Անարխիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Անարխիստ Դիեգո Աբադ դե Սանտիլյանի «Հեղափոխության տնտեսական օրգանիզմը» գրքի շապիկը (1936)

Անարխիզմ (հուն. anarchia - անիշխանություն) սոցիալ-քաղաքական տեսություն, որը հայտարարում է պետության ոչնչացման անհրաժեշտությունը և հարկադիր իշխանության բոլոր ձևերի փոխարինումը քաղաքացիների ազատ ու կամավոր միությամբ:
Անարխիզմը՝ որպես քաղաքական տեսություն առաջ է եկել 18-րդ դարի վերջերին՝ նացիոնալիզմի և ազգային պետությունների առաջացման հետ: Անարխիզմի առաջին համակարգված ուսումնասիրությունը պատկանում է անգլիացի փիլիսոփա և գրող Ուիլիամ Գոդվինի (1756-1836) գրչին, ով 1793 թվականին հրատարակեց «Քաղաքական արդարության և նրա ազդեցության համընդհանուր բարեգործության ու երջանկության վերաբերյալ հետազոտությունը» գիրքը: Այնտեղ նա գրում էր, որ մարդիկ ձգտում են առավել կատարելիության, սակայն պետության այդպիսի ինստիտուտները ճնշում են մարդկանց բանականությունը օգտագործելու հնարավորությունների վրա: Անարխիզմի քաղաքական հոսանքն իրականում ձևավորվել է 19-րդ դարի 40-70-ական թվականներին Արևմտյան Եվրոպայում: Նրա հիմնադիրներն են համարվում Մաքս Շտիռները, Պյեր-Ժոզեֆ Պրուդոնը, Միխայիլ Բակունինը, Էմա Գոլդմանը Պյոտր Կրոպոտկինը, Նոամ Չոմսկին:

Անարխիզմի հիմնական հոսանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անարխզիմի քաղաքական տեսությունը բազմաբնույթ է: Նրա տեսաբանների մեջ կան այնպիսիք, որ սեփականությունը գողություն էին անվանում և այնպիսիք, որ սեփականությունը համարում էին մարդու բնական իրավունք, այնպիսիք, որ անհամբերությամբ հեղափոխությանն էին սպասում և ընդհակառակը՝ խաղաղասիրության կողմնակիցներ:
Անարխիզմը հաճախ ձուլվել է այլ շարժումներին: Այսպես են առաջացել անարխո-ֆեմինիզմը, անարխո-էնվարամենտալիզմը, անարխո-սինդիկալիզմը և այլն: Ամեն դեպքում, անարխիզմի ուսմունքի կենտրոնում բռնությունը ոչնչացնելու խնդիրն է դրված: Առաջարկվում է այդ խնդրի լուծման 4 մոտեցումներ:

Շատերի կողմից առաջին անարխիստը համարվող Վիլիամ Գոդվինը (1756-1836)
Ռուս տեսաբան Պյոտր Կրոպոտկինը (1842–1921) մեծ ազդեցություն է թողել անարխո-կոմունիզմի զարգացման վրա

Անարխո-ինդիվիդուալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անարխիզմի ինդիվիդուալիստական տեսությունը սկսվում է անհատից, որը աշխարհը կառուցող հիմնաքարն է: Ինդիվիդուալիստները հավատում են այն բանին, որ ամեն մարդ ունի իրավունքներ: Ոմանք դա անվանում են «բնական իրավունքներ»: Ոչ ոք չի կարող խախտել այդ իրավունքները, ոչ առանձին մարդը և ոչ էլ մարդկանց խումբը: Այդ իրավունքների մեջ սովորաբար ներառում են անհատի ապրելու, իր մարմինը վերահսկելու և իր մտքերն ազատ արտահայտելու իրավունքները: Բացի դա, մարդիկ ունեն որոշակի գործունեության, այդ թվում ստեղծագործելու իրավունք և իրենց արտադրածի վրա տիրելու իրավունք: Այս պարագայում անհատների միջև սոցիալական համագործակցության ձևերն են դառնում փոխանակումը (գնում, վաճառք, առևտուր) կամ պայմանավորվածությունը: Ամերիկյան տեսաբան Ջոշուա Ուորենի ստեղծած անարխո-ինդիվիդուալիզմի կերպարը այդ տեսության առաջին մտածված և ձևակերպված տարբերակն է, որը հետևություն է արել, թե հասարակությունը այնպես պետք է վերակառուցվի, որ պաշտպանի ամեն մի անհատի ինքնիշխանության անձեռնմխելիությունը: Այնտեղ պետք է լինի շահերի, պատասխանատվության, ուժ կիրառելու, գործողության անհատականությունը: Ըստ նրա, սեփականությունը ամհատի սեփական աշխատանքի արդյունքը պետք է լինի: Այս մոտեցման տեսաբանները քննադատում էին նաև մոնոպոլիաները, հատկապես պետական մոնոպոլիաները, քանի որ նրանք պարտադրանք էին կիրառում անհատի նկատմամբ և սահմանափակում էին որոշում կայացնելու նրանց իրավունքները: Չնայած այն բանին, որ սկզբնական շրջանում շատ անարխիստներ համակրում էին սոցիալիզմին, ժամանակի հետ նրանք առավելությունը տվեցին ազատ շուկային, ուստի, զարմանալի չէ, որ անցան լիբերալիստների շարքերը:

