Ֆաշիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իտալական ֆաշիզմի դրոշը 1930-1940թթ.

Ֆաշիզմը (իտալերեն` fascismo) 1919 թ. առաջացած իտալական ծագմամբ քաղաքական շարժում է: Նեղ իմաստով, տերմինը բնութագրում է Բենիտո Մուսոլինիի հիմնադրած շարժումը, ինչպես նաև իտալական միապետության ներքո 1922-1945թթ. գոյություն ունեցող ռեժիմը` Մուսսոլինին ղեկավարությամբ։ Լինելով հակառակորդ ժողովրդավարությանը, պառլամենտարիզմին, սոցիալիզմին և մարքսիզմին, մուսոլինյան ֆաշիզմը ավտորիտար է և ազգայնական՝ հակված բռնությունների։ Նացիզմը մասամբ ներշնչվել է ֆաշիզմից։ Շատ հաճախ «ֆաշիստ» բառը օգտագործվում է քաղաքական հակառակորդին վարկաբեկելու համար։ Այսօր նույնպես այն համարվում է հայհոյանք։ Չնայած դրան՝ որոշ ծայրահեղ աջ շարժումներ, որոնք անվանվում են նեոֆաշիստական, օգտագործում են ֆաշիստական գաղափարները։

Գաղափարախոսությունը[խմբագրել]

Բառը ծագում է իտալերեն «fascio» բառից, որը հռոմեական իշխանության խորհրդանիշներից էր և որը 1919թ.-ից սկսեց օգտագործվել Մուսոլինիի զինյալների կողմից։ Շարժումը որկվում է որպես տոտալիտար և կարելի է ամփոփել Մուսոլինիի հետևյալ նախադասության մեջ.

Aquote1.png «Ամեն ինչ պետության միջոցով, ոչինչ առանց պետության, ոչինչ ընդդեմ պետության»: Aquote2.png

Իր լայն իմաստով ֆաշիզմը որակվում է որպես Լուսավորիչների դարաշրջանի դեմոկրատական հումանիզմի արժեքներին ռեակցիոն գաղափարախոսություն։ Առաջանալով դեմոկրատական արժեքների ֆրյուստրացիայից ֆաշիզմը ժխտում է մարդու իրավունքները, կոմունիզմը, անարխիզմը, անհատական ազատությունները և լիբերալիզմը։ Իր «Ֆաշիզմի քաղաքական և սոցիալական ուսմունք»-ի մեջ Մուսոլինին 1933-ին հաստատում է.

Aquote1.png «Փաստ է, որ 19-րդ դարը եղել է սոցիալիզմի, լիբերալիզմի և ժողովրդավարության դար, ինչը չի նշանակում, որ 20-րդ դարը նույնպես պիտի լինի սոցիալիզմի, լիբերալիզմի և ժողովրդավարության դար: Քաղաքական ուսմունքներն անցնում են, ազգերը` մնում: Մենք ազատ ենք հավատալու, որ սա իշխանության, հեղինակության դար է` ֆաշիզմի դարը: Եթե 19-րդ դարը ինդիվիդուալիզմի դար էր, մենք ազատ ենք հավատալու, որ սա կոլեկտիվի դար է և նաև Պետության դարն է»: Aquote2.png


Ֆաշիզմի զարգացման փուլերը[խմբագրել]

Կարելի է ֆաշիզմի զարգացումը բաժանել 5 փուլերի։ Առաջին փուլում այլախոհ հրապարակախոսները, ծայրահեղ աջերը, որոնք մերժում են պահպանողականների չափավորությունը և նախկին ձախ ծայրահեղականները, որոնք մերժում են ժողովրդավարությունը, կազմում են քաղաքական լիբերալիզմի քննադատությունը՝ լայնորեն օգտագործելով ազգային և սոցիալական զգացմունքները։ Երկրորդ փուլում, այս շարժումները, որոնք միչև այդ մարգինալ էին, կարևորություն են ձեռք բերում, քանզի խոշոր արդյունաբերողների և հողատերերի աչքին սկսում են համարվել միակ ուժը, որ կարող է կարգ հաստատել ընդդեմ կոմունիստական գործունեության։ Այս պահից սկսած ֆաշիզմը հրաժարվում է իր սոցիալական պահանջներից և հանդես գալիս ի օգուտ նեղ տնտեսական լիբերալիզմի։ 3-րդ փուլում ֆաշիստական կուսակցությունը գալիս է իշխանության։ Չորրորդում՝ ֆաշիստական իշխանությունը կոնսոլիդցվում է, համախմբվում է։ Հինգերորդ փուլը ռադիկալացման փուլն է, որը հիմնականում իրականացվել է նացիստական ռեժիմի ժամանակ՝ համակենտրոնացման և ոչնչացման ճամբարների տեսքով։ Ֆաշիզմի սոցիալական մոդելը առավելապես կենտրոնացած է ազգի վրա, քան ազգը կազմող անհատների։ Նա ձգտում է ստեղծել միավորված և համերաշխ մի խումբ, որն ունենա ամուր ինքնություն։ Դրա համար հարկավոր է, որ այդ խումբը, հանրույթը ունենա ընդհանուր պատմություն և ճակատագիր և որ այն կառուցվի սեփական մշակութային ամրությունը հավերժացնելու կամքի վրա։ Արդ, ֆաշիստների համար առաջնահերթ է հասնել այդ ազգային հանրույթի հոմոգենացմանը, միատարր դարձնելուն /էթնիկական, կրոնական կամ դասակարգային իմաստներով/։ Ֆաշիզմի հաջորդ հատկանշական կետը սոցիալական հիերարխիայի ամրությունն է։ Խումբը պետք է առաջնորդվի շեֆի կողմից, որ Իտալիայում կոչվում էր Duce (Դուչե- Գիդ, առաջնորդող), որի հեղինակությունը հարցականի տակ չէր դրվում։ Ֆաշիզմը տոտալիտար համակարգ է, այն բացառում է բոլոր տիպի ընդդիմությունները,։ Այն հենվում է շոկային խմբերի վրա, Սև վերնաշապիկների վրա, որոնք իշխանությունը վերցնելուց հետո ամբողջովին զինվեցին։ Ի տարբերություն այլ տոտալիտար ռեժիմների, ֆաշիզմը ավելի շատ ձգտել է ձեռք բերել ժողովրդի համակրանքը, քան դիմել հարկադրական մեթոդների։ Օգտագործելով դեմագոգիայի և պոպուլիզմի տեխնիկան, նրան հաջողվել է ձեռք բերել ժողովրդական լայն աջակցություն և նույնիսկ պահպանել որոշ դեմոկրատական ձևեր, ինչպես համընդհանուր ընտրությունները /երկու տարի/։ Ինչպես Ֆյուրերը, Մուսոլինին նույնպես «հրավիրվել» է կառավարության ղեկավարի պաշտոնին իշխանությունների համաձայնությամբ իր հայտնի արշավանքով դեպի Հռոմ։ Ֆաշիզմի համար կարևոր է մոբիլիզացնել այնպիսի արժեքներ, ինչպիսինն են հայրենասիրությունը, ազգային «վերանորոգման» և մաքրության գաղափարները։ Հավատալը, ենթարկելը և կռվելը դառնում են արժեքներ, վերլուծելը և քննադատելը որակվում են որպես անհնազանդություն։ Դրա համար էլ հարկավոր է ստեղծել մի կարևոր զգացմունք, գտնել մի ընդհանուր թշնամի, որը ձգտում է ոչնչացնել կոլեկտիվը և որի դեմ էլ ամբողջ խումբը պետք է մոբիլիզացվի։ Այս մոբիլիզացիան թույլ է տալիս խստորեն ոչնչացնել ամեն մի բողոք՝ առանց կորցնելու ժողովրդական աջակցությունը։ Հարկավոր է միայն ոչնչացման ենթակա մարդուն որակել որպես թշնամի, դավաճան, երկրորդ կարգի մարդ։ Սակայն իտալական ֆաշիզմը չի իրագործել հիտլերյան մասսայական կոտորածները։ Ֆաշիզմը, ի տարբերություն նացիզմի, սկզբում ռասիստական չէր։ Այն միայն 1935 թ.-ից է ընդունում ռասիստական օրենսդրություն /արգելվում էր գաղութարարների ամուսնությունը աֆրիկացիների հետ/ և 1938-ից հակասեմիթական օրենսդրություն, ինչը պայմանավորված էր Հիտլերյան Գերմանիայի հետ դաշնակցությամբ։ Ավելին, այս օրենքներն ավելի մեղմ էին և ավելի շատ բացառություններ էին արվում քան Հիտլերի կամ Պետենի հակասեմիթական օրենքները։ Ֆաշիստական գաղափարախոսությունը հիմնվում է՝ • Նացիոնալիզմի և իմպերիալիզմի(վերականգնել Հռոմեական կայսրությունը) վրա։ Վարչակարգը ամենուր կառուցում է անտիկ ոճի մարզադաշտեր, հսկայական հուշարձաններ, հռոմեական դարաշրջանի խորհրդանիշներով։ Իտալիան, աբցի իր գաղութից /Լիբիա/ պետք է հսկի Միջերկրականը։ Նա պահանջում է Կորսիկան, Ալբանիան, Դալմաթիան, Սավուան, Նիցցան, պատերազմում է Իսպանիայում, Հունաստանում, Եգիպտոսում։

• Ղեկավարի պաշտամունքի վրա։ Մուսոլինին Դուչե է (Duce). Ֆաշիստների համար մարդը չպետք է երկար մտածի, նա պետք է կայանա պատերազմի միջոցով։ Il Duce ha sempre ragione՝Դուչեն միշտ ճիշտ է։ • Պետության բարձր կենտրոնացման վրա։ Պառլամենտը 1928թ.-ից հետո ունի միայն փոքր դեր, որովհետև ընտրվում է Ֆաշիզմի մեծ խորհրդի՝ իրական իշխանության կողմից։ • Զանգվածների հավաքագրման վրա։ Սկսած մանկապարտեզից Balilla-ները /էգ գայլի որդիները/ շքերթներ են անում սև համազգեստով, ողջունում իրար հռոմեացու պես, մասնակցում, օժանդակում ռեժիմի միջոցառումներին, մարզվում փայտե զենքերով։ Ուժի և բռնության դերը մեծանում է։ Արհմիությունները փոխարինվում են պետության կողմից հսկվող կորպորացիաներով։ Գործադուլի իրավունքը վերացվում է։ • Պրոպագանդայի վրա։ Ֆաշիստական խորհրդանիշները և կարգախոսները, քայլերգերը, նեո-հռոմեկան հուշարձաններն ամենուր են։