեցությունը Կորեական թերակղզու վրա, ինչպես նաև Ճապոնիայի տիրապետության տակ անցան Թայվանը և Պենհու կղզիները:

Ցին կայսրությունում նաև սկսեցին ներքին հուզումներ, որի արդյուքում մահացան տաս միլիոնավոր մարդիկ: 1850-1860-ականներին տայպինների ձախողված ապստամբությունը սննկացրեց հարավային Չինաստանը: Այլ խոշոր ապստամբություններից էին Պատնի-Հակկա տոհմերի պատերազմը (1855–1867), Նիանցզյունների ապստամբությունը (1851–1868), Միաոյի ապստամբությունը (1854–1873), Պանթայի ապստամբությունը (1856–1873) և Դունգանների ապստամբությունը (1862–1877): 1860-ականներից սկսված ինքնաուժեղացման քաղաքականության սկզբնական հաջողությունները ձախողվեցին 1880-1890-ականների ռազմական բախումների ժամանակ:

XIX դարում սկսվեծ չինացիների մեծ էմիգրացիան: Էմիգրացիայի կորուստներին ավելացավ նաև կոնֆլիկտների և աղետների մարդկային կորուստները, որոնցից են օրինակ Հյուսային Չինաստանի սովը (1876–1879), որին զոհ գնաց 9-13 միլիոն մարդ:[64] 1898 թվականին Գուանսյույ կայրսը մշակեց բարեփոխման հայրուր օր նախագիծը, որպեսզի ստեղծի ժամանակակից սահմանադրական միապետություն, բայց նրա ծրագրերը ձախողվեցին Ցի Սի կայսրուհու պատճառով: 1899–1901 թվականների հակարևմտյան Բոքսերների հեղափոխությունը զգալիորեն թուլացրեց դինաստիան: 1911-1912 թվականների Սինհայական հեղափոխությունը վերջ դրեց Ցինի կայսրությանը և հիմք դրեց Չինաստանի հանրապետության:

Չինաստանի Հանրապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուն Յաթ-Սեն, ժամանակակից Չինաստանի հայրը (նստած է աջ կողմում) և Չան Կայշի, հետագայում Չինաստանի հանրապետության նախագահ
Չան Կայշին և Մաո Ցզե-Դունը միասին կենաց են խմում 1946 թվականին, II Համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո

1912 թվականի հունվարի 1-ից ստեղծվեց Չինաստանի հանրապետությունը և Գոմինդան կուսակցության Սուն Յաթ-Սենը հայտարարվեց որպես երկրի նախագահ:[65] Այնուամենայնիվ, նախագահությունը քիչ ուշ տրվեց Յուան Շիկային` Ցին դինաստիայի նախկին գեներալին, ով իրեն 1915 թվականին հայտարարեց Չինաստանի կայրս: Քաղաքացիական քննադատությունների և նրա սեփական Բեյանյան բանակի ազդեցության տակ Շիկայը ստիպված հրաժարվեց կայսրությունից և վերականգնեց հանրապետական ղեկավարությունը:[66]

1916 թվականին, Յուան Շիկայի մահվանից հետո, Չինաստանը քաղաքականապես մասնատված էր: Պեկինի ղեկավարությունը միջազգային մակարդակով ճանաչված էր, սակայն փաստացի այն անզոր էր: Տարածաշրջանային զորահրամանատարները վերահսկում էին իրենց տարածքը:[67][68] Ուշ 1920 թվականին, Գոմինդանը Չան Կայշիի ղեկավարության տակ, որն այն ժամանակ Վամպու ակադեմիայի ռեկտորն էր, մի շարք ռազմական գործողությունների և քաղաքական մանյովրների արդյունքում կարողացավ իր վերահսկողության տակ վերցնել երկիրը: Այդ գործողություն ստացել էր Հյուսիսային արշավ անվանումը:[69][70] Գոմիդանը տեղափոխվեց ազգային մայրաքաղաք Նանկին և կյանքի կոչեց Երեք ժողովրդական սկզբունքը, որպեսզի Չինաստանը թևակոխի ժամանակակից դեմոկրատական վիճակի:[71][72] Չինաստանի քաղաքական բաժանումը Չանի համար դժվարություններ էր ստեղծել կոմունիստների դեմ պայքարելու համար, որի հետ Գամիդանը պայքարում էր սկսած 1927 թվականի Չինաստանի քաղաքացիական պատերզամի ժամանակ: Այդ պատերազմը հօգուտ Գամիդանի հաջողությամբ շարունակվում էր, նամանավանդ երբ կոմունիստները նահանջեցին Հյուսիս-արևմտյան արշավանքի ժամանակ: Այդ հաջողությունը շարունակվեց մինչև Ճապոնական ագրեսիան և 1936 թվականի Սիանի միջադեպը:[73]

Երկրորդ Ճապոնա-չինական պատերազմը (1937–1945), որը ռազմաբեմ հանդիսացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համար, Գումինդանին ստիպեց ոչ ձռնտու դաշինք կնքել կոմունիստների հետ: Ճապոնական զորքերը բազմաթիվ ռազմական գործողություններ իրականացրեցին խաղաղ բնակչության նկատմամբ, որին զոհ գնաց ավելի քան 20 միլիոն չինացի:[74] Ըստ գնահատումենրի ճապոնական զորքերի կողմից Նանկին օկուպացիայի ժամանակ 200 000 չինացի դարձել է սպանդի զոհ:[75] Պատերազմի ընթացքում, Չինաստանը Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի հետ համարվում էին Միացյալ ազգերի դեկլարացիայի կողմից ճանաչվել է Մեծ քառյակ:[76][77] Երեք այլ ուժեղ տիրությունների կողքին Չինաստանը չորրորդ հզոր ուժն էր հանդիսանում Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և համարվում էր պատերազմի անմիջական հաղթողներից մեկը:[78][79] 1945 թվականին Ճապոնիայի պարտությունից հետո Թայվանը, Պենհուելդաո կղզիները ներառյալ, վերադարձվեց Չինաստանի վերահսկողության տակ: Չինաստանը պատերազմից դուրս եկավ հաղթողի կարգավիճակով, բայց միևնույն ժամանակ թուլացած և սննկացած էր: Գուանդմինի և կումունիստների միջև տարաձայնությունները վերածվեցին քաղաքացիական պատերազմի: 1947 թվականին երկրում հաստատվեց սահմանադրական իշխանություն, բայց երկրում տիրող անհանգստությունների պատճառով սահմանադրության շատ դրույթներ այդպես էլ չիրականացան:[80]

Չինաստանի ժողովրդական հանրապետություն (1949–այժմ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1949 թվականին Մաո Ցզե-Դունը Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության հռչակման ժամանակ

Չինական քաղաքացիական պատերազմի հիմնական կռիվներն ավարտվեցին 1949 թվականին, երբ կոմունիստական կուսակցությունը իր վերահսկողության տակ վերցրեց մայցամաքային Չինաստանի մեծ մասը, իսկ Գունդիմանը նահանջեց ցամաք, իր տարածքը կրճատելով մինչև Թայվան, Հայնան և նրա հարակից կղզիներ: 1949 թվականի հոկտեմբերի 1-ին կոմունիստական կուսակցության անդամ Մաո Ցզե-Դունը հայտարարեց Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության հռչակումը:[81] 195 թվականին Չինաստանի ազգային ազատագրական բանակին հաջողվեց Չինաստանի հանրապետությունից գրավել Հայնանը[82] և Տիբեթը:[83] Այնուամենայնիվ, մինչև 1950-ականները ազգայնական ուժերը պարտիզանական մարտեր էին մղում արևմտյան Չինաստանում:[84]

Մաոյի ռեժիմի մեծ արձագանք ստացավ գյուղացիների մոտ ի շնորհիվ հողատարածքային ռեֆորմների, որի ժամանակ մոտ 1-2 միլիոն կալվածատերեր մահապատժի արժանացան:[85] Մոի ղեկավարության ժամանակ Չինաստանում զարգացավ անկախ արտադրության համակարգը և նրանք ստեղծեցին իրենց սեփական միջուկային զենքը:[86] Չինաստանի բնակչությունը գրեթե կրկնապատկվեց` 550 միլիոնից հասնելով ավելի քան 900 միլիոնի:[87] Այնուամենայնիվ Մաոյի Չինական մեծ թռիչք նախագիծը արդյունք հանդիսացավ ավելի քան 45 միլիոն բնակչության մահվան, որը տեղի ունեցավ 1958-1961 թվականներին` հիմնականում սովից:[88] 1966 թվականին Մաոն, արհարմարհելով քաղաքական դժգոհությունները և սոցիալական ցնցումները, իր կողմնակիցների հետ սկսեց իրականցնել մշակութային հեղափոխություն, որը գոյություն ունեցավ մինչև 1976 թվականը, երբ մահացավ Մաոն: 1971 թվականին Չինաստանի ժողովրդական հանրապետությունը փոխարինեց Չինաստանի Հանրապետությունը Միացյալ ազգերի կազմակերպությունում և դարձավ Անվտանգության Խորհրդի մշտական անդամ:[89]

1976 թվականին մահացավ Մաոն: Չորսի բանդան արագորեն ձերբակալվեց և պատասխանատվություն ենթարկվեցին Մշակութային հեղափոխության համար: 1978 թվականին Դեն Սյաոպինը եկավ իշխանության գլուխ և զգալի տնտեսական բարեփոխումներ իրականացրեց: Կոմունիստական կուսակցությունը թուլացրեց պետական վերահսկողությունը քաղաքացիների անձնական կյանքի նկատմամբ և կոմունաները աստիճանաբար փոխակերպվեցին մասնավոր հողատարածքների: Դա թուլ տվեց Չինաստանին պլանային տնտեսությունից սահուն կերպով անցնել խառը տնտեսության` ավելի բաց շուկայական միջավայրով:[90] 1992 թվականի դեկտեմբերի 4-ի սահմանադրությամբ Չինաստանը կրկին որդեգրեց այս քաղաքականությունը: 1989 թվականին Չինաստանի կառավարության կողմից Տյանյանմեն հրապարակի ցույցի կոշտ կերպով ճնշելը քննադատության և սանկցիաների արժանացավ տարբեր երկրների կողմից:[91]

1990-ական թվականներին երկիրը ղեկավարեցին Ցզյան Ցզեմինը, Լի Պենը և Չժու Ժունցզին: Նրանց ղեկավարության տակ 150 միլիոն քաղաքացիներ դուրս եկան աղքատության շեմից և ներքին տնտեսության աճը եղավ 11.2 %:[92][93] 2001 թվականին Չինաստանը պաշտոնապես միացավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը և 2000-ական թվականներին Հու Ցինտաոյի և Վեն Ցզյանբաոյի ղեկավարության ժամանակ շարունակեց պահպանել տնտեսության աճը: Այնուամենայնիվ, արագ տեմպերով աճը լրջորեն ազդեց երկրի ռեսուրսների և միջավայրի վրա[94][95] և խոշոր սոցիալական բողոքների պատճառ հանդիսացավ:[96][97] Կյանքի որակը արագորեն աճում էր չնայած 2000-ականների վերջերի անկման, սակայն քաղաքական վերահսկողությունը այդպես էլ մնաց կոշտ:[98]

2012 թվականին կոմունիստական կուսակցության փոխարինման նախապատրաստումը նշանավորվեց վեճերով և քաղաքական սկանդալներով:[99] 2012 թվականի նոյոմեբերին Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության XVIII կոնգրեսի ժամանակ Հու Ցզինտաույի փոխարեն Չինաստանի կումիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար նշանակվեց Սի Ցզինպինը:[100][101] Սիի գկխավորության տակ չինական պետությունը սկսեց իրականացնել տնտեսության լայնամասշտաբ բարեփոխումներ,[102][103] որը տառապում էր կառուցվածքային անկայունությունից և դանդաղ աճի տեմպերից:[104][105][106][107] Սի-Լի ադմինիստրացիան բարելավեց ռեֆորմեր իրականացրեց բանտային ռեժիմում և ներդրեց մեկ ընտանիք` մեկ երեխա քաղաքականությունը:[108]

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանի տեղագրությունը պատկերող արբանյակային նկար
Չինաստանի տեղագրությունը պատկերող արբանյակային նկար
Լիցզյան գետը Գուանսիում
Լիցզյան գետը Գուանսիում

Քաղաքական աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանը Ռուսաստանից հետո իր տարածքով աշխարհում երկրորդ ամենամեծ երկիրն է:[109] և ըստ տարբեր գնահատումների իր ընդհանուր տարածքով հանդիսանում է աշխարհի երրորդ կամ չորրորդ ամենամեծ երկիրը` Ռուսաստանից, Կանադայից և ԱՄՆ-ից հետո:[110]: Չինաստանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 9 600 000 կմ2:[111] Ընդհանուր տարածքը ըստ Բրիտանիկա հանրագիտարանի կազմում է 9,572,900 կմ2[112], ըստ Միջազգային տարեգրքի` 9,596,961 կմ2[113], ըստ Համաշխարհային փաստերի գրքի` 9,596,961 կմ2[114]:

Չինաստանն ունի աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահմանը` 22,117 կմ` Յալուցզյան գետաբերանից մինչև Բակբո ծովածոցը:[114] Ցամաքով սահմանակից է 14 պետությունների, որով և Ռուսաստանի հետ միասին աշխարհում առաջինն է հարևան պետությունների թվաքանակով։[115] Արևելյան Ասիայում Չինաստանը սահմանակից է Վիետնամի, Լաոսի, հարավ-արևելյան Ասիայում` Մյանմարի, հարավային Ասիայում Հնդկաստանի, Բութանի, Նեպալի, Աֆղանստանի և Պակիստանի հետ, կենտրոնական Ասիայում` Տաջիկստանի, Ղրղզստանի և Ղազախստանի հետ, Ներքին Ասիայում և Հյուսիսարևելյան Ասիայում Ռուսաստանի, Մոնղոլիայի և Հյուսիսային Կորեայի հետ։ Ինչպես նաև Չինաստանը ծովային սահմաններ ունի Հարավային Կորեայի, Ճապոնիայի, Վիետնամի և Ֆիլիպինների հետ:

Լանդշաֆտ և կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցզյուրժայգոու հովիտը Սիչուան գավառում
Ցզյուրժայգոու հովիտը Սիչուան գավառում

Չինաստանի տարածքը զբաղեցնում է 18°-ից 54° N աշխարհագրական լայնությունը և 73°-ից 135° E աշխարհագրական երկայնությունը: Չինաստանի լանդշաֆտը բազմազան է: Արևելքում` մինչև Դեղին ծովի և Արևելաչինական ծովի ափերը, գոյություն ունեն խիտ բնակեցված բերուկային հարթավայրեր, մինչ հյուսիսում` Ներքին Մոնղոլիայի սարահարթում, գերակշռում են լայն խոտհարքները: Հարավային Չինաստանում սարերը և լեռնաշղթաները, մինչ կենտրոնաարևելյան հատվածն ընկած է Չինաստանի երկու ամենամեծ գետերի` Հուանհե և Յանցզի դելտաների միջև: Մյուս խոշոր գետերից են Սիցզյանը, Մեկոնգը, Բրահմապուտրաը և Ամուրը: Արևմուտքում ձգվում են լեռնաշղթաները, որոնցից հատկանշական է Հիմալայները: Հյուսիսի չորացած լանդշաֆտում կան բարձրավանդակներ, որոնցից են Տակլա Մականը և Գոբի անապատը: Աշխարհի ամենաբարձր գագաթը` Էվերեստը (8,848 մ), գտնվում է չինանեպալական սահմանին:[116] Չինաստանի ամենացածր կետը, որն աշխարհում երրորդն է, գտնվում է Տուրֆանի իջվածքի Այդինկել (−154 մ) չորացած լճում:[117]

Չինաստանի կլիման հիմնականում չորային է և խոնավ մուսսոնային, որի հետևանքով զգալի ջերմաստիճանային տարբերության կա ամռան և ձմռան միջև: Ձմռանը հյուսիսային քամիներ են գալիս բարձրադիր վայրերից, իսկ ամռանը հարավային քամիներ են գալիս ծովափնայա և ցածրադիր տաք վայրերից:[118] Չինաստանի կլիման, կախված երկրի բարդ տեղագրությունից, շրջան առ շրջան տարբեր է:

Չինաստանի գլխավոր էկոլոգիական խնդիրներից է անապատների ընդարձակումը` հատկապես Գոբի անապատի:[119][120] Չնայած որ 1970-ականներին տնկած ծառերի շարքը մասնակիորեն մեղմել են փոշոտ փոթորիկները, երկարատև երաշտը և վատ մեթոդներով գյուղատնտեսություն վարելը արդյունք է հանդիսացել ասիական փոշոտ փոթորիկների, որն ամեն տարի գարնանը լինում է հյուսիսային Չինաստանում, իսկ վերջերս էլ տարածվում է նաև արևելյան Ասիայի` ներառյալ Կորեայի և Ճապոնիայի վրա: Ըստ Չինաստանի բնապահպանության վարչության սկսած 2007 թվականից Չինաստանը ամեն տարի անապատացման պատճառով կորցնում է 4000 կմ2 տարածք:[121] Ջրի որակը, էռոզիան և աղտոտվածության վերահսկողությունը Չինաստանի համար դարձել են կարևոր խնդիրներ: Հիմալայներում սառցադաշտերի հալում կարող է ջրի պաշարի սակավության խնդիր առաջացնել հայրուր միլիոնավոր մարդկանց համար:[122]

Կենսաբազմազանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ պանդա, Չինաստանի ամենահայտնի անհետացող և Էնդեմիկ տեսակը Սիչուանի Չենդուի հսկա պանդաների բազմացման հետազոտման ինստիտուտում

Չինաստանը, գտնվելով աշխարհի երկու մեծ Պոլեարկտիկա և ինդոմալայան էկոզոնաներում, հանդիսանում է կենսաբազմազանությամբ հարուստ աշխարհի 17 երկրներից մեկը:[123] Ըստ հաշվարկներից մեկի Չինաստանն ունի շուրջ 34 687 տեսակի կենդանիներ և անոթավոր բույսեր, որի շոնորհիվ վերջինս հանդիսանում է աշխահի երրորդ բիոբազմազան երկիրը Բրազիլիայի և Կոլումբիայի հետո:[124] 1992 թվականի հունիսի 11-ին Չինաստանը Ռիո դե Ժանեյրոյում ստորագրեց բիոլոգիական բազմազանության համաձայնագիրը և մասնակցեց 1993 թվականի հունվարի 5-ի ժողովին:[125] 2010 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ժողովից հետո Չինաստանը մշակեց «Ազգային բիոբազմազանության մարտավարության և գործելակերպի նախագիծ»:[126]

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տայպինյան ապստամբությունը Չինաստանում

Չինաստանում տնտեսագիտական միտքն սկզբնավորվել է մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակում։ Սկսած մ.թ.ա. 6-ից 3-րդ դարերի փիլիսոփայական մտքի առաջատար դպրոցների՝ կոնֆուցիականության, դաոսականության, մոիզմի (Մո Ցզիի հետևորդների), «ֆացզյայի» ուսմունքի միջև սուր բանավեճ էր ընթանում ստրկության ու համայնքի փոխհարաբերության, վերջինիս տնտեսական հնարավորությունների ու թերությունների, տնտեսական կյանքին պետության միջամտության աստիճանի, պետական մենաշնորհի, առևտրի, ֆինանսների խնդիրների մասին։ Կոնֆուցիականները մեծ նշանակություն էին տալիս ժողովրդի ու պետության հարստության աճմանը, ընդ որում, դրա աղբյուրը համարում էին աշխատանքը։

Մոիստները դեմ էին դասայնությանը, վերնախավի հանարժանի արտոնություններին, պաշտպանում էին մասնավոր սեփականության, մանր արտադրողների ազատ նախաձեռնության զարգացման և համատեղ ֆիզիկական աշխատանքով ընդհանուր բարեկեցության հասնելու գաղափարը։ «Ֆացզյայի» դպրոցը և նրա խոշորագույն ներկայացուցիչ Հան Ֆեյը հիմնավորում էին պետության տնտեսական և ռազմական, հզորության ամրապնդման անհրաժեշտությունը, տնտեսության հիմքը համարում գյուղատնտեսությունը և այդ պատճառով, պահանջում էին խրախուսել հողատերերին։

Տայպինյան ապստամբության տարիներին (1850–1864 թվականներ) առաջ էր քաշվում արտադրության ու բաշխման ոլորտներում հասարակության բոլոր անդամների հավասարության հիման վրա արդարացի հասարակարգ ստեղծելու գաղափարը։ 19-րդ դարի վերջին առաջավոր մտավորականության շրջանում առաջացած ռեֆորմիստական շարժման ղեկավարներ Կան Ցու Վեյր, Լյան Ցի Չաոն, Տան Սի Տուն գտնում էին, որ Չինաստանի հետամնացությունը կարելի է հաղթահարել ընթանալով միայն Արևմուտքի ուղիով, յուրացնելով նրա քաղաքական ու գիտաատեխնիկական փորձը և, այդ նպատակով, առաջարկում էին վերևից ռեֆորմներ անցկացնել։

Հետագայում ռեֆորմիստներին փոխարինեց բուրժուական հեղափոխական դեմոկրատների շարժումն ի դեմս դրա առավել հետևողական գաղափարախոսության՝ սոլնյաթսենիզմի։ Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո Չինաստանում մարքսիզմի, այդ թվում նաև Կառլ Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի, առաջին պրոպագանդողը Լի Դա Չժաոն էր։ Նա շեշտում էր, որ Չինաստանի բոլոր արմատական պրոբլեմների լուծման ուղեցույցը գիտական կոմունիզմի գաղափարներն են։

Երկրում մարքսիստական շարժումը զարգանում ու ամրապնդվում էր ֆեոդալական կոմպրադորական ռեակցիայի, բուրժ․ ռեֆորմիզմի ու մանրբուրժ․ տարերայնության գաղավւարախոսության դեմ մղվող սուր պայքարում։ ՉԺՀ–ի կազմավորումից հետո, 1949-ից մինչև 1958-ը, երկրում սոցիալիզմի կառուցման պրոբլեմները լուծվում էին ելնելով մարքսիստական դիրքերից, ուսումնասիրվում ու օգտագործվում էր ԽՍՀՄ տնտեսական շինարարության փորձը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը երկրագործությունն է։ Չինացիները հնուց հայտնի են որպես հմուտ երկրագործներ։ Մշակում են բրինձ, թեյ, ցորեն, եգիպտացորեն, բամբակ,կարտոֆիլ,սորգո,գետնանուշ,կորեկ,գարի, ձիտատու մշակաբույսերի սերմ, խոզի միս, ձուկ բատատ, սոյա, ծխախոտ։ Չինաստանը թեյի հայրենիքն է. այն տարածում է գտել Տան դինաստիայի ժամանակաշրջանում և հյուսիսային շրջանների բարբառով կոչվում է չայ, իսկ հարավի բարբառով՝ թեյ։[127]

Ժողվրդավարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև Չինաստանում ապրում է շուրջ 55 տարբեր ազգություններ, ՉԺՀ պետական լեզուն չինարենն է։ Չինարեն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին,  Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén)  լեզուն  պատկանում է Չին-տիբեթական լեզվաընտանիքին։ Չինարեն խոսում են աշխարհում 1.3 միլիարդ մարդ։ Չինարենը պետական լեզու է  Չինաստանում, Սինգապուրում, Ինդոնեզիայում, Մալազիայում։  Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ չինարենը խոսողների թվով աշխարհում առաջին լեզուն է։[127]

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանը բազմակրոն երկիր է։ Բացի հիմնական  երեք կրոններից՝ բուդդայականությունից, իսլամից և քրիստոնեությունից՝ Չինաստանում տարածում է գտել նաև  յուրահատուկ մի ավանդական կրոնական ուսմունք՝ Դաոսիզմ։ Բացի այդ, որոշ էթնիկական փոքրամասնությունների մոտ դեռևս պահմանվում են նախնադարյան պարզունակ պաշտամունքի տարրեր, ինչպես նաև բազմաստվածություն։ Ավանդաբար չինական կրոնի և փիլիսոփայության մեջ միահյուսվում են կոնֆուցիզմը, դաոսիզմն ու բուդդիզմը։«Մշակութային հեղափոխության» (1965-1976 թթ) տարիներին կրոնը իսպառ արգելվել էր։ Արգելքը մասնակի հանվել է 90-ականներին։ Մուսուլմանների թիվը Չինաստանում    ոչ պաշտոնական տվյալներով 18-23 միլիոն է, քրիստոնյաների՝  շուրջ 10 – 15 մլն.։[128]

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանը բազմազգ պետություն է՝ 1.6 միլիարդ բնակչությամբ, սակայն բնակչության 94%-ը չինացիներ են (բուն անվանումը՝ հան, չինական միասնական ժողովուրդը կազմավորվել է Հան կայսրության ժամանակաշրջանում)։ Ապրում են նաև ավելի քան 50 այլ ազգերի ներկայացուցիչներ (ույղուրներ, մանջուրներ, մոնղոլներ, տիբեթցիներ և այլք)։ Խոշորագույն քաղաքներն են Շանհայը, Պեկինը, Տյանցզինը, Շենյանը, Վուհանը, Գուանչժոուն (Կանտոն), Չունցինը և այլն։ Դավանում են բուդդայականություն, կոնֆուցիականություն և դաոսականություն։ Խոսում են չինարենի՝ իրարից խիստ տարբերվող 7 հիմնական բարբառներով, գրում գաղափարագրերով (հիերոգլիֆային գիր)։ Դրանք փոքրիկ պատկերներ են, որոնցով նշանակվում են վանկերն ու բառերը։ Գաղափարագրերի թիվը հասնում է 50 հազարի, սակայն առավելապես օգտագործվում են 7 հազարը։[128]

Հայերը Չինաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանում հայերը հիշատակվում են դեռևս II դարից. նրանք մետաքս և այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ էին։ Հայկական փոքր գաղութներ հիմնվել են մոնղոլական առաջին արշավանքներից (XIII դարի սկիզբ) հետո, երբ Հայաստանից գերեվարված հայերի մի մասը բնակեցվել է Չինաստանի հյուսիսային շրջաններում։ Այնուհետև հայերը թափանցել են երկրի խորքը, բնակվել ծովափնյա քաղաքներում, հատկապես՝ Կանտոնում (այժմ՝ Գուանչժոու), XVIII դարում ոչ մեծ հայկական առևտրական տներ են եղել Շանհայում։ Ամենահայաշատը Խարբինն էր, որի համայնքն ուներ եկեղեցի։ Չինարենի ուսուցիչ կանտոնաբնակ Հովհաննես Ղազարյանը անգլերենից չինարենի է թարգմանել Աստվածաշունչը։ Ներկայումս Չինաստանում բնակվում է ընդամենը 160 հայ։[129]

Մշակույթը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանը հնագույն մշակույթի երկիր է, արևելյան քաղաքակրթության օրրանը. այստեղ են կատարվել մի շարք գյուտեր ու հայտնագործություններ՝ բնական մետաքսը, վառոդը, կողմնացույցը, մեխանիկական ժամացույցը, թուղթը, գունավոր տպագրությունը և այլն։ Այստեղ են ստեղծվել համաշխարհային նշանակության փիլիսոփայական ուղղություններ կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը և մոիզմը։ Հոգևոր մշակույթի ավանդույթները՝ ինքնատիպ չինական թատրոնը, գեղանկարչությունը, երաժշտությունը, ուշու մարմնամարզությունը, լուսնային օրացույցը և այլն, պահպանվել են մինչև մեր օրերը։ Չինական Ցին Շի Հուանդի կայսրի հրամանով կայսրության հյուսիսարևմտյան սահմանները հարձակումներից պաշտպանելու համար կառուցվել է հոծ պատ՝ Չինական մեծ պարիսպը (երկարությունը՝ 6250 կմ, բարձրությունը՝ 6,6–10 մ, լայնությունը՝ հիմքում 6,5 մ, վերևում 5,5 մ), որը միակ ձեռակերտ կառույցն է, որ կարելի է անզեն աչքով տեսնել տիեզերքից։ 2007 թ-ին Չինական մեծ պարիսպը ներառվել է աշխարհի նոր 7 հրաշալիքների ցանկում։ Չինաստանը նաև փիլիսոփայական մտքի զարգացման, արևելյան բժշկության հայրենիքն է։ Ինքնատիպ ու գեղեցիկ են չինական քաղաքները։ Նրանց բնորոշ են ուղիղ փողոցները, ազգային ճարտարապետության հին ու նոր կոթողների ներդաշնակությունը, ընդարձակ կանաչ պուրակներն ու ծաղկանոցներն աչքի են ընկնում կոկիկությամբ ու մաքրությամբ։ Մայրաքաղաք Պեկինը (չինարեն՝ Բեյջին, բառացի՝ հյուսիսային մայրաքաղաք) աշխարհի հնագույն քաղաքներից է. հիշատակվում է մ.թ.ա. II հազարամյակից։ Պեկինի կենտրոնում է գտնվում «Ներքին քաղաքը»՝ բազմաթիվ պալատներով, պուրակներով, լճերով, իսկ միջնադարյան պարիսպներով շրջափակված արվարձանները կազմավորում են «Արտաքին քաղաքը»։ Խոշոր քաղաքները զարգացման չինական եղանակի՝ ազատ տնտեսական գոտիների մասեր են։[130]

Խոհանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինական ազգային կերակրատեսակներից են բանջարեղենով պատրաստված կերակուրները, մուսուլմանական ուտեստները։ Բուսական կերակուրները սննդարարն են այն առումով, որ պահպանում են օրգանիզմը քաղցկեղի առաջացումից։ Դրանք նաև շատ ախորժելի են։ Իսկ ուտեստների մեծ մասը պատրաստվում են բրինձից[128]։

Տոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Նոր տարին (հունվարի 1),
  • Գարնան տոնը (Նոր տարի՝ ըստ լուսնային օրացույցի),
  • Կանանց միջազգային օրը (մարտի 8),
  • Աշխատավորների միջազգային համերաշխության օրը (մայիսի 1),
  • Չինաստանի երիտասարդության օրը (մայիսի 4),
  • Երեխաների պաշտպանության միջազգային օրը (հունիսի 1),
  • Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի ստեղծման օրը (օգոստոսի 1),
  • Ուսուցչի օրը (սեպտեմբերի 10),
  • ՉԺՀ ազգային տոնը (հոկտեմբերի 1)։[128]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Չինաստանի բնակչությունը 2015 թվականին
  2. Չինաստանի բնակչությունը 2011 թվականին
  3. Չինաստանի ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  4. Չինաստանի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  5. Չինաստանի անվանական ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  6. Չինաստանի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն 2015 թվականին
  7. Չինաստանի Ջինին 2012 թվականին
  8. Չինաստանի ՄԶՀ-ն 2013 թվականին
  9. «China Population»։ www.worldometers.info։ 15 March 2016։ Վերցված է 15 March 2016 
  10. https://books.google.com/books?id=aMpj-MboMR4C&printsec=frontcover&dq=China+one-party+state&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiR44ThieTKAhUHYiYKHUE8C0A4PBDoAQg-MAY#v=onepage&q=one-party&f=false 3 etc. Shambaugh
  11. Muldavin Joshua (9 February 2006)։ «From Rural Transformation to Global Integration: The Environmental and Social Impacts of China's Rise to Superpower»։ Carnegie Endowment for International Peace։ Վերցված է 17 January 2010 
  12. «A Point Of View: What kind of superpower could China be?»։ BBC։ 19 October 2012։ Վերցված է 21 October 2012 
  13. «Countries of the world ordered by land area»։ Listofcountriesoftheworld.com։ Վերցված է 27 April 2010 
  14. Dahlman Carl J, Aubert Jean-Eric։ «China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies. World Bank Publications.»։ Institute of Education Sciences։ Վերցված է 26 July 2014 
  15. http://browse.oecdbookshop.org/oecd/pdfs/product/4107091e.pdf Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. Accessed 2007. p.29
  16. White Garry (10 February 2013)։ «China trade now bigger than US»։ Daily Telegraph (London)։ Վերցված է 15 February 2013 
  17. «Military and Security Developments Involving the People's Republic of China 2013» (PDF)։ US Secretary of Defense։ 2013։ Վերցված է 25 June 2013 
  18. «Mar. 2014: Deciphering China's latest defence budget figures»։ SIPRI։ March 2014։ Վերցված է 9 February 2015 
  19. Bilik, Naran (2015), «Reconstructing China beyond Homogeneity», in Jun-Hyeok Kwak; Koichiro Matsuda, Patriotism in East Asia, Political Theories in East Asian Context, Abingdon: Routledge .
  20. 20,0 20,1 20,2 Wilkinson, Endymion (2000), Chinese History: A Manual, Harvard-Yenching Institute Monograph No. 52, Cambridge, Mass.: Harvard University Asia Center, https://books.google.com.hk/books?id=ERnrQq0bsPYC&printsec=frontcover 
  21. Tang, Xiaoyang (2010). Guo, Sujian. ed։. Greater China in an Era of Globalization. Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers. էջեր 52–53. ISBN 978-0-7391-3534-1. 
  22. Challen, Paul (2005). Life in ancient China. New York: Crabtree Publishing. էջ 6. ISBN 978-0-7787-2037-9. 
  23. Hui-Ching Chang և այլք։, Language, Politics, and Identity in Taiwan: Naming China, Routledge Research on Taiwan, Abingdon: Routledge, https://books.google.com.hk/books?id=wjaLBQAAQBAJ 
  24. Garver, John W. (April 1997). The Sino-American Alliance: Nationalist China and American Cold War Strategy in Asia. M.E. Sharp. ISBN 978-0-7656-0025-7. 
  25. "Early Homo erectus Tools in China". Archaeological Institute of America. 2000. Retrieved 30 November 2012.
  26. «The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian»։ UNESCO։ Վերցված է 6 March 2013 
  27. Shen, G, Gao, X, Gao, B, Granger, De (Mar 2009)։ «Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating»։ Nature 458 (7235): 198–200։ Bibcode:2009Natur.458..198S։ doi:10.1038/nature07741։ ISSN 0028-0836։ PMID 19279636 
  28. «Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'»։ BBC News։ Վերցված է 14 October 2015 
  29. 29,0 29,1 Rincon Paul (17 April 2003)։ «'Earliest writing' found in China»։ BBC News 
  30. Qiu Xigui (2000). Chinese Writing. English translation of 文字學概論 by Gilbert L. Mattos and Jerry Norman. Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. ISBN 978-1-55729-071-7.
  31. Tanner, Harold M. (2009). China: A History. Hackett Publishing. էջեր 35–36. ISBN 0872209156. https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35#v=onepage&q&f=false. 
  32. "Bronze Age China". National Gallery of Art. Retrieved 11 July 2013.
  33. China: Five Thousand Years of History and Civilization. City University of HK Press. 2007. էջ 25. ISBN 9789629371401. https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25#v=onepage&q&f=false. 
  34. Pletcher, Kenneth (2011). The History of China. Britannica Educational Publishing. էջ 35. ISBN 9781615301812. https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35#v=onepage&q&f=false. 
  35. Fowler, Jeaneane D.; Fowler, Merv (2008). Chinese Religions: Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. էջ 17. ISBN 9781845191726. https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17#v=onepage&q&f=false. 
  36. William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).
  37. David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", Representations, No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 (68).
  38. Hollister Pam (1996)։ «Zhengzhou»։ in Schellinger Paul E., Salkin Robert M.։ International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania։ Fitzroy Dearborn Publishers։ էջ 904։ ISBN 9781884964046 
  39. Allan, Keith (2013). The Oxford Handbook of the History of Linguistics. Oxford University Press. էջ 4. ISBN 9780199585847. https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false. 
  40. Sima Qian, Translated by Burton Watson. Records of the Grand Historian: Han Dynasty I, p. 11-12. ISBN 0-231-08165-0.
  41. 41,0 41,1 Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
  42. 42,0 42,1 Lewis, Mark Edward (2007). The Early Chinese Empires: Qin and Han. London: Belknap Press. ISBN 978-0-674-02477-9. 
  43. «Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century»։ World Bank Publications via Eric.ed.gov։ Վերցված է 22 October 2012 
  44. Goucher, Candice; Walton, Linda (2013). World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE. Routledge. էջ 108. ISBN 9781135088224. https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108. 
  45. Whiting, Marvin C. (2002). Imperial Chinese Military History. iUniverse. p. 214
  46. Ki-Baik Lee (1984). A new history of Korea. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-61576-2. p.47.
  47. David Andrew Graff (2002). Medieval Chinese warfare, 300–900. Routledge. ISBN 0-415-23955-9. p.13.
  48. Adshead, S. A. M. (2004). T'ang China: The Rise of the East in World History. New York: Palgrave Macmillan. p. 54
  49. Nishijima, Sadao (1986), «The Economic and Social History of Former Han», in Twitchett, Denis; Loewe, Michael, Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 545–607, ISBN 0-521-24327-0 
  50. City University of HK Press (2007). China: Five Thousand Years of History and Civilization. ISBN 962-937-140-5. p.71
  51. Paludan, Ann (1998). Chronicle of the Chinese Emperors. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-05090-2. p. 136.
  52. Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods. Greenwood Publishing Group. 1999. էջ 3. ISBN 9780313264498. https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3#v=onepage&q&f=false. 
  53. «Northern Song dynasty (960–1127)»։ Metropolitan Museum of Art։ Վերցված է 27 November 2013 
  54. "从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展". wanfangdata.com.cn. 15 February 2011. Retrieved 15 August 2015.
  55. Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276. Stanford University Press. 1962. էջ 22. ISBN 0-8047-0720-0. 
  56. Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.
  57. Rice Xan (25 July 2010)։ «Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral»։ The Guardian (London) 
  58. «Wang Yangming (1472—1529)»։ Internet Encyclopedia of Philosophy։ Վերցված է 9 December 2013 
  59. "论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系". docin.com. 8 April 2012. Retrieved 2 September 2015.
  60. The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37
  61. 中国通史·明清史. 九州出版社. 2010. էջեր 104–112. ISBN 978-7-5108-0062-7. 
  62. 中华通史·第十卷. 花城出版社. 1996. էջ 71. ISBN 978-7-5360-2320-8. 
  63. Ainslie Thomas Embree, Carol Gluck (1997). Asia in Western and World History: A Guide for Teaching. M.E. Sharpe. p.597. ISBN 1-56324-265-6.
  64. "Dimensions of need – People and populations at risk". 1995. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Retrieved 3 July 2013.
  65. Eileen Tamura (1997). China: Understanding Its Past. Volume 1. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1923-3. p.146.
  66. Stephen Haw, (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, ISBN 0-415-39906-8. p.143.
  67. Bruce Elleman (2001). Modern Chinese Warfare. Routledge. ISBN 0-415-21474-2. p.149.
  68. Graham Hutchings (2003). Modern China: A Guide to a Century of Change. Harvard University Press. ISBN 0-674-01240-2. p.459.
  69. Peter Zarrow (2005). China in War and Revolution, 1895–1949. Routledge. ISBN 0-415-36447-7. p.230.
  70. M. Leutner (2002). The Chinese Revolution in the 1920s: Between Triumph and Disaster. Routledge. ISBN 0-7007-1690-4. p.129.
  71. Hung-Mao Tien (1972). Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53). Stanford University Press. ISBN 0-8047-0812-6. pp. 60–72.
  72. Suisheng Zhao (2000). China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China. Routledge. ISBN 0-415-92694-7. p.43.
  73. David Ernest Apter, Tony Saich (1994). Revolutionary Discourse in Mao's Republic. Harvard University Press. ISBN 0-674-76780-2. p.198.
  74. "Nuclear Power: The End of the War Against Japan". BBC — History. Retrieved 14 July 2013.
  75. "Judgement: International Military Tribunal for the Far East". Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities). November 1948. Retrieved 4 February 2013.
  76. «The Moscow Declaration on general security». Yearbook of the United Nations 1946–1947. Lake Success, NY: United Nations. 1947. էջ 3. OCLC 243471225. http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38։ Վերցված է 25 April 2015. 
  77. «Declaration by United Nations»։ United Nations։ Վերցված է 20 June 2015 
  78. Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. FDR and the Creation of the U.N. (Yale University Press, 1997)
  79. Gaddis, John Lewis (1972). The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947. Columbia University Press. էջեր 24–25. ISBN 978-0-231-12239-9. 
  80. Tien Hung-mao (1991)։ «Constitutional Reform and the Future of the Republic of China»։ in Feldman Harvey։ Constitutional Reform and the Future of the Republic of China։ M.E. Sharpe։ էջ 3։ ISBN 9780873328807 
  81. «The Chinese people have stood up»։ UCLA Center for East Asian Studies։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 February 2009-ին։ Վերցված է 16 April 2006 
  82. «Red Capture of Hainan Island»։ The Tuscaloosa News (Google News Archive)։ 9 May 1950։ Վերցված է 20 July 2013 
  83. «The Tibetans» (PDF)։ University of Southern California։ Վերցված է 20 July 2013 