Փոխօգնության անարխիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոխօգնության անարխիզմը միջին դիրք է գրավում մի կողմից ինդիվիդուալիստական անարխիզմի, մյուս կողմից անարխո-սոցիալիզմի և անարխո-կոմունիզմի միջև: Այս մոտեցման հիմքում ընկած է Պյեր-Ժոզեֆ Պրուդոնի ստեղծած իդեալական հասարակության կերպարը: Նա մասնավոր սեփականության հակառակորդ չէր և նրա տեսությունում անհատները կարող էին ունենալ գործիքներ և արտադրական այլ միջոցներ: Սակայն, մարդիկ պարգևատրվում են միայն իրենց սեփական աշխատանքի համար: Նա հանդես էր գալիս բոլոր մարդկանց հավասարության օգտին, սնկախ նրանց ունեցվածքից: Պրուդոնը կարծում էր, որ հասարակության մեջ չի կարող լինել համաձայնություն, քանի որ գոյություն ունի մսանավոր սեփականությունը: Նա կարծում էր, որ պետք է փոխել մասնավոր սեփականության բնույթը և բոլոր ապրանքներին տիրապետել միասին: Այնուամենայնիվ, Պրուդոբը ավանդական իմաստով կոմունիստ չէր: Կոմունիստական հավասարությունը խառնելով անարխիստական ինդիվիդուալիզմի հետ՝ նա ստացավ փոխօգնության անարխիզմը: Նրա հայացքները որոշ ժամանակ տեղ գտան Ֆրանսիայում, սակայն անարխիզմի այս տիպը ամենակարճ կյանքն ունեցավ:

Անարխո-սոցիալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ուղղության համար բնութագրական է հետաքրքրությունը կամավոր համագործակցության նկատմամբ, որը չկա սոցիալիզմի այլ հոսանքների մոտ, որոնք սոցիալիստական պետության պարտադրման ձևերի կողմնակից են: Միխայիլ Բակունինի (1814-1876) կարծիքով, իր ժամանակներում անարխո-սոցիալիզմը անարխիստական քաղաքական մտքի գերակայող ձևն էր: «Աստվածը և պետությունը» աշխատության մեջ Բակունինը կոլեկտիվիստական գաղափարների կողմնակից է և գտնում է, որ ունիվերսալ հեղինակությունները, սկսած կառավարությունից, եկեղեցուց կամ մեկ այլ ինստիտուտից, արժանի չեն ենթակայության: Մարդը պետք է իր բանականությամբ որոշի, թե ում ենթարկվի և ինչ պայմաններով: Պետության, եկեղեցու և անգամ ընտանեկան աստիճանակարգի մերժման գաղափարը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց Եվրոպայում և ապահովեց Բակունինի հայացքների երկարաժամկետ ժողովրդականությունը: Նրա գաղափարների հիմնական տարրը պետության առաջացման օրինաչափությունների և նրա «ոչնչացման» ու հասարակությունը առանց պետության ինքնակառավարման հաստատման կոնցեպցիան է:

Անարխո-կոմունիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պյոտր Կրոպոտկինը (1842-1921) անարխո-կոմունիզմի ամենաճանաչված տեսաբանն է համարվում: Նա փորձեց մշակել անարխո-կոմունիզմին անցնելու գիտական ծրագիր: Նա գտնում էր, որ բոլոր ռեսուրսները պետք է լինեն կոմունայի անդամների հասարակական սեփականությունը և նրա ամեն մի անդամ կարող է իր պահանջների չափով օգտվել այդ ռեսուրսներից: Այդ համակարգում մարդիկ չեն աշխատի եկամուտ ստանալու ակնկալիքով: Եթե վերանա կարիքն ու նախանձը, ապա հանցագործություն կատարելու հիմքեր չեն լինի: Հանցագործության բացակայության պայմաններում կվերանա այնպիսի կենտրոնացված ինստիտուտների անհրաժեշտությունը, ինչպիսին են իրավապահ մարմինները: Բանվորները կարող են բարի կամքով միավորվել, որպեսզի կատարեն անհրաժեշտ աշխատանքը: Չնայած գաղափարների տարբերությանը և շատ դրույթների հակասականությանը, անարխիզմը մեծ դեր խաղաց սոցիալական ու քաղաքական կարևոր նշանակություն ունեցող բռնությունից հրաժարվելու և պարտադրանքի մերժման թեմաների քննարկման գործում: Հնարավոր է, որ անարխիզմը կպաշտպանի իր նշանակությունը նաև 21-րդ դարում: