Աթեիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աթեիզմ բառը պապիրուսի վրա գրված հունարենով (αθεοι (atheoi)), 3-րդ դար

Աթեիզմ (հին հուն․՝ ἄθεος՝ «աստծո մերժում»[1], «անաստվածություն», բաղկացած է՝ «ἀ» - «առանց» և «θεός» - «Աստված» մասերից[2]), լայն իմաստով՝ հավատում աստվածների գոյության մերժումն է[3], նեղ իմաստով՝ համոզմունք, ըստ որի աստվածներ գոյություն չունեն[4]։ Ամենալայն իմաստով աթեիզմը բացառում է հավատը գոյություն ունեցող առնվազն մեկ աստծո նկատմամբ[5][6][7]։ Այն հակադրվում է թեիզմին[8][9], որը ենթադրում է գոնե մեկ աստծո գոյություն[9][10]։ Աթեիզմը հաճախ հավաքականորեն ընկալվում է նաև որպես ընդհանրապես երկրային գերբնականի բացակայությունը, օրինակ՝ աստվածների, ոգիների, այլ վերացական երևույթների և ուժերի, հետմահու կյանքի և այլնի[5]։ Կրոնի տեսանկյունից աթեիզմը աշխարհայացք է, որը ժխտում է կրոնը՝ որպես հավատ դեպի գերբնականը[11]։

Աթեիզմին բնորոշ է բնական աշխարհի (բնության)[12] բավարար լինելու և բոլոր կրոնների[12], դրանց սկզբունքների մարդկային (ոչ գերբնական) ծագման համոզմունքները։

Իրենց աթեիստ համարող շատ մարդիկ թերահավատորեն են վերաբերվում բոլոր գերբնական էակներին, երևույթներին և ուժերին՝ մատնացույց անելով դրանց էմպիրիկ ծագման ապացույցների բացակայությունը։ Մյուսները փաստարկներ են բերում հօգուտ աթեիզմը՝ հիմնվելով փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և պատմության։ Աթեիստների մեծ մասը կողմնակից է աշխարհիկ փիլիսոփայությանը, ինչպիսիք են մարդասիրությունը[13] և նատուրալիզմը[14]։ Չկա ոչ մի այնպիսի գաղափարախոսություն կամ բարքի օրինակ, որը տարածված է բոլոր աթեիստների մոտ[15]։

«Աթեիզմ» տերմինը ի հայտ է եկել որպես նվաստացուցիչ մակդիր, որը կիրառվում էր բնութագրելու համար այն անձին կամ գիտությանը, որը սահմանված կրոնի հետ հակամարտության մեջ էր գտնվում[16]։ Միայն ավելի ուշ է այն սկսել օգտագործվել որպես հստակ փիլիսոփայական դիրքորոշում։ Համոզմունքների, մտքի և խղճի ազատության, գիտական թերահավատության և կրոնի քննադատության ուժեղացման հետ միասին, այս տերմինը սկսեց ձեռք բերել ավելի կոնկրետ իմաստ և աթեիստների կողմից օգտագործվել որպես ինքնորոշման միջոց։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հունական վաղ լեզվի մեջ ἄθεος ածականը նշանակել է «աստվածների ժխտում»։ Բառը սկսեց նշանակել ինքնական, ակտիվ անաստվածությունը մ.թ.ա. 5-րդ դարում ու ստացավ «աստվածների հետ կապերը խզած», «աստվածներին ժխտող, անաստված» իմաստը։ Նրան, ով ժխտում էր տեղի աստվածներին, չնայած կարող էր հավատալ այլ աստվածներին, կոչում էին ἀσεβής՝ «սրբապիղծ»։ Այսօր atheos բառը դասական տեքստերում երբեմն թարգմանվում է ինչպես «աթեիստական»։ Նաև եղել է վերացական գոյական ἀθεότης՝ «աթեիզմ»։ Կիկերոնն է կատարել հունական բառի լատիներեն անցումը՝ atheos։ Տերմինը լայն տարածված էր վաղ քրիստոնյաների ու հեթանոսների վեճերում, ընդ որում՝ յուրաքանչյուր կողմը անվերապահորեն տվեց այդ անվանումը դիմացի կողմին։

Աթեիստ բառը առաջին անգամ օգտագործվել է գործնական անաստվածությունը բնորոշելու համար 1577 թվականին[17]։ Ավելի ուշ առաջացան համանման բառեր՝ դեիստ՝ 1621 թվականին[18], թեիստ՝ 1662 թվականին[19], թեիզմ՝ 1678 թվականին[20] (այլ աղբյուրներով՝ 1743), դեիզմ՝ 1682 թվականին[21], ու նեթեիզմ՝ 1852 թվականին։ «Դեիզմ» ու «թեիզմ» բառերի իմաստները որոշ չափով փոփոխվեցին մոտ 1700 թվականին աթեիզմի ազդեցության տակ։ «Դեիզմ» բառն ի սկզմանե ուներ նույն իմաստը, ինչ ժամանակակց «թեիզմը», բայց ավելի ուշ սկսեց նշանակել առանձին փիլիսոփայական ուսմունք[22]։

Կարեն Արմսթրոնգը գրում է․

Aquote1.png 16-17-րդ դարերում աթեիստ բառը կիրառվում էր բացառապես բանավեճերում։ Աթեիստ տերմինը վիրավորական էր։ Ոչ ոք չէր էլ մտածում ինքն իրեն աթեիստ կոչելու մասին։ Aquote2.png

«Աթեիզմ» բառը Եվրոպայում սկսեց կիրառվել սեփական գաղափարները նկարագրելու համար 18-րդ դարում ու նշանակում էր հրաժարվելը միաստվածական հրեա-քրիստոնեական Աստծո հավատքից[24]։ 20-րդ դարում գլոբալիզացման արդյունքում տերմինը ծավալվեց ու սկսեց նշանակել ցանկացած աստվածության հավատի ժխտումը, չնայած մինչև հիմա Ռուսաստանում ու Արևմուտքում աթեիզմը ընդունված է բնորոշել որպես «մերժում հավատալ Աստծուն»[25][26][27]։

Սահմանումներ և տարբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղինակները տարակարծիք են նրանում, թե ինչպես լավագույնս տարբերակել աթեիզմը[28], հատկապես ինչպիսի գերբնական էությունների մասին է խոսքը գնում, աթեիզմը պնդու՞մ է արդյոք դրանց բացակայությունը, համարվու՞մ է արդյոք աթեիզմը գիտակցված ողջ գերբնականի ուղիղ ժխտում։ Ըստ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, ՌԳԱ ակադեմիկոս Վիտալի Գինզբուրգի՝

Aquote1.png Աթեիստների խնդիրը ոչ թե կրոնի դեմ պայքարի, այլ աթեիստական լուսավորության, կրեացիոնիզմի և այլ հակագիտական «տեսությունների» քողազերծման մեջ է։ Հատկապես կնշեմ բավականին տարածված թեզիսի լիովին անհիմն լինելը։ «Եթե Աստված չկա, ապա ամեն ինչ թույլատրելի է»: Թեիզմը իրապես դեպքերի շարքում է, բայց ոչ միշտ է (իսլամական ֆունդամենտալիզմի որոշ ուղղություն) դրսևորում բարերար ազդեցություն բարոյական և խրատական սահմանված կարգերի դրականապես ամրապնդման վրա։ Դրա հետ մեկտեղ աթեիզմը բացարձակապես ոչ պակաս է «հետևում» նմանօրինակ հայացքների և պատկերացումների։ Aquote2.png

Առաջարկվել է աթեիզմի տարբեր տեսակներ առանձնացնելու մի քանի մեթոդ (ինչպես կարգն է, հավասարեցումը «աստվածների հանդեպ հավատի բացակայության» ավելի լայն իմաստով)։

Հասկացության ընդգրկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աթեիզմի բնորոշման հետ կապված վեճերի ու անհամապատասխանությունների մի մասը առաջանում է այնպիսի հասկացությունների ոչ միանշանակ բնորոշումից, ինչպիսիք են «աստվածություն»-ն ու «Աստված»-ը։ Քանի որ գոյություն ունեն գերբնականի մասին բազմաթիվ իրարից բացարձակ տարբեր պատկերացումներ, առաջացան մի շարք տարբեր կարծիքներ նրա վերաբերյալ, թե դրանցից որոնց հետ կապ ունի «աթեիզմ» տերմինը։ Եթե «թեիզմ»-ը համարվի հավատքը միակ անձնավորված Աստծուն, ապա մարդկանց, որոնք հավատում են բազում այլ աստվածների, դեիստներին ու նույնիսկ պոլիթեիստներին կարելի է դասակարգել որպես աթեիստներ։ 20-րդ դարում այսպիսի մոտեցումը կորցրեց իր տարածումը, քանի որ «թեիզմ» տերմինը սկսեց ընկալվել ավելի շուտ որպես հավատքը ցանկացած աստվածությանը[25]:

Կախված հասկացության ընգրկումից՝ աթեիզմի տակ կարելի է հասկանալ տարբեր կոնցեպտների ժխտումը՝ սկսած աստծո գաղափարից՝ որպես գործող անձի և վերջացած ոչ նյութական, գերբնական կամ տրանսցեդենտ ցանկացած բանի գոյության ժխտումով՝ ներառյալ հինդուիզմի ու բուդդայականության կոնցեպտները[29]:

Գիտական սկեպտիկ ու իգթեիստ Պոլ Կուրցը[30] որպես առավել ընդհանրացված մոտեցում առանցնացնում է.

  • Իգնոցտիցիզմ կամ իգթեիզմ՝ այն հաստատումը, որ ցանկացած թեոլոգիա անում է ոչնչով չհիմնավորված ու միմյանց միջև հակասական ենթադրություններ աստվածների կոնցեպտների ու ատրիբուտների վերաբերյալ։

«Նոր աթեիստների» մեծամանությունը համարում են այս երկու ձևակերպումները համանման[30]:

Պարզեցված տարբերակով հիմնական «ոչ թեիստական» աշխարհայացքների միջև տարբերությունը արտահայտել է Թեոդոր Դրանժերը հետևյալ կերպ[31].

Aquote1.png Աթեիստ՝ «Ես չեմ հավատում, որ Աստված գոյություն ունի»:

Ագնոստիկ՝ «Ես չգիտեմ՝ գոյություն ունի Աստված, թե՝ ոչ»:

Իգնոստիկ՝ «Ես չեմ հասկանում՝ ինչ դուք ի նկատի ունեք՝ «Աստված գոյություն ունի/չունի» ասելով»:

Aquote2.png


Ինչպես նշում է ակադեմիկոս Լև Միտրոխինը[32].

Aquote1.png Աթեիզմը սկեպտիցիզմի ու ազատամտության հետ հավասար խորհրդանշում էին անձնական ինքնագիտակցության պաշտպանությունը, հոգևոր ավտորիտարիզմի ու մտավոր կարծրացածության դեմ բողոքը: Aquote2.png


Արտահայտված և չարտահայտված աթեիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աթեիզմի հասկացությունները նաև տարբերվում են նրանով՝ որքանով Աստծո գաղափարը պետք է իմաստավորված լինի մարդու կողմից, որպեսզի նա կարողանա կոչվել աթեիստ: Որոշ աթեիստների կարծիքով աթեիզմը կարող է դիտվել որպես հավատքի բացակայությունը դեպի աստվածներ։ Դեռ 1772 թվականին աթեիստ Հոլբախը գրել է. «Բոլոր երեխաները աթեիստներ են. նրանք չունեն ոչ մի պատկերացում Աստծո մասին»:[33] Ջորջ Հենրի Սմիթը (1979 թ.) առաջարկել է.

Aquote1.png «Մարդ, ով անծանոթ է թեիզմին, հանդիսանում է աթեիստ, քանի որ չի հավատում Աստծոն: Այս կատեգորիան ներառում է նաև երեխաներին, որոնք կարող են հասկանալ՝ ինչ է կանգնած աթեիզմի հետևում, բայց դեռ ծանոթ չեն դրա հետ կապված հասկացություններին: Հենց այն փաստը, որ երեխան չի հավատում Աստծոն, արդեն նրան աթեիստ է դարձնում»:[34] Aquote2.png


Սմիթը այս կերպ ներմուծեց «չարտահայտված աթեիզմ» հասկացությունը, որը նկարագրում է «թեիստական հավատքի բացակայությունը առանց դրա հերքման գիտակցության», ու «արտահայտված աթեիզմ» հասկացությունը, որը նկարագրում է անհավատության ավելի համաընդունված բնորոշումը։

Այն տեսակետը, որ երեխաները աթեիստ են ծնվում, առաջացել է համեմատաբար վերջերս։ Մինչ 18-րդ դար Աստծո գոյությունը այնքան համաընդունված էր արևմտյան աշխարհում, որ «իրական» աթեիզմի հենց միայն գոյության գաղափարը հերքվում էր։ Այն մասին ուսմունքը, որ բոլոր մարդիկ հավատում են Աստծոն ի ծնե, կոչվում է «մտաբերության մասին թեիստական ուսմունք»: Համաձայն այս ուսմունքի՝ աթեիստներն ուղղակի հերքում են ակնհայտը։ [35] Նաև հաճախ կարելի է լսել այն կարծիքը, որ գոյություն չունեն «աթեիստներ մինչև հոգու խորքը», ու կրիտիկական իրավիճակում («չկան աթեիստներ խրամատներում կրակի տակ»), օրինակ՝ մահվան մահիճում, աթեիստները միանգամից սկսում են հավատալ Աստծոն։ Աթեիստները առարկում են այսպիսի դատողությունները՝ «մինչև հոգու խորքը աթեիստների»[36] օրինակներ բերելով։ Նաև ի պատասխան՝ ստեղծվել են աթեիստական կազմակերպություններ զինվորական անձնակազմում [37]: Մյուս կողմից՝ հենց վերը բերված դատողությունը վկայում է այն բանը, որ կրոնական հավատքի պատճառներից մեկը հանդիսանում է մահվան սարսափը։ Մասնավորապես՝ ամերիկյան ֆանտաստիկ գրող Ջեյմս Մոռռոուն 2001 թվականին պատասխանեց այդ աֆորիզմին հետևյալ կերպ.

Aquote1.png «Խրամատներում չկան աթեիստներ - սա փաստարկ չէ աթեիստների դեմ, սա փաստարկ է խրամատների դեմ»:[38]
- Ջեյմս Մոռռոու
Aquote2.png


Ուժեղ և թույլ աթեիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիլիսոփաներ՝ ինչպիսիք են Էնթոնի Ֆլուն[39] ու Մայքլ Մարտինը[25], առանձնացնում են թույլ (բացասական) ու ուժեղ (դրական) աթեիզմ[40]: Ուժեղ աթեիզմը այն պնդման պաշտպանումն է, որ աստվածներ գոյություն չունեն։ Թույլ աթեիզմը իր մեջ ներառում է թեիզմի բացակայության մյուս բոլոր տարատեսակները։ Համաձայն այդ բաժանման՝ ցանկացած անձ համարվում է կա՛մ թեիստ, կա՛մ «ուժեղ», կա՛մ «թույլ» աթեիստ։ Ուժեղ և թույլ տերմինները առաջացան համեմատաբար վերջերս, սակայն դրանք համարժեք տերմիններ բացասական ու դրական աթեիզմն արդեն կիրառվում էր փիլիսոփայական գրականության մեջ[39] ու (որոշակիորեն այլ իմաստով) կաթոլիկ ջատագովների կողմից[41]: Աթեիզմի այսպիսի բաժանմանը համաձայն ագնոստիկոսների մեծամասնությունը հանդիսանում է «թույլ» աթեիստ։

Վերը բերված բնորոշման հիման վրա ագնոստիցիզմը կարող է համարվել «թույլ» աթեիզմ[42], սակայն ագնոստիկոսների մեծամասնությունը բաժանում է իր հայացքները աթեիզմից, որը համարում է ոչ ավելի հիմնավորված, քան թեիզմը[43]: Աստծո գոյություն ունենալու կամ չունենալու մասին գիտության ենթադրվող անհասանելիությունը դիտվում է այն բանի հատկություն, որ աթեիզմը զերծ չէ կույր հավատքից[44]: Աթեիստների սովորական պատասխանը այն է, որ չապացուցված կրոնական պնդումները արժանի են նույնքան թերահավատության, որքան ցանկացած այլ չապացուցված պնդումները[45], ու որ Աստծո գոյություն չունենալու անապացուցելիությունը չի ենթադրում, որ նրա գոյություն ունենալն ու չունենալը հավասարապես հավանական են[46]: Շոտդալնդացի փիլիսոփա Ջոն Սմարթը նույնպես հաստատում է, որ «երբեմն մարդ, ով իրականում հանդիսանում է աթեիստ, կարող է ինքն իրեն կոչել ագնոստիկոս փիլիսոփայական սկեպտիցիզմի չմտածված ընդհանրացման պատճառով, որը հետ է պահում մեզ այն դատողությունից, որ մենք որևէ բան գիտենք, երևի միայն բացի մաթեմատիկայից ու ֆորմալ տրամաբանությունից»[47]: Որպես հետևություն՝ հայտնի աթեիստ-գրողներից ոմանք, օրինակ՝ Ռիչարդ Դոքինզը, գերադասում են տարբերակել թեիստական, ագնոստիկական ու աթեիստական հայացքներ ըստ հավանականության, որը վերագրվում է «Աստված գոյություն ունի» դատողության ճշմարտացիությանը[48]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. ἄθεος Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.
  2. Greek Dictionary Headword Search Results θεός - god
    • Nielsen Kai (2010)։ «Atheism»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26։ «Atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings… Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons (which reason is stressed depends on how God is being conceived)…» 
    • Edwards Paul (2005) [1967]։ «Atheism»։ in Donald M. Borchert։ The Encyclopedia of Philosophy։ Vol. 1 (2nd ed.)։ MacMillan Reference USA (Gale)։ էջ 175։ ISBN 9780028657806։ «On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion.» 
  3. Rowe William L. (1998)։ «Atheism»։ in Edward Craig։ Routledge Encyclopedia of Philosophy։ Taylor & Francis։ ISBN 9780415073103։ Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26։ «As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. …an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.» 
  4. 5,0 5,1 Соловьёв С. Что такое атеизм? // Новый безбожник, № 1, июнь 2001
  5. Даль, Владимир Иванович Атеизм // Толковый словарь живого великорусского языка.
  6. Religioustolerance.org's short article on Definitions of the term «Atheism» suggests that there is no consensus on the definition of the term. Simon Blackburn summarizes the situation in The Oxford Dictionary of Philosophy: «Atheism. Either the lack of belief in a god, or the belief that there is none». Most dictionaries (see the OneLook query for «atheism») first list one of the more narrow definitions.
    • Runes, Dagobert D.(editor) (1942 edition). Dictionary of Philosophy. New Jersey: Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library. ISBN 0-06-463461-2. http://www.ditext.com/runes/a.html։ Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26. «(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought»  - entry by Vergilius Ferm
  7. «Definitions: Atheism»։ Department of Religious Studies, University of Alabama։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2010-06-11-ին։ Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26 
  8. 9,0 9,1 Oxford English Dictionary (2nd տպ.). 1989. «Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism» 
  9. «Merriam-Webster Online Dictionary»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-01-30-ին։ Վերցված է 2011 թ․ հունվարի 26։ «belief in the existence of a god or gods» 
  10. Виталий Гинзбург Религия и наука. Разум и вера // Наука и жизнь.
  11. 12,0 12,1 Тажуризина З. А. Атеизм
  12. Honderich T. (Ed.) Humanism // The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
  13. Fales E. Naturalism and Physicalism // Martin, Michael The Cambridge Companion to Atheism. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — С. 122-131. — ISBN 0-521-60367-6.
  14. Baggini J. Atheism: A Very Short Introduction. — Oxford: Oxford University Press, 2003. — С. 3-4. — ISBN 0-19-280424-3
  15. Drachmann, A. B. (1977 (unchanged reprint of the 1922 edition)). Atheism in Pagan Antiquity. Chicago: Ares Publishers. ISBN 0-89005-201-8. 
  16. Hanmer, Meredith (1577). The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. էջեր 63. OCLC 55193813. «The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.» 