  84. John W. Garver (1997). The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia. M.E. Sharpe. էջ 169. ISBN 0-7656-0025-0. https://books.google.com/?id=ZNCghCIbyVAC&pg=PA169&dq=C.I.A++Ma+bufang#v=onepage&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&f=false։ Վերցված է 20 July 2013. 
  85. Busky, Donald F. (2002). Communism in History and Theory. Greenwood Publishing Group. p.11.
  86. «A Country Study: China»։ lcweb2.loc.gov։ Վերցված է 24 July 2015 
  87. Madelyn Holmes (2008). Students and teachers of the new China: thirteen interviews. McFarland. էջ 185. ISBN 0-7864-3288-8. https://books.google.com/?id=lJK-GRriJAoC&pg=&dq#v=onepage&q=&f=false։ Վերցված է 7 November 2011. 
  88. Akbar Arifa (17 September 2010)։ «Mao's Great Leap Forward 'killed 45 million in four years'»։ The Independent (London)։ Վերցված է 30 October 2010 
  89. Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): Taiwan in a Time of Transition. New York: Paragon House. p.188.
  90. Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle". Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.
  91. «The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy»։ The National Bureau of Asian Research։ Վերցված է 28 November 2013 
  92. Nation bucks trend of global poverty. China Daily. 11 July 2003. Retrieved 10 July 2013.
  93. China's Average Economic Growth in 90s Ranked 1st in World. People's Daily. 1 March 2000. Retrieved 10 July 2013.
  94. «China's Environmental Crisis»։ New York Times։ 26 August 2007։ Վերցված է 16 May 2012 
  95. China worried over pace of growth. BBC. Retrieved 16 April 2006.
  96. China: Migrants, Students, Taiwan. Migration News. January 2006.
  97. In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms. Washington Post. 28 January 2006.
  98. «Frontline: The Tank Man transcript»։ Frontline։ PBS։ 11 April 2006։ Վերցված է 12 July 2008 
  99. «Bo Xilai scandal: Timeline»։ BBC։ 5 September 2012։ Վերցված է 11 September 2012 
  100. Moore Malcolm (15 November 2012)։ «Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party»։ The Daily Telegraph (London)։ Վերցված է 15 November 2012 
  101. «New China leadership tipped to be all male»։ Stuff.co.nz։ 6 November 2012 
  102. «China frees up bank lending rates»։ BBC։ 19 July 2013։ Վերցված է 19 July 2013 
  103. Evans-Pritchard Ambrose (23 July 2013)։ «China eyes fresh stimulus as economy stalls, sets 7pc growth floor»։ Daily Telegraph (London)։ Վերցված է 25 July 2013 
  104. «The decade of Xi Jinping»։ Financial Times։ 25 November 2012։ Վերցված է 27 November 2012 
  105. «China sees both industrial output and retail sales rise»։ BBC։ 9 December 2012։ Վերցված է 9 December 2012 
  106. «China's exports and imports decline»։ BBC։ 10 July 2013։ Վերցված է 10 July 2013 
  107. «China orders government debt audit»։ BBC։ 29 July 2013։ Վերցված է 29 July 2013 
  108. «China ends one child policy»։ Slate։ 15 November 2013։ Վերցված է 16 November 2013 
  109. Amitendu, Palit (2012). China-India Economics: Challenges, Competition and Collaboration. Routledge. էջ 4. ISBN 9781136621628. https://books.google.com/books?id=Sz12DTzuhk0C&pg=PA4#v=onepage&q&f=false. 
  110. Համաձայն Բրիտանիկա հանրագիտարանի ԱՄՆ-ի ընդհանուր մակերեսը կազմում է. 9,522,055 կմ2 (3,676,486 sq mi), որը Չինաստանից քիչ փոքր է: Սակայն Համաշխարհային փաստերում պնդվում է, որ Չինաստանի ընդհանուր մակերեսը մեծ էր ԱՄՆ-ից, մինչև վերջինիս 1996 թվականին ավելացվեց Մեծ Լճերի տարածքը: 1989-ից 1996 թվականներին ԱՄՆ-ի տարածքը հաշվարկվում էր. 9,372,610 կմ2 (3,618,780 sq mi) (ցամաքային և ներքին ջրերի տարածք): Ընդհանուր տարածքը 9,629,091 կմ2 (3,717,813 sq mi)-ուց փոխվել է 1997 թվականին (ավելացվել է Մեծ լճերի և մերձակա ջրերի տարածքները) 9,631,418 կմ2 (3,718,711 sq mi), 2004 թվականին` 9,631,420 կմ2 (3,718,710 sq mi) և 2006 թվականին` 9,826,630 կմ2 (3,794,080 sq mi)
  111. «Geography – china.org.cn»։ china.org.cn։ Վերցված է 31 May 2015 
  112. «United States»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 25 March 2008 
  113. «Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density»։ UN Statistics։ 2007։ Վերցված է 31 July 2010 
  114. 114,0 114,1 «CIA – The World Factbook»։ Cia.gov։ Վերցված է 23 November 2013 
  115. «Which country borders the most other countries?»։ About.com։ Վերցված է 5 December 2013 
  116. «Nepal and China agree on Mount Everest's height»։ BBC News։ 8 April 2010 
  117. «Lowest Places on Earth»։ National Park Service։ Վերցված է 2 December 2013 
  118. Regional Climate Studies of China. Springer. 2008. էջ 1. ISBN 9783540792420. https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false. 
  119. Waghorn Terry (7 March 2011)։ «Fighting Desertification»։ Forbes 
  120. "Beijing hit by eighth sandstorm". BBC news. Retrieved 17 April 2006.
  121. Coonan Cliff (9 November 2007)։ «The gathering sandstorm: Encroaching desert, missing water»։ The Independent։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 24 April 2008-ին։ Վերցված է 23 July 2014 
  122. «Himalaya glaciers melting much faster»։ MSNBC։ 24 November 2008։ Վերցված է 21 September 2011 
  123. «Biodiversity Theme Report»։ Environment.gov.au։ 10 December 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 August 2011-ին։ Վերցված է 27 April 2010 
  124. Countries with the Highest Biological Diversity. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.
  125. «List of Parties»։ Վերցված է 9 December 2012 
  126. «[English translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030]»։ Վերցված է 9 December 2012 
  127. 127,0 127,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝
    0 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  128. 128,0 128,1 128,2 128,3 www.travelnews.am Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
  129. Չինաստանի մասին encyclopedia.am կայքում
  130. Chinaprojekt.de Չինաստանի պատմություն (գերմ.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png