Ցին Շի Հուանդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ցին Շի Հուանդի
Jingkeciqinwang.png
Ծնվել է՝ հունվարի 27, մ. թ. ա. 258(-258-01-27)
Ծննդավայր Հանդան, Հեբեյ, Չինաստան
Մահացել է՝ մ. թ. ա. 210
Վախճանի վայր Սիան, Չինաստան
Mausoleum of the First Qin Emperor
Քաղաքացիություն Ցին (դինաստիա)
Ցին
Ազգություն հան
Տոհմ Ցին (դինաստիա)
պետական գործիչ
Հայր King Zhuangxiang of Qin
Մայր Queen Dowager Zhao
Երեխաներ Chiang Lee, Punsu Tao, Ziying[1], Qin Er Shi և Fusu

Ցին Շի Հուանդի (չին.՝ 秦始皇帝, բառացի թարգմանությամբ՝ «Ցինի առաջին բարձրագույն աստվածային կայսր», իրական անունը Ին Չժեն (չին.՝ 嬴政), հունվարի 27, մ. թ. ա. 258(-258-01-27), Հանդան, Հեբեյ, Չինաստան - մ. թ. ա. 210, Սիան, Չինաստան), Ցին արքայատոհմի և առաջին չինական կայսրության հիմնադիր։ Ցին երկրի արքա մ.թ.ա. 246- մ.թ.ա 221 թթ., միասնական Չինաստանի առաջին կայսր մ.թ.ա. 221 թ. մինչև մահը՝ մ.թ.ա. 210 թ. (50 տարեկան հասակում)։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցին Շի Հուանդին Չինաստանի պատմության նշանավոր դեմքերից մեկն է։ Տասներեք տարեկանում գահ է բարձրացել որպես Ցինի արքա, երեսունութում, երբ նվաճել է շուրջ երկու հարյուր տարի միմյանց դեմ պատերազմող չինական թագավորությունները, հռչակվել է միավորված Չինաստանի կայսր (մ. թ. ա. 221 թվականին)[2]:

Նրա զորահրամանատարները մեծապես ընդարձակել են չինական պետության սահմանները՝ հաղթական արշավանքներ կատարելով դեպի հարավ և դեպի Կենտրոնական Ասիա:Երկիրը միավորելուց հետո նա և իր գլխավոր խորհրդական Լի Սին իրականացրել են մի շարք կարևոր տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումներ[2]։ Առաջինը Ցին Շի Հուանհի (Ք.ա. 246-210 թթ.) կայսրին է հաջողվել միավորել ողջ Չինաստանը։ Նա վերացրել է ազնվականների ժառանգնական տիտղոսներն ու արտոնությունները; Պետական բարձր պաշտոններ ստանում էին միայն նրանք, ովքեր ունեին արժանիքներ և ծառայում էին կայսրին։

Նրա օրոք Չինաստանում հաստատվեցին կշռի, երկարության, ծավալի միասնական միավորներ, ինչպես նաև միասնական դրամ։ Կատարվեց գրային համակարգի բարելավվում՝ հիերոգլիֆային գիրը պարզվեց։ Ցին Շի Հուանդին նախաձեռնել է նաև Չինական մեծ պարսպի, թրծված կավից մարդահասակ քանդակված զինվորների բանակի կողմից հսկվող իր հռչակավոր դամբարանի շինարարությունը, ինչպես նաև կառուցել է երկիրը հատող ճանապարհների ցանց. բոլորը՝ բազմաթիվ մարդկային կյանքերի գնով։ Ըստ մի ավանդազրույցի՝ կայսրության կայունությունն ապահովելու նպատակով օրենքից դուրս է հայտարարել և վառել բազմաթիվ գրքեր, մահապատժի ենթարկել բազում գիտնականների, սակայն հանգամանալի ու խորաքնին ուսումնասիրությունները կասկածի տակ են դնում այդ ավանդազրույցի ճշմարտացիությունը[3]:

Վերոնշյալ մեծագործությունները փառքով են պսակել նրա անունը Չինաստանի և ընդհանրապես մարդկության պատմության մեջ՝ իբրև ազդեցիկ քաղաքական գործչի[4][5][6][7]:

Մահացել է հիսուն տարեկան հասակում՝ մ. թ. ա. 210 թվականին, դեպի Արևելյան Չինաստան կատարած իր չորրորդ արշավանքի ժամանակ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Bodde Derk (1987)։ «The State and Empire of Ch‘in»։ in Twitchett Denis, Loewe Michael։ The Cambridge history of China 1։ Cambridge: Cambridge Univ. Press։ էջեր 20–103։ ISBN 0-521-21447-5 
  • Clements Jonathan (2006)։ The First Emperor of China։ Sutton Publishing։ ISBN 978-0-7509-3960-7 
  • Cotterell Arthur (1981)։ The first emperor of China: the greatest archeological find of our time։ New York: Holt, Rinehart, and Winston։ ISBN 0-03-059889-3 
  • Guisso R.W.L., Pagani Catherine, Miller David (1989)։ The first emperor of China։ New York: Birch Lane Press։ ISBN 1-55972-016-6 
  • Yu-ning Li, ed. (1975)։ The First Emperor of China։ White Plains, N.Y.: International Arts and Sciences Press։ ISBN 0-87332-067-0 
  • Portal Jane (2007)։ The First Emperor, China's Terracotta Army։ British Museum Press։ ISBN 978-1-932543-26-1 
  • Qian Sima (1961)։ Records of the Grand Historian: Qin dynasty։ Burton Watson, trans։ New York: Columbia Univ. Press 
  • Yap Joseph P (2009)։ Wars With the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian։ AuthorHouse։ ISBN 978-1-4490-0604-4 
  • Cornelia Hermanns: Des Kaisers tönerne Krieger. Qin Shi Huangdi und die Suche nach dem ewigen Leben. Drachenhaus Verlag, Esslingen 2013, ISBN 978-3-943314-00-7.
  • Denis Crispin Twitchett, Michael Loewe (Hrsg.): The Cambridge History of China. Band 1: The Ch'in and Han Empires. 221 B.C.–A.D. 220. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1986, ISBN 0-521-24327-0.
  • Chris J. Peers: Ancient Chinese Armies. 1500 – 200 BC (= Men-at-arms Series. 218). Osprey Publishing, London 1990, ISBN 0-85045-942-7.
  • Peter-Matthias Gaede (Hrsg.): Das Große Buch der Archäologie. Expeditionen in mythische Welten. Gruner und Jahr, Hamburg 2003, ISBN 3-570-19436-1, S. 104–131.
  • Michael Strähle: Bücherverbrennungen und Zensur im alten China und ihre Folgen. In: Mitteilungen der Vereinigung Österreichischer Bibliothekarinnen & Bibliothekare. Band 56, 2003, ISSN 1022-2588, S. 41–47, online (PDF; 98 KB).
  • Rolf Trauzettel: Die Reichseinigung unter dem Ersten Kaiser Qin Shihuangdi. In: Xi'an. Kaiserliche Macht im Jenseits. Grabfunde und Tempelschätze aus Chinas alter Hauptstadt. Philipp von Zabern, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3605-5, S. 27–31.
  • Frances Wood: The First Emperor of China. Profile Books, London 2007, ISBN 978-1-84668-032-8.
  • Frances Wood: China's First Emperor and His Terracotta Warriors. St. Martin's Press, New York NY 2008, ISBN 978-0-312-38112-7.
  • Maria Khayutina: Qin. Der unsterbliche Kaiser und seine Terrakottakrieger. Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2013, ISBN 978-3-03823-813-3.
  • Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана»)
  • Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание Люй Бувэя»)
  • Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание Цзин Кэ»)
  • Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание Ли Сы»)
  • Переломов Л. С. . Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.:
  • Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Qian S. 史記/卷015
  2. 2,0 2,1 Duiker, William J. & al. World History: Volume I: To 1800, 5th ed., p. 78. Thomson Higher Education Publishing, 2006. 0-495-05053-9.
  3. Ren Changhong & al. Rise and Fall of the Qin Dynasty. Asiapac Books PTE Ltd., 2000. 981-229-172-5.
  4. «Lasting Legacy/Impact»։ HOW DID QIN SHI HUANGDI IMPACT CHINESE HISTORY? 
  5. «Emperor Qin Shi Huang (Part 1)»։ www.theepochtimes.com։ 13 October 2010 
  6. «History: The Man Who Would Cheat Death and Rule the Universe»։ www.vision.org (անգլերեն) 
  7. «Legacy»։ Qin Shi Huang:
    The Immortal Emperor
     

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]