  17. Burton, Robert (1621). The Anatomy of Melancholy. էջեր III. iv. II. i. «Cosen-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists.» 
  18. Martin, Edward (1662). «Five Letters». His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.]. London. էջեր 45. «To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].» 
  19. Cudworth, Ralph (1678). The true intellectual system of the universe. London. էջեր Preface. http://www.library.usyd.edu.au/libraries/rare/modernity/cudworth.html. «Nor indeed out of a meer Partiall Regard to that Cause of Theism neither, which we were engaged in.» 
  20. Dryden, John (1682). Religio laici, or A laymans faith, a poem. London. էջեր Preface. OCLC 11081103. «…namely, that Deism, or the principles of natural worship, are only the faint remnants or dying flames of revealed religion in the posterity of Noah…» 
  21. The Oxford English Dictionary (Second Edition տպ.). Oxford University Press, USA. 1989. ISBN 0-19-861186-2. 
  22. Armstrong, Karen (1999). A History of God. London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5. 
  23. Britannica (1911)։ «Atheonism»։ Encyclopædia Britannica (11th Edition ed.) 
  24. 25,0 25,1 25,2 Martin, Michael. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge University Press. 2006. ISBN 0-521-84270-0
  25. Cline Austin (2006)։ «What Is the Definition of Atheism?»։ about.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-01-30-ին։ Վերցված է 25 августа 2007 
  26. Flew, Antony (1984). God, Freedom, and Immortality: A Critical Analysis. Buffalo, NY: Prometheus. ISBN 0-87975-127-4. 
  27. «"Atheism"»։ Encyclopedia Britannica։ 1911։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-01-30-ին։ Վերցված է 25 августа 2007 
  28. Britannica (1992). «Atheism as rejection of religious beliefs» (անգլ.) Encyclopædia Britannica.
  29. 30,0 30,1 Պոլ Կուրց, Իգթեիզմ, Новый скептицизм: Исследование и надежное знание (խմբ. Թարգ. անգլ. և նախաբանը՝ Վալերի Կուվկին), Մոսկվա, «Наука», 2005 — 190, էջեր 190 — 360 էջ, ISBN 5-02-033810-9։
  30. Drange, Theodore Atheism, Agnosticism, Noncognitivism. Internet Infidels(անգլ.) (1998)
  31. Михолин, Лев. Религия и Культура(ռուս.)(2000)
  32. Պոլ Անրի Հոլբախ., Առողջ դատողություն կամ Բնական գաղափարների ընդդիմությունը գերբնական գաղափարներին, 1772։
  33. George H. Smith, Atheism: The Case Against God, «Buffalo, New York: Prometheus», 1979 — 14, էջեր 14 — 14 էջ, ISBN 0-87975-124-X։
  34. Ռալֆ Քեդվորթ, The True Intellectual System of the Universe: the first part, wherein all the reason and philosophy of atheism is confuted and its impossibility demonstrated, 1678։
  35. Lowder Jeffery Jay (1997)։ «Atheism and Society»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  36. Աթեիստական կազմակերպություններ զինվորական անձնակազմում: Atheists in Foxholes և Military Association of Atheists & Freethinkers.
  37. Interview with James Morrow
  38. 39,0 39,1 Flew, Antony (1976). The Presumption of Atheism. New York: Barnes and Noble. էջեր 14. http://www.positiveatheism.org/writ/flew01.htm. 
  39. Cline Austin։ «Strong Atheism vs. Weak Atheism: What's the Difference?»։ about.com 
  40. Maritain Jacques (հուլիս,1949)։ «On the Meaning of Contemporary Atheism»։ The Review of Politics 11 (3): 267–280 
  41. Kenny Anthony (2006)։ «Worshipping an Unknown God»։ Ratio 19 (4): 442։ «Նրանք, ովքեր չեն հավատում Աստծոն, քանի որ համարում են, որ «Աստված գոյություն ունի» պնդումի իրավացիությունը որոշված չէ, կարող են համարվել բացասական աթեիստ-ագնոստիկոսներ կամ ուղղակի ագնոստիկոսներ:» 
  42. Kenny, Anthony. «Why I Am Not an Atheist». What I believe. Continuum. ISBN 0-8264-8971-0. «Իրոք չեզոք դիրքորոզումը թեիզմ կամ աթեիզմ չէ, այլ ագնոստիցիզմ... Պետք է հիմնավորել գիտելիքի առկայության մասին պնդումները կամ էլ ընդունել, որ այն չկա:» 
  43. Freaking Ken (հունվարի 23,2005«Atheists take bigger leap of faith than ‘believers’»։ Columbia Daily Tribune 
  44. Baggini, Julian (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. էջեր 30-34. ISBN 0-19-280424-3. 
  45. Baggini, Julian (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. էջեր 22. ISBN 0-19-280424-3. 
  46. Smart, John J. C. (հունվարի 1, 2013). Zalta, Edward N.. ed։. Atheism and Agnosticism (գարուն, 2013 տպ.). http://plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/atheism-agnosticism/. 
  47. Ռիչարդ Դոքինզ - Աստծո մոլորությունը

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «աթեիզմ» բառի բացատրությունը հայերեն Վիքիբառարանում։